{"id":11751,"date":"2024-07-21T20:01:06","date_gmt":"2024-07-21T13:01:06","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=11751"},"modified":"2024-07-28T16:26:24","modified_gmt":"2024-07-28T09:26:24","slug":"immanuel-kant-mot-thoang","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/immanuel-kant-mot-thoang\/","title":{"rendered":"Immanuel Kant m\u1ed9t tho\u00e1ng"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">IMMANUEL KANT M\u1ed8T THO\u00c1NG<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>K\u1ef7 ni\u1ec7m 200 n\u0103m \u00f4ng qua \u0111\u1eddi (1804-2004)<\/strong><\/span><\/p>\n<h2 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 12pt;color: #000080\"><strong>\u00a0<\/strong><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh (2004)<\/strong><\/span><\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/02\/Tu-bao-NYT.png?resize=70%2C54&amp;ssl=1\" \/><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">Hai \u0111i\u1ec1u chi\u1ebfm ng\u1ef1 t\u00e2m t\u01b0 v\u1edbi s\u1ef1 kh\u00e2m ph\u1ee5c v\u00e0 k\u00ednh tr\u1ecdng s\u00e2u s\u1eafc ng\u00e0y c\u00e0ng nhi\u1ec1u h\u01a1n, khi c\u00e0ng suy ngh\u0129 nhi\u1ec1u h\u01a1n l\u00e2u h\u01a1n v\u1ec1 ch\u00fang: <em>b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao tr\u00ean t\u00f4i v\u00e0 lu\u1eadt \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong t\u00f4i<\/em>.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">(Zwei Dinge erf\u00fcllen das Gem\u00fct mit immer neuer und zunehmender Bewunderung und Ehrfurcht, je \u00f6fter und anhaltender sich das Nachdenken damit besch\u0101ftigt: der bestirnte Himmel \u00fcber mir und das moralische Gesetz in mir.)<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">C\u00e1i (th\u1ebf gi\u1edbi) th\u1ef1c kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ec3 cho ta, m\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra cho ta (\u0111\u1ec3 gi\u1ea3i n\u00f3).<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">(Das Wirkliche ist uns nicht gegeben, sondern aufgegeben.)<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Immanuel Kant<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-11773\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-Kant.png?resize=498%2C498&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"498\" height=\"498\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Immanuel Kant (1724-1804)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Summary.<\/strong> <em>Dieser Aufsatz ist ein Versuch, Immanuel Kant anl\u00e4\u00dflich seines 200. Todestages einem vietnamesischsprachigen Publikum vorzustellen. Kant war ein gl\u00fchender Verfechter der Aufkl\u00e4rung. Er verstand sie als Befreiung des Menschen aus der selbstverschuldeten Abh\u00e4ngigkeit, wobei dem Wissen und dem kritischen Denken die zentrale Rolle zukommt. Er unternahm eine radikal kritische Analyse des menschlichen Denkvorgangs. Veraltete Vorstellungen dar\u00fcber unterzog er einer grundlegenden Kritik. Nach Kant ist der menschliche Geist durch innere komplexe Strukturen und Verm\u00f6gen bef\u00e4higt, a priori Erkenntnisse \u00fcber die Erfahrung hinaus zu erlangen. Die Beziehung zwischen sinnlicher Erfahrung und reiner Erkenntnis ist nicht deduktiv sondern von komplizierter Natur, nicht eine solche wie die zwischen &#8220;Suppe und Rindfleisch&#8221;, sondern eher eine wie die zwischen &#8220;Garderobenummer und Mantel&#8221;, wie Einstein es bildlich ausdr\u00fcckte. Kant war auch der erste, der f\u00fcr eine gemeinschaftliche Form der Koexistenz freier Staaten eintrat und daf\u00fcr Grundlinien entwarf, um die V\u00f6lkergemeinschaft endlich aus dem wilden gesetzlosen Zustand herauszuf\u00fchren. Sein grosser Traum war der vom ewigen Frieden auf Erden. Ethische Grunds\u00e4tze sollten das Handeln des Menschen im Zusammenleben leiten, der Mensch sollte die Verantwortung gegen\u00fcber sich selbst und der Natur \u00fcbernehmen. Auf eine h\u00f6here Macht braucht er sich dabei nicht berufen. Kants &#8220;kategorischem Imperativ&#8221; zufolge sollte der Mensch so handeln, da\u00df die Maxime seines Handelns die Maxime des Handelns aller und zum allgemeinen Naturgesetz werden k\u00f6nnte.<\/em><\/p><\/blockquote>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"color: #000080\"><strong><em>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Hai m\u01b0\u01a1i n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, 2004, v\u00ec t\u00ecnh y\u00eau v\u00e0 l\u00f2ng ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9 \u0111\u1ed1i v\u1edbi Immanuel Kant nh\u01b0 m\u1ed9t nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 khoa h\u1ecdc m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 vi\u1ebft b\u00e0i ti\u1ec3u lu\u1eadn d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y v\u1ec1 \u00f4ng nh\u00e2n th\u1ebf gi\u1edbi <em>k\u1ef7 ni\u1ec7m 200 n\u0103m ng\u00e0y m\u1ea5t<\/em> c\u1ee7a \u00f4ng, ngay c\u1ea3 tr\u01b0\u1edbc khi t\u00f4i vi\u1ebft <em>Einstein<\/em>. R\u1eddi n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c, t\u00f4i v\u1eabn gi\u1eef \u201cSapere aude\u201d, v\u00e0 \u201cb\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao tr\u00ean t\u00f4i, v\u00e0 \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong t\u00f4i\u201d m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 truy\u1ec1n c\u1ea3m h\u1ee9ng cho t\u00f4i, c\u0169ng l\u00e0 bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a hai t\u00ednh ch\u1ea5t n\u1ed5i b\u1eadt c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 \u00e1nh s\u00e1ng: s\u1ef1 v\u01b0\u01a1n l\u00ean c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, v\u00e0 c\u0169ng l\u00e0 th\u1ebf k\u1ef7 c\u1ee7a \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, nh\u00e2n t\u1eeb, \u0111i\u1ec1u m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta d\u1ec5 qu\u00ean.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Nh\u00e2n k\u1ef7 ni\u1ec7m 300 n\u0103m ng\u00e0y sinh c\u1ee7a \u00f4ng, t\u00f4i xin \u0111\u0103ng l\u1ea1i \u0111\u1ec3 c\u00e1c anh ch\u1ecb quan t\u00e2m tham kh\u1ea3o. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t t\u00f4i mu\u1ed1n g\u1eedi \u0111\u1ebfn h\u01a1n 300 v\u1ecb kh\u00e1ch tham gia bu\u1ed5i H\u1ed9i th\u1ea3o v\u1ec1 Kant t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc V\u0103n Lang ng\u00e0y 19\/7 v\u1eeba qua. T\u00f4i ch\u1ec9 tu ch\u1ec9nh \u0111\u00f4i ch\u1ed7 nh\u1ecf.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;padding-left: 40px\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Immanuel Kant<\/strong> l\u00e0 m\u1ed9t tri\u1ebft gia khai s\u00e1ng l\u1edbn (Aufkl\u00e4rer) c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 18, in r\u1ea5t \u0111\u1eadm d\u1ea5u \u1ea5n l\u00ean th\u1eddi \u0111\u1ea1i c\u1ee7a \u00f4ng. 2004 k\u1ef7 ni\u1ec7m \u0111\u00fang 200 n\u0103m m\u1ea5t c\u1ee7a \u00f4ng. \u0110\u00e2y l\u00e0 d\u1ecbp \u0111\u1ec3 th\u1ebf gi\u1edbi t\u1ed5 ch\u1ee9c nhi\u1ec1u h\u1ed9i ngh\u1ecb v\u1ec1 \u00f4ng.<\/p>\n<p>Immanuel Kant sinh n\u0103m 1724 t\u1ea1i K\u00f6nigsberg (nay l\u00e0 Kaliningrad c\u1ee7a Nga), ph\u1ea7n l\u1edbn cu\u1ed9c \u0111\u1eddi kh\u00f4ng bao gi\u1edd r\u1eddi kh\u1ecfi th\u00e0nh ph\u1ed1, v\u00e0 m\u1ea5t t\u1ea1i \u0111\u00f3 ng\u00e0y 12 th\u00e1ng 2 n\u0103m 1804. K\u00f6nigsberg c\u0169ng l\u00e0 n\u01a1i sinh tr\u01b0\u1edfng c\u1ee7a nhi\u1ec1u t\u00ean tu\u1ed5i l\u1edbn kh\u00e1c c\u1ee7a \u0110\u1ee9c: David Hilbert, Gustav Kirchhoff v\u00e0 Arnold Sommerfeld.<\/p>\n<p>\u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi con th\u1ee9 t\u01b0 trong 9 ng\u01b0\u1eddi con trong m\u1ed9t gia \u0111\u00ecnh ngh\u00e8o c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi th\u1ee3 th\u1ee7 c\u00f4ng ngh\u1ec1 \u0111\u00f3ng m\u00f3ng ng\u1ef1a. \u00d4ng m\u1ea5t m\u1eb9 n\u0103m 13 tu\u1ed5i v\u00e0 m\u1ea5t b\u1ed1 n\u0103m 22. M\u1eb9 \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng s\u00e2u \u0111\u1eadm \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n con ng\u01b0\u1eddi \u00f4ng<strong>. \u201cM\u1eb9 t\u00f4i \u0111\u00e3 gieo tr\u1ed3ng v\u00e0 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng h\u1ea1t gi\u1ed1ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a c\u00e1i thi\u1ec7n trong t\u00f4i, m\u1edf tr\u00e1i tim t\u00f4i tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng ban \u0111\u1ea7u c\u1ee7a thi\u00ean nhi\u00ean, \u0111\u00e1nh th\u1ee9c v\u00e0 m\u1edf r\u1ed9ng c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m c\u1ee7a t\u00f4i, v\u00e0 nh\u1eefng b\u00e0i d\u1ea1y c\u1ee7a B\u00e0 \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t t\u00e1c d\u1ee5ng nh\u01b0 nh\u1eefng li\u1ec1u thu\u1ed1c tinh th\u1ea7n l\u00e2u d\u00e0i l\u00ean \u0111\u1eddi t\u00f4i.\u201d<\/strong> <em>(Ich werde meine Mutter nie vergessen; denn sie pflanzte und n\u00e4hrte den ersten Keim des Guten in mir, sie \u00f6ffnete mein Herz den ersten Eindr\u00fccken der Natur; sie weckte und erweiterte meine Begriffe, und ihre Lehren haben einen immerw\u00e4hrenden, heilsamen Einflu\u00df gehabt.)<\/em><\/p>\n<p>N\u0103m 22 tu\u1ed5i \u00f4ng \u0111\u00e3 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh: <strong>\u201cT\u00f4i \u0111\u00e3 v\u1ea1ch con \u0111\u01b0\u1eddng cho t\u00f4i m\u00e0 t\u00f4i s\u1ebd gi\u1eef l\u1ea5y. T\u00f4i s\u1ebd \u0111i con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u00f3 v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 ng\u0103n t\u00f4i ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i tr\u00ean \u0111\u00f3.\u201d<\/strong> (<em>Ich habe mir die Bahn schon vorgezeichnet, die ich halten will. Ich werde meinen Lauf antreten, und nichts soll mich hindern, ihn fortzusetzen<\/em>.\u201d<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-11759 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-nha-Kant.jpg?resize=326%2C261&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"326\" height=\"261\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-11760 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-Koenigsberg-va-nha-Kant.jpg?resize=413%2C316&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"413\" height=\"316\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">Tr\u00ean c\u0103n nh\u00e0 Kant 1780 (1945 b\u1ecb ph\u00e1 hu\u1ef7). D\u01b0\u1edbi: K\u00f6nigsberg v\u1edbi nh\u00e0 c\u1ee7a Kant b\u00ean tay tr\u00e1i v\u00e0 Dom \u1edf ph\u00eda sau<\/p>\n<p>N\u1eeda cu\u1ed9c \u0111\u1eddi \u0111\u1ea7u \u00f4ng nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 thi\u00ean v\u0103n v\u0169 tr\u1ee5. N\u0103m 31 tu\u1ed5i (1755) \u00f4ng xu\u1ea5t b\u1ea3n t\u00e1c ph\u1ea9m quan tr\u1ecdng c\u1ee7a \u00f4ng <strong><em>Allgemeine Naturgeschichte und<\/em> <em>Theorie des Himmels<\/em><\/strong> (L\u1ecbch s\u1eed t\u1ef1 nhi\u00ean ph\u1ed5 qu\u00e1t v\u00e0 L\u00fd thuy\u1ebft b\u1ea7u tr\u1eddi), trong \u0111\u00f3 &#8211; d\u1ef1a v\u00e0o Newton &#8211; \u00f4ng t\u00ecm c\u00e1ch gi\u1ea3i th\u00edch v\u1ec1 s\u1ef1 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a c\u1ea3 v\u0169 tr\u1ee5 m\u1ed9t c\u00e1ch h\u1ec7 th\u1ed1ng. \u00d4ng \u0111\u1eb7t gi\u1ea3 thuy\u1ebft h\u1ec7 th\u1ed1ng m\u1eb7t tr\u1eddi \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 ti\u1ebfn ho\u00e1 t\u1eeb m\u1ed9t kh\u1ed1i s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 quay ban \u0111\u1ea7u, v\u00e0 ti\u00ean \u0111o\u00e1n <strong><em>ngo\u00e0i d\u1ea3i ng\u00e2n h\u00e0 c\u00f2n c\u00f3 nhi\u1ec1u thi\u00ean h\u00e0 kh\u00e1c<\/em><\/strong>. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 sau n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c khoa h\u1ecdc ch\u1ee9ng minh l\u00e0 \u0111\u00fang. \u0110\u00f3 l\u00e0 ph\u1ea7n t\u00ecnh y\u00eau c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi thi\u00ean nhi\u00ean, ph\u1ea7n \u201cB\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao tr\u00ean t\u00f4i\u201d (Der bestirnte Himmel \u00fcber mir).<\/p>\n<p>N\u1eeda ph\u1ea7n cu\u1ed9c \u0111\u1eddi sau (t\u1eeb n\u0103m 40 tu\u1ed5i tr\u1edf \u0111i) \u00f4ng chuy\u1ec3n h\u01b0\u1edbng nghi\u00ean c\u1ee9u sang \u0111\u1ed1i t\u01b0\u1ee3ng con ng\u01b0\u1eddi. \u201cT\u00f4i h\u1ecdc t\u00f4n vinh con ng\u01b0\u1eddi\u201d (<em>Ich lerne die Menschen ehren<\/em>). C\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m ch\u00ednh c\u1ee7a giai \u0111o\u1ea1n quan tr\u1ecdng n\u00e0y l\u00e0:<\/p>\n<ol>\n<li><strong>Kritik der reinen Vernunft<\/strong> (Ph\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh thu\u1ea7n tu\u00fd, 1871)<\/li>\n<li><strong>Prolegomena zu einer jeden k\u00fcnftigen Metaphysik, die als Wissenschaft wird auftreten k\u00f6nnen <\/strong>(L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u v\u1ec1 b\u1ea5t c\u1ee9 m\u1ed9t si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc t\u01b0\u01a1ng lai c\u00f3 th\u1ec3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n nh\u01b0 khoa h\u1ecdc, 1783, Gi\u1ea3i th\u00edch v\u00e0 t\u00f3m t\u1eaft c\u1ee7a 1)<\/li>\n<li><strong>Beantwortung der Frage: Was ist Aufkl\u00e4rung?<\/strong> (Tr\u1ea3 l\u1eddi c\u00e2u h\u1ecfi: Khai s\u00e1ng l\u00e0 g\u00ec?, 1784)<\/li>\n<li><strong>Kritik der praktischen Vernunft<\/strong> (Ph\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh th\u1ef1c h\u00e0nh, 1788; 1789 C\u00e1ch m\u1ea1ng Ph\u00e1p)<\/li>\n<li><strong>Kritik der Urteilskraft<\/strong> (Ph\u00ea ph\u00e1n kh\u1ea3 n\u0103ng ph\u00e1n \u0111o\u00e1n, 1790)<\/li>\n<li><strong>Religion innerhalb der Grenzen der blossen Vernunft<\/strong> (T\u00f4n gi\u00e1o trong nh\u1eefng gi\u1edbi h\u1ea1n c\u1ee7a l\u00fd t\u00ednh \u0111\u01a1n thu\u1ea7n, 1793)<\/li>\n<li><strong>Zum ewigen Frieden<\/strong> (V\u1ec1 Ho\u00e0 b\u00ecnh v\u0129nh c\u1eedu, 1795)<\/li>\n<\/ol>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-11761 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-Kritik-der-reinen-Vernunft.jpg?resize=303%2C532&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"303\" height=\"532\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-11762 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-Koenigsberg-tk-18.jpg?resize=602%2C378&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"602\" height=\"378\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Tr\u00ean: t\u00e1c ph\u1ea9m Ph\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh thu\u1ea7n t\u00fay n\u0103m 1871. D\u01b0\u1edbi: Th\u00e0nh ph\u1ed1 K\u00f6nigsberg th\u1ebf k\u1ef7 18<\/p>\n<p>T\u00e1c ph\u1ea9m <strong><em>\u201cPh\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh thu\u1ea7n tu\u00fd\u201d<\/em><\/strong> l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u01b0 duy, l\u00e0 c\u01a1 s\u1edf m\u1edbi c\u1ee7a tri\u1ebft h\u1ecdc x\u1ee9 s\u1edf bu\u1ed5i chi\u1ec1u. To\u00e0n b\u1ed9 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u01b0 duy c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed5 x\u1ebb t\u1eadn g\u1ed1c r\u1ec5. \u00d4ng ch\u1ec9 ra kh\u1ea3 n\u0103ng v\u00e0 gi\u1edbi h\u1ea1n c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed nh\u1eadn th\u1ee9c (erkennende Vernunft) v\u00e0 c\u1ee7a c\u00e1c nguy\u00ean l\u00fd c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng (handelnde Vernunft). \u201cPh\u00ea ph\u00e1n\u201d kh\u00f4ng c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 ch\u1ec9 tr\u00edch (kritisieren), m\u00e0 l\u00e0 ki\u1ec3m tra (pr\u00fcfen), l\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch c\u00f3 ph\u00ea ph\u00e1n (kritische Analyse) nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed thu\u1ea7n tu\u00fd (reine Vernunft). \u201cL\u00fd tr\u00ed thu\u1ea7n tu\u00fd\u201d l\u00e0 nh\u1eadn th\u1ee9c (Erkenntnis) kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn th\u00f4ng qua gi\u00e1c quan (Sinne) m\u00e0 \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u1edbi kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a gi\u00e1c quan, l\u00e0 ti\u1ec1n nghi\u1ec7m (<em>a priori<\/em>). \u0110\u00f3 l\u00e0 ki\u1ebfn th\u1ee9c con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1edd v\u00e0o b\u1ea3n ch\u1ea5t v\u00e0 c\u1ea5u tr\u00fac n\u1ed9i t\u1ea1i c\u1ee7a tinh th\u1ea7n (Geist). Kant cho r\u1eb1ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a ch\u00fang ta \u0111\u1ebfn t\u1eeb c\u00e1c gi\u00e1c quan. Kinh nghi\u1ec7m \u201cl\u1ea1i c\u00e0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i v\u00f9ng duy nh\u1ea5t m\u00e0 \u1edf \u0111\u00f3 hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a ch\u00fang ta b\u1ecb gi\u1edbi h\u1ea1n\u201d. Tuy n\u00f3 n\u00f3i cho ch\u00fang ta bi\u1ebft c\u00e1i g\u00ec \u1edf \u0111\u00f3, nh\u01b0ng kh\u00f4ng n\u00f3i ph\u1ea3i t\u1ea5t y\u1ebfu nh\u01b0 th\u1ebf, ho\u1eb7c kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00e1c h\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c. Ch\u00ednh v\u00ec th\u1ebf n\u00f3 kh\u00f4ng th\u1ec3 cho ta t\u00ednh ph\u1ed5 qu\u00e1t th\u1eadt s\u1ef1 (\u1ea3nh h\u01b0\u1edfng t\u1eeb David Hume); v\u00e0 l\u00fd tr\u00ed, c\u00e1i lu\u00f4n lu\u00f4n th\u00e8m kh\u00e1t lo\u1ea1i nh\u1eadn th\u1ee9c n\u00e0y, s\u1ebd b\u1ecb k\u00edch th\u00edch h\u01a1n l\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c tho\u1ea3 m\u00e3n b\u1edfi ch\u00fang. Nh\u1eefng nh\u1eadn th\u1ee9c c\u00f3 t\u00ednh ch\u1ea5t ph\u1ed5 c\u1eadp, n\u1ebfu mu\u1ed1n c\u00f9ng l\u00fac c\u00f3 t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ef1 t\u1ea5t y\u1ebfu n\u1ed9i t\u1ea1i, ph\u1ea3i \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u1edbi kinh nghi\u1ec7m, t\u1ef1 n\u00f3 r\u00f5 r\u00e0ng v\u00e0 ch\u1eafc ch\u1eafn\u2026\u201d (<em>Die Erfahrung ist bei weitem nicht das einzige Feld, darin sich unser Verstand einschr\u00e4nken l\u00e4\u00dft. Sie sagt uns zwar, was da sei, aber nicht, da\u00df es notwendigerweise so und nicht anders sein m\u00fcsse. Eben darum gibt sie uns auch keine wahre Allgemeinheit; und die Vernunft, welche nach dieser Art von Erkenntnissen so begierig ist, wird durch sie mehr gereizt, als befriedigt. Solche allgemeine Erkenntnisse nun, die zugleich den Charakter der inneren Notwendigkeit haben, m\u00fcssen von der Erfahrung unabh\u00e4ngig, f\u00fcr sich selbst klar und gewi\u00df sein\u2026)<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-11790\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Einstein.jpg?resize=409%2C546&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"409\" height=\"546\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Albert Einstein (1879-1955)<\/p>\n<p>V\u1ec1 ch\u1ee7 ngh\u0129a kinh nghi\u1ec7m Einstein n\u00f3i t\u1eeb b\u1ea3n th\u00e2n c\u1ee7a \u00f4ng: \u201cT\u00f4i c\u00f2n h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u kh\u00e1c n\u1eefa sau \u0111\u00e2y t\u1eeb l\u00fd thuy\u1ebft tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p d\u1eabn: M\u1ed9t s\u1ef1 thu th\u1eadp c\u00e1c d\u1eef ki\u1ec7n th\u1ef1c nghi\u1ec7m d\u00f9 quy m\u00f4 \u0111\u1ebfn \u0111\u00e2u c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng d\u1eabn t\u1edbi vi\u1ec7c thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh ph\u1ee9c t\u1ea1p nh\u01b0 th\u1ebf. M\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m ch\u1ee9ng b\u1edfi kinh nghi\u1ec7m th\u1ef1c t\u1ebf, nh\u01b0ng kh\u00f4ng c\u00f3 con \u0111\u01b0\u1eddng n\u00e0o d\u1eabn t\u1eeb kinh nghi\u1ec7m \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c thi\u1ebft l\u1eadp m\u1ed9t l\u00fd thuy\u1ebft. C\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u00f3 \u0111\u1ed9 ph\u1ee9c t\u1ea1p nh\u01b0 c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p d\u1eabn ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm b\u1eb1ng c\u00e1ch t\u00ecm m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n logic to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u01a1n gi\u1ea3n \u0111\u1ec3 n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 hay g\u1ea7n nh\u01b0 th\u1ebf. Khi \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n \u0111\u1ee7 m\u1ea1nh r\u1ed3i ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 c\u1ea7n m\u1ed9t \u00edt ki\u1ebfn th\u1ee9c s\u1ef1 v\u1eadt \u0111\u1ec3 thi\u1ebft l\u1eadp n\u00ean l\u00fd thuy\u1ebft; \u1edf c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn t\u00ednh b\u1ed1n chi\u1ec1u (c\u1ee7a continuum kh\u00f4ng gian-th\u1eddi gian) v\u00e0 tenx\u01a1 \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng l\u00e0 bi\u1ec3u hi\u1ec7n c\u1ee7a c\u1ea5u tr\u00fac kh\u00f4ng gian<em>\u201d (Noch etwas anderes habe ich aus der Gravitationstheorie gelernt: Eine noch so umfangreiche Sammlung empirischer Fakten kann nicht zur Aufstellung so verwickelter Gleichungen f\u00fchren. Eine Theorie kann an der Erfahrung gepr\u00fcft werden, aber es gibt keinen Weg von der Erfahrung zur Aufstellung einer Theorie. Gleichungen von solcher Kompliziertheit wie die Gleichungen des Gravitationsfeldes k\u00f6nnen nur dadurch gefunden werden, da\u00df eine logisch einfache mathematische Bedingung gefunden wird, welche die Gleichungen v\u00f6llig oder nahezu determiniert. Hat man aber jene hinreichend starken formalen Bedingungen, so braucht man nur wenig Tatsachenwissen f\u00fcr die Aufstellung der Theorie; bei den Gravitationsgleichungen ist es die Vierdimensionalit\u00e4t und der symmetrische Tensor als Ausdruck f\u00fcr die Raumstruktur.) <\/em><\/p>\n<p>Nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd Max Born \u00f4n l\u1ea1i quan ni\u1ec7m tri\u1ebft l\u00fd c\u1ee7a \u00f4ng trong nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc: <strong>\u201cNi\u1ec1m tin ng\u00e0y x\u01b0a c\u1ee7a t\u00f4i v\u00e0o t\u00ednh \u01b0u vi\u1ec7t c\u1ee7a c\u00e1ch t\u01b0 duy khoa h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng kh\u00e1c \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u v\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 t\u1ef1 \u1ea3o t\u01b0\u1edfng, n\u00f3 d\u1ef1a tr\u00ean nhi\u1ec7t t\u00ecnh tu\u1ed5i tr\u1ebb v\u1ec1 s\u1ef1 r\u00f5 r\u00e0ng c\u1ee7a c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft v\u1eadt l\u00fd so s\u00e1nh v\u1edbi s\u1ef1 kh\u00f4ng r\u00f5 r\u00e0ng c\u1ee7a c\u00e1c s\u1ef1 suy \u0111o\u00e1n si\u00eau h\u00ecnh\u201d <\/strong>\u00a0<em>(Mein einstiger Glaube an die \u00dcberlegenheit der naturwissenschaftlichen Denkweise \u00fcber andere Wege zum Verstehen und Handeln scheint mir jetzt eine Selbstt\u00e4uschung, die auf der jugendlichen Begeisterung \u00fcber die Klarheit der physikalischen Lehren im Vergleich mit der Verschwommenheit metaphysischer Spekulationen beruhte.)<\/em> C\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u0169ng ph\u1ea3i c\u1ea7n \u0111\u1ebfn \u201c<strong>si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc<\/strong>\u201d \u0111\u1ec3 h\u01b0\u1edbng d\u1eabn t\u01b0 t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a m\u00ecnh trong vi\u1ec7c kh\u00e1m ph\u00e1 th\u1ebf gi\u1edbi. Si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc, nh\u01b0 Bertrand Russell n\u00f3i, ch\u00ednh l\u00e0 \u201cn\u1ed7 l\u1ef1c b\u1eb1ng t\u01b0 duy \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u th\u1ebf gi\u1edbi nh\u01b0 m\u1ed9t t\u1ed5ng th\u1ec3\u201d <em>(Metaphysik oder der Versuch, die Welt als ein Ganzes durch Denken zu erfassen).<\/em><\/p>\n<p>Einstein n\u00f3i th\u00eam v\u1ec1 gi\u1edbi h\u1ea1n c\u1ee7a nh\u1eadn th\u1ee9c t\u1eeb c\u1ea3m nh\u1eadn c\u1ee7a gi\u00e1c quan: <strong>\u201cNi\u1ec1m tin v\u00e0o m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi b\u00ean ngo\u00e0i \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u1edbi ch\u1ee7 th\u1ec3 c\u1ea3m nh\u1eadn l\u00e0 c\u01a1 s\u1edf c\u1ee7a m\u1ecdi khoa h\u1ecdc. Tuy nhi\u00ean v\u00ec nh\u1eefng s\u1ef1 c\u1ea3m nh\u1eadn b\u1eb1ng gi\u00e1c quan ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 th\u00f4ng tin m\u1ed9t c\u00e1ch gi\u00e1n ti\u1ebfp v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi b\u00ean ngo\u00e0i hay v\u1ec1 c\u00e1i th\u1ef1c c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd, cho n\u00ean c\u00e1i n\u00e0y ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u0129 ra b\u1eb1ng con \u0111\u01b0\u1eddng suy \u0111o\u00e1n c\u1ee7a ch\u00fang ta. Do \u0111\u00f3 nh\u1eefng c\u00e1ch hi\u1ec3u c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u1ec1 c\u00e1i th\u1eadt c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd th\u00ec kh\u00f4ng bao gi\u1edd \u0111i \u0111\u1ebfn chung cu\u1ed9c. Ch\u00fang ta ph\u1ea3i lu\u00f4n lu\u00f4n s\u1eb5n s\u00e0ng thay \u0111\u1ed5i nh\u1eefng c\u00e1ch hi\u1ec3u bi\u1ebft n\u00e0y, ngh\u0129a l\u00e0 thay \u0111\u1ed5i c\u00e1i n\u1ec1n t\u1ea3ng ti\u1ec1n \u0111\u1ec1 c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd, \u0111\u1ec3 tho\u1ea3 m\u00e3n c\u00e1c s\u1ef1 th\u1eadt c\u1ee7a c\u1ea3m nh\u1eadn m\u1ed9t c\u00e1ch ng\u00e0y c\u00e0ng ho\u00e0n h\u1ea3o v\u1ec1 m\u1eb7t logic.\u201d <\/strong><em>(Der Glaube an seine vom wahrnehmenden Subjekt unabh\u00e4ngige Aussenwelt liegt aller Naturwissenschaft zugrunde. Da die Sinneswahrnehmungen jedoch nur indirect Kunde von dieser Au\u00dfenwelt bzw. vom \u2018Physikalisch-Realen\u2019 geben, so kann dieses nur auf spekulativem Weg von uns erfasst werden. Daraus geht hervor, da\u00df unsere Auffassungen vom Physikalisch-Realen niemals endg\u00fcltig sein k\u00f6nnen. Wir m\u00fcssen stets bereit sein, diese Auffassungen, d.h. das axiomatische Fundament der Physik, zu ver\u00e4ndern, um den Tatsachen der Wahrnehmung auf eine logisch m\u00f6glichst vollkommene Weise gerecht zu werden.) <\/em><\/p>\n<p>V\u1ec1 vai tr\u00f2 c\u1ee7a t\u00ednh ti\u00ean nghi\u1ec7m trong nh\u1eadn th\u1ee9c con ng\u01b0\u1eddi trong khoa h\u1ecdc, Einstein n\u00f3i: <strong>\u201cTheo quan \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a khoa h\u1ecdc ng\u00e0y nay th\u00ec h\u00ecnh h\u1ecdc, x\u00e9t t\u1ef1 n\u00f3 v\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd, kh\u00f4ng h\u1ec1 ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi kinh nghi\u1ec7m, n\u00f3 ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e1p d\u1ee5ng c\u00f9ng v\u1edbi c\u01a1 h\u1ecdc, quang h\u1ecdc vv. \u0111\u1ec3 c\u1eaft ngh\u0129a khoa h\u1ecdc. H\u01a1n th\u1ebf n\u1eefa h\u00ecnh h\u1ecdc ph\u1ea3i \u0111i tr\u01b0\u1edbc v\u1eadt l\u00fd, b\u1edfi v\u00ec nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt v\u1eadt l\u00fd kh\u00f4ng th\u1ec3 di\u1ec5n \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 h\u00ecnh h\u1ecdc. Cho n\u00ean h\u00ecnh h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c xem nh\u01b0 m\u1ed9t khoa h\u1ecdc t\u1ea5t y\u1ebfu <em>ph\u1ea3i \u0111i tr\u01b0\u1edbc<\/em> <em>m\u1ecdi kinh nghi\u1ec7m v\u00e0 m\u1ecdi khoa h\u1ecdc kinh nghi\u1ec7m.\u201d<\/em><\/strong>\u00a0 <em>(Nach der Auffassung der heutigen Wissenschaft entspricht die Geometrie, f\u00fcr sich und streng genommen, \u00fcberhaupt keiner Erfahrung, sie mu\u00df zu ihrer Erkl\u00e4rung gemeinsam mit der Mechanik, Optik usw. angewandt werden. Dar\u00fcber hinaus mu\u00df die Geometrie der Physik voraufgehen, weil die physikalischen Gesetze ohne Geometrie nicht ausgedr\u00fcckt werden k\u00f6nnen. Deshalb kann die Geometrie sich auch als eine Wissenschaft erweisen, die logisch jeder Erfahrung und jeder Erfahrungswissenschaft voraufgeht\u2026).<\/em> C\u00f3 nh\u1eefng kh\u00e1i ni\u1ec7m mang t\u00ednh \u201cti\u00ean nghi\u1ec7m\u201d nh\u01b0ng ph\u1ea3i c\u00f3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 h\u1ed7 tr\u1ee3 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c khoa h\u1ecdc kh\u00e1c, cho \u0111\u1ebfn khi m\u00e2u thu\u1eabn xu\u1ea5t hi\u1ec7n, con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd t\u00ecm c\u00e1ch thay \u00e1o c\u0169 b\u1eb1ng m\u1ed9t c\u00e1i \u00e1o m\u1edbi r\u1ed9ng r\u00e3i v\u00e0 th\u00edch h\u1ee3p h\u01a1n. H\u00ecnh h\u1ecdc Euklid, v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c Kant xem l\u00e0 ti\u00ean nghi\u1ec7m, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c Einstein thay th\u1ebf b\u1eb1ng h\u00ecnh h\u1ecdc phi-Euclid \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 20, nh\u01b0ng \u0111\u00e3 t\u1ecf ra c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ecfa m\u00e3n \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 di\u1ec5n t\u1ea3 th\u1ebf gi\u1edbi qua l\u00fd thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i c\u1ee7a Einstein m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c h\u01a1n so v\u1edbi c\u01a1 h\u1ecdc c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n c\u1ee7a Newton. V\u00e0 kh\u00e1i ni\u1ec7m n\u00e0y kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 ti\u00ean nghi\u1ec7m, m\u00e0 tr\u1edf th\u00e0nh h\u1eadu nghi\u1ec7m. C\u0169ng th\u1ebf, kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian, v\u1ed1n c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i t\u1eeb l\u00fac h\u00ecnh th\u00e0nh v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ed1 \u0111\u1ecbnh nh\u01b0 th\u1ebf trong c\u01a1 h\u1ecdc Newton, \u0111\u01b0\u1ee3c Kant xem l\u00e0 nh\u1eefng ph\u1ea1m tr\u00f9 ti\u00ean nghi\u1ec7m, s\u1ea3n ph\u1ea7m c\u1ee7a c\u1ea5u tr\u00fac c\u1ee7a \u00fd th\u1ee9c, b\u01b0\u1edbc v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 20, th\u00f4ng qua l\u00fd thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i, \u0111\u00e3 m\u1ea5t \u0111i \u00fd ngh\u0129a b\u1ea5t bi\u1ebfn tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i c\u1ee7a ch\u00fang, c\u0169ng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i ri\u00eang l\u1ebb, m\u00e0, nh\u01b0 Minkowski n\u00f3i,\u00a0 \u201c<strong>T\u1eeb th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y tr\u1edf \u0111i kh\u00f4ng gian x\u00e9t ri\u00eang v\u00e0 th\u1eddi gian x\u00e9t ri\u00eang s\u1ebd bi\u1ebfn th\u00e0nh c\u00e1i b\u00f3ng, v\u00e0 ch\u1ec9 c\u00f2n m\u1ed9t d\u1ea1ng li\u00ean k\u1ebft c\u1ee7a ch\u00fang m\u1edbi gi\u1eef \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i \u0111\u1ed9c l\u1eadp<\/strong>\u201d (<em>Von Stund an sollen Raum f\u00fcr sich und Zeit f\u00fcr sich v\u00f6llig zu Schatten herabsinken, und nur noch eine Art Union der beiden soll Selbst\u00e4ndigkeit bewahren.)<\/em><\/p>\n<p>Einstein \u0111i ti\u1ebfp: <strong>\u201cN\u1ebfu kh\u00f4ng h\u1ec1 ph\u1ea1m t\u1ed9i v\u1edbi l\u00fd tr\u00ed, ng\u01b0\u1eddi ta s\u1ebd kh\u00f4ng l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i g\u00ec h\u1ebft, hay l\u00e0 c\u0169ng nh\u01b0 th\u1ec3, ng\u01b0\u1eddi ta s\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 x\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u0103n nh\u00e0 hay c\u00e2y c\u1ea7u m\u00e0 kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng d\u00e0n gi\u00e1o, c\u00e1i th\u1eadt ra kh\u00f4ng thu\u1ed9c v\u1ec1 m\u1ee5c ti\u00eau x\u00e2y d\u1ef1ng.\u201d<\/strong> <em>(Wenn man gar nicht gegen die Vernunft s\u00fcndigt, kommt man \u00fcberhaupt zu nichts, oder auch, man kann kein Haus und keine Br\u00fccke bauen ohne Benutzung eines eigentlich nicht dazu geh\u00f6rigen Ger\u00fcstes.) <\/em>Einstein tin v\u00e0o kh\u1ea3 n\u0103ng t\u01b0 duy thu\u1ea7n tu\u00fd c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi: <strong>\u201cT\u00f4i v\u00ec th\u1ebf cho r\u1eb1ng, trong ngh\u0129a nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh, t\u01b0 duy thu\u1ea7n tu\u00fd l\u00e0m cho ta c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 th\u1eadt, nh\u01b0 \u0111i\u1ec1u nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111i tr\u01b0\u1edbc m\u01a1 \u01b0\u1edbc\u201d<\/strong> <em>(<\/em><em>Ich halte es daher in gewissem Sinne f\u00fcr richtig, da\u00df das reine Denken uns bef\u00e4higt, die Wirklichkeit so zu erfassen, wie die Alten es sich ertr\u00e4umt haben.)<\/em> Nh\u01b0ng t\u01b0 duy thu\u1ea7n t\u00fay \u1edf \u0111\u00e2y kh\u00e1c v\u1edbi t\u01b0 duy tr\u00ean m\u00e2y, hay hay suy t\u01b0\u1edfng thu\u1ea7n t\u00fay v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u1ea7u c\u1ee7a tri\u1ebft h\u1ecdc. Ph\u1ea1m t\u1ed9i v\u1edbi l\u00fd tr\u00ed ch\u00ednh l\u00e0 l\u00fac ng\u01b0\u1eddi ta b\u01b0\u1edbc qua ranh gi\u1edbi c\u1ee7a kinh nghi\u1ec7m \u0111\u1ec3 v\u00e0o v\u00f9ng si\u00eau h\u00ecnh, ti\u00ean nghi\u1ec7m. Kant mu\u1ed1n x\u00e2y d\u1ef1ng si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc th\u00e0nh khoa h\u1ecdc, kh\u1eafc ph\u1ee5c ch\u1ee7 ngh\u0129a kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a Hume (theo Kant kh\u00f4ng th\u1ea5y h\u1ebft kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed) v\u00e0 si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u c\u1ee7a Leibniz (\u0111\u00e1nh gi\u00e1 qu\u00e1 cao kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a l\u00fd tr\u00ed). \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tuy say m\u00ea si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc, nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi c\u0169ng ph\u00ea ph\u00e1n si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc gay g\u1eaft, cho r\u1eb1ng si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc l\u00e0 m\u1ed9t \u201cv\u1ef1c th\u1eb3m kh\u00f4ng \u0111\u00e1y\u201d (bodenloser Abgrund), hay v\u00ed n\u00f3 nh\u01b0 m\u1ed9t <strong>\u201c\u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng t\u0103m t\u1ed1i kh\u00f4ng b\u1ebfn b\u1edd, kh\u00f4ng h\u1ea3i \u0111\u0103ng\u201d<\/strong> (<em>ein finsterer Ozean ohne Ufer und Leuchtt\u00fcrme<\/em>), \u0111\u1ea7y nh\u1eefng x\u00e1c ch\u1ebft c\u1ee7a nh\u1eefng k\u1ebb \u0111\u1eafm thuy\u1ec1n. \u00d4ng c\u00f4ng k\u00edch nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc, cho r\u1eb1ng h\u1ecd l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u201cs\u1ed1ng tr\u00ean c\u00e1c th\u00e1p cao c\u1ee7a suy \u0111o\u00e1n xung quanh \u0111\u00f3 th\u01b0\u1eddng c\u00f3 nhi\u1ec1u gi\u00f3\u201d. Nh\u01b0ng \u00f4ng kh\u00f4ng th\u1ea5y tr\u01b0\u1edbc \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng ch\u00ednh \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi g\u00e2y ra c\u01a1n b\u00e3o si\u00eau h\u00ecnh h\u1ecdc l\u1edbn nh\u1ea5t.<\/p>\n<p>T\u00e1c ph\u1ea9m <strong><em>\u201cPh\u00ea ph\u00e1n\u201d<\/em><\/strong> \u0111\u1ed3 s\u1ed9 h\u01a1n t\u00e1m tr\u0103m trang n\u00e0y, \u0111\u01b0\u1ee3c Kant vi\u1ebft trong 15 n\u0103m li\u1ec1n, xu\u1ea5t b\u1ea3n v\u00e0o l\u00fac \u00f4ng \u0111\u00e3 57 tu\u1ed5i, l\u00e0 sinh v\u1eadt h\u1ecdc c\u1ee7a t\u01b0 duy, nghi\u00ean c\u1ee9u ngu\u1ed3n g\u1ed1c v\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a kh\u00e1i ni\u1ec7m, ph\u00e2n t\u00edch tri\u1ec7t \u0111\u1ec3 c\u01a1 c\u1ea5u \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n l\u1ea1i \u0111\u1ebfn nay c\u1ee7a tinh th\u1ea7n. \u201cPh\u00ea ph\u00e1n\u201d b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb khi \u00f4ng suy ngh\u0129 v\u1ec1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 ngu\u1ed3n g\u1ed1c v\u0169 tr\u1ee5 (kosmologisches Problem): th\u1ebf gi\u1edbi h\u1eefu h\u1ea1n hay v\u00f4 h\u1ea1n, v\u1ec1 kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian. (V\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u1eefu h\u1ea1n hay v\u00f4 h\u1ea1n c\u1ee7a kh\u00f4ng gian \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c Einstein \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb gi\u1ea3i \u0111\u00e1p: th\u1ebf gi\u1edbi l\u00e0 h\u1eefu h\u1ea1n nh\u01b0ng kh\u00f4ng c\u00f3 bi\u00ean gi\u1edbi.)<\/p>\n<p>M\u1ed9t trong nh\u1eefng h\u1ec7 lu\u1eadn l\u00e0 m\u1ed7i s\u1ef1 c\u1ed1 g\u1eafng c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hay t\u00f4n gi\u00e1o nh\u1eb1m x\u00e1c \u0111\u1ecbnh s\u1ef1 th\u1eadt cao nh\u1ea5t \u0111\u1ec1u tr\u1edf th\u00e0nh gi\u1ea3 thuy\u1ebft v\u00e0 s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft (Verstand) kh\u00f4ng bao gi\u1edd v\u01b0\u1ee3t qua \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng h\u00e0ng r\u00e0o c\u1ee7a gi\u00e1c quan. Das Ding (s\u1ef1 v\u1eadt), c\u00e1i hi\u1ec7n ra tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft ta, v\u00e0 <em>Das Ding an sich<\/em> &#8211; s\u1ef1 v\u1eadt t\u1ef1 n\u00f3 &#8211; kh\u00e1c nhau c\u01a1 b\u1ea3n. Ranh gi\u1edbi c\u1ee7a kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a gi\u00e1c quan v\u00e0 ranh gi\u1edbi c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft thu\u1ea7n tu\u00fd c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 m\u1ed9t. \u00d4ng c\u1ea3nh b\u00e1o con ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng \u1ea3o t\u01b0\u1edfng, th\u1ea5t v\u1ecdng, gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi l\u00e1i thuy\u1ec1n mu\u1ed1n \u0111i t\u00ecm <strong>\u201ch\u00f2n \u0111\u1ea3o ch\u00e2n l\u00fd b\u1ecb bao quanh b\u1edfi m\u1ed9t \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7y s\u00f3ng gi\u00f3\u201d<\/strong>, n\u01a1i c\u01b0 ng\u1ee5 c\u1ee7a \u1ea3o \u1ea3nh (Schein), c\u00e0ng \u0111i c\u00f3 th\u1ec3 c\u00e0ng b\u1ecb nh\u1eefng c\u1ea3nh s\u01b0\u01a1ng m\u00f9 hay b\u0103ng tan l\u00e0m anh ta kh\u00f4ng ng\u1eebng nu\u00f4i hy v\u1ecdng s\u1eafp \u0111\u1ebfn \u0111\u00edch l\u00e0 h\u00f2n \u0111\u1ea3o ch\u00e2n l\u00fd, r\u1ed3i anh ta ti\u1ebfp t\u1ee5c \u0111i kh\u00f4ng ng\u1eebng ngh\u1ec9. Gi\u1ed1ng nh\u01b0 h\u00ecnh \u1ea3nh c\u1ee7a Newton khi \u00f4ng khi\u00eam t\u1ed1n n\u00f3i v\u1ec1 nh\u1eefng kh\u00e1m ph\u00e1 c\u1ee7a m\u00ecnh: <strong>\u201cT\u00f4i kh\u00f4ng bi\u1ebft t\u00f4i hi\u1ec7n ra nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o tr\u01b0\u1edbc th\u1ebf gi\u1edbi. C\u00f2n t\u00f4i, t\u00f4i c\u00f3 c\u1ea3m t\u01b0\u1edfng m\u00ecnh nh\u01b0 m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111ang ch\u01a1i tr\u00ean b\u00e3i bi\u1ec3n. T\u00f4i h\u00e0i l\u00f2ng v\u1edbi vi\u1ec7c nh\u1eb7t \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00f3 \u0111\u00e2y m\u1ed9t h\u00f2n s\u1ecfi nh\u1eb5n h\u01a1n c\u00e1c h\u00f2n s\u1ecfi kh\u00e1c, hay l\u00e0 m\u1ed9t v\u1ecf s\u00f2 \u0111\u1eb9p\u2013 trong khi \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng l\u1edbn c\u1ee7a ch\u00e2n l\u00fd \u0111ang n\u1eb1m tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t t\u00f4i v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c nghi\u00ean c\u1ee9u\u201d<\/strong> <em>(Ich weiss nicht, wie ich der Welt erscheine. Mir selber erscheine ich wie ein Knabe, der am Meeresstrand spielt. Ich vergn\u00fcge mich damit, hier und da einen Kiesel aufzulesen, der glatter war als die anderen, oder eine h\u00fcbsche Muschel \u2013 w\u00e4hrend der gro\u00dfe Ozean der Wahrheit unerforscht von mir lag.)<\/em><\/p>\n<p>Kant \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi c\u1ed1t l\u00f5i cho \u201cPh\u00ea ph\u00e1n\u201d: <strong>\u201cV\u00ec sao to\u00e1n h\u1ecdc thu\u1ea7n tu\u00fd l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3?\u201d.\u00a0 \u201cV\u00ec sao khoa h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean thu\u1ea7n tu\u00fd l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3?\u201d. T\u1ee9c \u201cV\u00ec sao c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng kh\u1ea3 n\u0103ng ph\u00e1n \u0111o\u00e1n t\u1ed5ng h\u1ee3p ti\u00ean nghi\u1ec7m?\u201d (trong khoa h\u1ecdc)<\/strong> (<em>Wie sind synthetische Urteile a priopri m\u00f6glich?<\/em>)<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> \u1ed8ng xem v\u1eadt l\u00fd c\u1ee7a Newton l\u00e0 m\u1ed9t khoa h\u1ecdc thu\u1ea7n tu\u00fd. M\u1eb7c d\u00f9 n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m nghi\u1ec7m b\u1eb1ng quan s\u00e1t, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a quan s\u00e1t, m\u00e0 l\u00e0 c\u1ee7a nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u01b0 duy c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. N\u00f3 l\u00e0 \u201cs\u1ea3n ph\u1ea9m thu\u1ea7n tu\u00fd\u201d c\u1ee7a t\u01b0 duy c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. \u00d4ng tr\u1ea3 l\u1eddi c\u00e2u h\u1ecfi \u0111\u00f3 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y<strong>: \u201cL\u00fd tr\u00ed s\u00e1ng t\u1ea1o nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt \u2026c\u1ee7a n\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i t\u1eeb thi\u00ean nhi\u00ean, m\u00e0 \u0111\u1eb7t ra nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt \u1ea5y cho thi\u00ean nhi\u00ean\u201d <\/strong><em>(Der Verstand sch\u00f6pft seine Gesetze\u2026nicht aus der Natur, sondern schreibt sie dieser vor.)<\/em><strong> L\u00fd t\u00ednh \u2026 l\u00e0 kh\u1ea3 n\u0103ng mang l\u1ea1i nh\u1eefng nguy\u00ean t\u1eafc c\u1ee7a nh\u1eadn th\u1ee9c m\u1ed9t c\u00e1ch ti\u00ean nghi\u1ec7m<em>\u201d<\/em><\/strong><em> (Vernunft \u2026ist ein Verm\u00f6gen, welches die Prinzipien der Erkenntnis a priopri an die Hand gibt.)<\/em> Nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00fd lu\u1eadn v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi m\u1ed9t c\u00e1ch thu\u1ea7n t\u00fay v\u00e0 suy \u0111o\u00e1n, kh\u00f4ng d\u1ef1a v\u00e0o quan s\u00e1t \u1eaft s\u1ebd ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng m\u00e2u thu\u1ea9n trong n\u00f3 (Antinomien). V\u1eadt l\u00fd Newton qu\u1ea3 \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u00e2u thu\u1eabn trong n\u00f3 v\u00e0 ph\u1ea3i ch\u1edd hai tr\u0103m n\u0103m sau Einstein g\u1ee1 r\u1ed1i.<\/p>\n<p>Trong t\u00e1c ph\u1ea9m <strong>\u201cKritik der praktischen Vernunft\u201d <\/strong>(Ph\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh th\u1ef1c h\u00e0nh) \u00f4ng soi s\u00e1ng ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u1ee7a h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng th\u1ef1c ti\u1ec5n v\u00e0 \u00fd mu\u1ed1n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. Nh\u01b0 m\u1ed9t ch\u1ee7 th\u1ec3 t\u1ef1 do con ng\u01b0\u1eddi ph\u1ea3i t\u1ef1 nh\u1eadn th\u1ee9c \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong ch\u00ednh m\u00ecnh v\u00e0 vun x\u1edbi n\u00f3 m\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n nh\u1eefng t\u00edn \u0111i\u1ec1u t\u00f4n gi\u00e1o ho\u1eb7c nh\u1eefng qui \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt ph\u00e1p hay quy\u1ec1n lu\u1eadt nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc. \u0110\u00f3 l\u00e0 \u201cLu\u1eadt \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong t\u00f4i\u201d (Das moralische Gesetz in mir). \u201cM\u1ec7nh l\u1ec7nh tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i\u201d (Der kategorische Imperativ) c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0: ng\u01b0\u1eddi ta n\u00ean ki\u1ec3m tra xem h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u00ecnh theo ti\u00eau chu\u1ea9n: h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 bi\u1ebfn th\u00e0nh m\u1ed9t lu\u1eadt r\u1ed9ng r\u00e3i \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00f4ng m\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u1ea7u nguy\u1ec7n th\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ebf n\u00e0o hay v\u00e2ng theo m\u1ec7nh l\u1ec7nh c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o n\u00e0o. Ch\u1ec9 c\u00f3 nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ed5ng qu\u00e1t ho\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 n\u1ec1n t\u1ea3ng c\u1ee7a m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng chung nh\u00e2n b\u1ea3n c\u1ee7a c\u00e1c c\u00e1 nh\u00e2n \u0111\u1eb7c th\u00f9.<em> \u201cHandle so, da\u00df die Maxime deines Willens jederzeit zugleich als Prinzip einer allgemeinen Gesetzgebung gelten k\u00f6nne\u201d <\/em>ho\u1eb7c <em>\u201cHandle so, als ob die Maxime deiner Handlung durch deinen Willen zum allgemeinen Naturgesetz werden sollte.\u201d<\/em>\u00a0 Cu\u1ed9c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u cho s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i (Kampf f\u00fcr das Dasein) kh\u00f4ng h\u1eb3n l\u00e0 x\u1ea5u, v\u00ec n\u1ebfu x\u00e3 h\u1ed9i ho\u00e0 h\u1ee3p ho\u00e0n to\u00e0n th\u00ec c\u0169ng s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 ti\u1ebfn b\u1ed9, nh\u01b0ng con ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd s\u1edbm s\u1ebd nh\u1eadn th\u1ea5y cu\u1ed9c chi\u1ebfn \u0111\u1ea5u \u0111\u00f3 ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ti\u1ebft b\u1eb1ng quy t\u1eafc, \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c v\u00e0 lu\u1eadt ph\u00e1p (\u201cungesellige Geselligkeit\u201d). Con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng h\u1ee3p qu\u1ea7n, nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 \u201ckho\u1ea3ng c\u00e1ch\u201d \u0111\u01b0\u1ee3c lu\u1eadt ph\u00e1p b\u1ea3o v\u1ec7. M\u1ed9t c\u00e1ch di\u1ec5n \u0111\u1ea1t kh\u00e1c: <strong>H\u00e3y h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ec3 b\u1ea1n kh\u00f4ng bao gi\u1edd s\u1eed d\u1ee5ng nh\u00e2n lo\u1ea1i, trong h\u00ecnh \u1ea3nh c\u1ee7a b\u1ea1n hay c\u1ee7a m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c (lu\u00f4n lu\u00f4n c\u00f9ng l\u00e0 c\u1ee9u c\u00e1nh), nh\u01b0 ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n.\u201d <\/strong><em>(Handle so, da\u00df du die Menschheit, sowohl in deiner Person als in der Person eines jeden anderen, jederzeit zugleich als Zweck, niemals blo\u00df als Mittel brauchest.\u201d<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-11766\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/07\/Anh-dai-hoc-va-nha-tho.jpg?resize=559%2C366&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"559\" height=\"366\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u0110\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 Nh\u00e0 th\u1edd \u1edf K\u00f6nigsberg kho\u1ea3ng n\u0103m 1800<\/p>\n<p>Kant l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u1ed5 v\u0169 m\u1ea1nh m\u1ebd s\u1ef1 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng s\u1ef1 khai s\u00e1ng. Trong<em> <strong>Was ist Aufkl\u00e4rung<\/strong>? (Khai s\u00e1ng l\u00e0 g\u00ec?) <\/em>\u00f4ng vi\u1ebft <strong>\u201cKhai s\u00e1ng l\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi ra kh\u1ecfi s\u1ef1 l\u1ec7 thu\u1ed9c \u0111\u00e3 t\u1ef1 chu\u1ed1c l\u1ea5y (v\u00ec ch\u01b0a tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh). L\u1ec7 thu\u1ed9c l\u00e0 s\u1ef1 thi\u1ebfu n\u0103ng l\u1ef1c s\u1eed d\u1ee5ng tr\u00ed n\u0103ng c\u1ee7a m\u00ecnh m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 h\u01b0\u1edbng d\u1eabn c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c\u201d (Aufkl\u00e4rung ist der Ausgang des Menschen aus seiner selbstverschuldeten Unm\u00fcndigkeit. Unm\u00fcndigkeit ist das Unverm\u00f6gen, sich seines Verstandes ohne Leitung eines anderen zu bedienen). Cho n\u00ean \u201cH\u00e3y c\u00f3 can \u0111\u1ea3m s\u1eed d\u1ee5ng tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a ch\u00ednh m\u00ecnh.\u201d<\/strong><em> (Habe Mut, dich deines eigenen Verstandes zu bedienen)<\/em> l\u00e0 kh\u1ea9u hi\u1ec7u c\u1ee7a Khai s\u00e1ng.\u00a0 \u00d4ng tin t\u01b0\u1edfng <strong>\u201c<em>Con ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 lao \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0a m\u00ecnh d\u1ea7n d\u1ea7n b\u01b0\u1edbc ra kh\u1ecfi t\u00ecnh tr\u1ea1ng th\u00f4 thi\u1ec3n, n\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ta kh\u00f4ng c\u1ed1 \u00fd ng\u0103n c\u1ea3n m\u1ed9t c\u00e1ch gi\u1ea3 t\u1ea1o \u0111\u1ec3 gi\u1eef con ng\u01b0\u1eddi trong t\u00ecnh tr\u1ea1ng th\u00f4 thi\u1ec3n \u0111\u00f3<\/em>\u201d<\/strong> <em>(Die Menschen arbeiten sich von selbst nach und nach aus der Rohigkeit heraus, wenn man nur nicht absichtlich k\u00fcnstelt, um sie darin zu halten.) <\/em>\u0110\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 <em>T\u1ef1 gi\u1ea3i ph\u00f3ng<\/em> b\u1eb1ng Tri th\u1ee9c (Selbstbefreiung durch das Wissen).<\/p>\n<p>Marx g\u1ecdi tri\u1ebft h\u1ecdc Kant l\u00e0 \u201cL\u00fd thuy\u1ebft \u0110\u1ee9c c\u1ee7a C\u00e1ch m\u1ea1ng Ph\u00e1p\u201d (Deutsche Philosophie der franz\u00f6sischen Revolution). \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng b\u1eb1ng tri\u1ebft h\u1ecdc, s\u1ee9c m\u1ea1nh t\u01b0 duy, b\u1eb1ng s\u1ef1 ph\u00ea ph\u00e1n to\u00e0n di\u1ec7n c\u00e1i c\u0169, gi\u1ed1ng nh\u01b0 cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng Ph\u00e1p \u0111\u00e3 l\u00e0m b\u1eb1ng s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n. Heinrich Heine n\u00f3i r\u00f5 h\u01a1n: <strong>\u201cV\u1edbi cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y (Ph\u00ea ph\u00e1n l\u00fd t\u00ednh thu\u1ea7n tu\u00fd)\u2026b\u1eaft \u0111\u1ea7u m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng tinh th\u1ea7n t\u1ea1i \u0110\u1ee9c v\u1edbi nh\u1eefng n\u00e9t t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t nh\u1ea5t v\u1edbi cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1eadt ch\u1ea5t \u1edf Ph\u00e1p\u2026.\u1ede hai b\u00ean b\u1edd s\u00f4ng Rhein ch\u00fang ta th\u1ea5y c\u00f9ng m\u1ed9t cu\u1ed9c \u0111o\u1ea1n tuy\u1ec7t v\u1edbi qu\u00e1 kh\u1ee9, ng\u01b0\u1eddi ta t\u1eeb b\u1ecf h\u1ebft m\u1ecdi s\u1ef1 k\u00ednh tr\u1ecdng tr\u01b0\u1edbc truy\u1ec1n th\u1ed1ng; nh\u01b0 \u1edf \u0111\u00e2y t\u1ea1i Ph\u00e1p m\u1ecdi quy\u1ec1n l\u1ee3i, \u1edf \u0111\u00f3 t\u1ea1i \u0110\u1ee9c m\u1ecdi \u00fd t\u01b0\u1edfng ph\u1ea3i t\u1ef1 bi\u1ec7n minh m\u00ecnh, v\u00e0 nh\u01b0 \u1edf \u0111\u00e2y ch\u1ebf \u0111\u1ed9 qu\u00e2n ch\u1ee7, c\u00e1i c\u1ed9t tr\u1ee5 c\u1ee7a tr\u1eadt t\u1ef1 x\u00e3 h\u1ed9i c\u0169, th\u00ec \u1edf \u0111\u00f3 th\u1ea7n lu\u1eadn, c\u00e1i c\u1ed9t tr\u1ee5 c\u1ee7a ch\u1ebf \u0111\u1ed9 tinh th\u1ea7n c\u0169, s\u1ee5p \u0111\u1ed5.\u201d<\/strong> (<em>Mit diesem Buch\u2026beginnt eine geistige Revolution in Deutschland, die mit der materiellen Revolution in Frankreich die sonderbarsten Analogien bietet\u2026.Auf den beiden Seiten des Rheines sehen wir denselben Bruch mit der Vergangenheit, der Tradition wird alle Ehrfurcht aufgek\u00fcndigt; wie hier in Frankreich jedes Recht, so mu\u00df dort in Deutschland jeder Gedanke sich justifizieren, und wie hier das K\u00f6nigtum, der Schlu\u00dfstein der alten sozialen Ordnung, so st\u00fcrzt dort der Deismus, der Schlu\u00dfstein des geistigen alten Regimes.)<\/em> N\u1ebfu \u1edf Ph\u00e1p ng\u01b0\u1eddi ta l\u00e0m cu\u1ed9c gi\u1ea3i ph\u00f3ng b\u1eb1ng s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a qu\u1ea7n ch\u00fang th\u00ec \u1edf \u0110\u1ee9c Kant l\u00e0m cu\u1ed9c t\u1ef1 gi\u1ea3i ph\u00f3ng ph\u00f3ng c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi b\u1eb1ng hi\u1ec3u bi\u1ebft, t\u01b0 duy. Ti\u1ebfng s\u1ea5m c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ee7a Ph\u00e1p \u0111\u00e3 r\u1ec1n vang trong tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 v\u0103n ho\u00e1 \u0110\u1ee9c, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 trong ch\u1ed1c l\u00e1t r\u1ed3i im. Tri\u1ebft h\u1ecdc v\u00e0 v\u0103n ho\u00e1 \u0110\u1ee9c th\u1ebf k\u1ef7 18 \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh n\u1ec1n t\u1ea3ng x\u00e2y d\u1ef1ng cho s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n x\u00e3 h\u1ed9i \u0110\u1ee9c \u1edf nh\u1eefng th\u1ebf k\u1ef7 sau. Tri\u1ebft h\u1ecdc Kant \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t tr\u1edf th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng h\u00e0nh tr\u1ee3 l\u1ef1c cho khoa h\u1ecdc.<\/p>\n<p>Trong <strong>\u201dZum ewigen Frieden\u201d (V\u1ec1 Ho\u00e0 b\u00ecnh v\u0129nh c\u1eedu)<\/strong> \u00f4ng ph\u00e1c ho\u1ea1 m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi m\u1edbi cho cu\u1ed9c s\u1ed1ng chung c\u1ee7a c\u00e1c qu\u1ed1c gia v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi t\u1ef1 do, ra kh\u1ecfi t\u00ecnh tr\u1ea1ng hoang d\u1ea1i v\u00f4 lu\u1eadt ph\u00e1p, kh\u00f4ng c\u00f2n s\u1ef1 \u00e1p \u0111\u1eb7t c\u1ee7a nh\u1eefng k\u1ebb m\u1ea1nh, kh\u00f4ng c\u00f2n s\u1ef1 can thi\u1ec7p c\u1ee7a c\u00e1c n\u01b0\u1edbc m\u1ea1nh v\u00e0o c\u00e1c n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c, trong \u0111\u00f3 t\u1ef1 do c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y t\u1ed3n t\u1ea1i m\u1ed9t c\u00e1ch ho\u00e0 b\u00ecnh b\u00ean c\u1ea1nh t\u1ef1 do c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c<strong>. \u201cKh\u00f4ng qu\u1ed1c gia n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p can thi\u1ec7p b\u1eb1ng b\u1ea1o l\u1ef1c v\u00e0o hi\u1ebfn ph\u00e1p v\u00e0 ch\u00ednh quy\u1ec1n c\u1ee7a m\u1ed9t qu\u1ed1c gia kh\u00e1c\u201d<\/strong> <em>(Kein Staat soll sich in die Verfassung und Regierung eines anderen Staats gewaltt\u00e4tig einmischen)<\/em>. Theo Kant vi\u1ec7c b\u00e0nh tr\u01b0\u1edbng c\u1ee7a c\u00e1c c\u01b0\u1eddng qu\u1ed1c ch\u00e2u \u00c2u sang Ch\u00e2u M\u1ef9, Phi v\u00e0 \u00c1 \u0111\u1ec3 tranh gi\u00e0nh mi\u1ebfng m\u1ed3i ch\u00ednh l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a chi\u1ebfn tranh. \u00d4ng ph\u00e1c ho\u1ea1 n\u1ec1n t\u1ea3ng ph\u00e1p l\u00fd c\u1ee7a m\u1ed9t c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c c\u00f3 ch\u1ee7 quy\u1ec1n s\u1ed1ng ho\u00e0 b\u00ecnh v\u1edbi nhau, m\u1ed9t h\u00ecnh th\u1ee9c th\u1ec3 ch\u1ebf li\u00ean bang c\u1ee7a c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c \u0111\u1ed9c l\u1eadp. <strong>\u201cQuy\u1ec1n d\u00e2n t\u1ed9c (t\u1ef1 quy\u1ebft) n\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u00ean m\u1ed9t th\u1ec3 ch\u1ebf li\u00ean bang c\u00e1c qu\u1ed1c gia t\u1ef1 do\u201d<\/strong> <em>(Das V\u00f6lkerrecht soll auf einen F\u00f6rderalism freier Staaten gegr\u00fcndet sein)<\/em> v\u00e0 <strong>\u201cHi\u1ebfn ph\u00e1p c\u00f4ng d\u00e2n trong m\u1ed7i qu\u1ed1c gia n\u00ean l\u00e0 c\u1ed9ng ho\u00e0\u201d <\/strong><em>(Die b\u00fcrgerliche Verfassung in jedem Staat soll republikanisch sein)<\/em> \u0111\u1ec3 ng\u0103n c\u1ea3n s\u1ef1 l\u1ea1m quy\u1ec1n c\u1ee7a c\u00e1c nguy\u00ean th\u1ee7 v\u00e0o nh\u1eefng v\u1ea7n \u0111\u1ec1 chi\u1ebfn tranh hay ho\u00e0 b\u00ecnh. Ch\u1ec9 nh\u01b0 th\u1ebf m\u1edbi ch\u1ea5m d\u1ee9t \u0111\u01b0\u1ee3c chi\u1ebfn tranh, m\u1edbi c\u00f3 ho\u00e0 b\u00ecnh v\u0129nh c\u1eedu. Tri\u1ebft l\u00fd \u0111\u00f3 nh\u01b0 m\u1ed9t \u00e1nh l\u1eeda hy v\u1ecdng t\u1eeb xa, m\u00e0 c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng th\u1ebf gi\u1edbi ph\u1ea3i t\u1ed1n bi\u1ebft bao x\u01b0\u01a1ng m\u00e1u ng\u00e0y nay m\u1edbi \u0111\u1ebfn g\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c, m\u1eb7c d\u00f9 ch\u01b0a ph\u1ea3i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n tr\u1ecdn v\u1eb9n theo di ch\u00fac c\u1ee7a Kant tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t. C\u00f3 l\u1ebd m\u01b0\u1ee3n \u00fd t\u01b0\u1edfng n\u00e0y m\u00e0 Einstein, tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 hu\u1ef7 di\u1ec7t kh\u1ee7ng khi\u1ebfp c\u1ee7a hai cu\u1ed9c Th\u1ebf chi\u1ebfn, \u0111\u00e3 \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb c\u00e1c d\u00e2n t\u1ed9c n\u00ean c\u00f3 ch\u00ednh quy\u1ec1n th\u1ebf gi\u1edbi (Weltregierung). Ch\u1ec9 c\u00f3 nh\u01b0 th\u1ebf m\u1edbi tr\u00e1nh \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3m ho\u1ea1 chi\u1ebfn tranh v\u0129nh vi\u1ec5n.<\/p>\n<p>Th\u1eddi \u0111\u1ea1i c\u1ee7a Kant l\u00e0 th\u1eddi \u0111\u1ea1i ph\u00ea ph\u00e1n, ph\u00ea ph\u00e1n \u0111\u1ec3 khai s\u00e1ng. <strong>\u201cTh\u1eddi \u0111\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta l\u00e0 th\u1eddi \u0111\u1ea1i th\u1ef1c s\u1ef1 c\u1ee7a ph\u00ea ph\u00e1n m\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t d\u01b0\u1edbi \u0111\u00f3\u201d<\/strong> <em>(Unser Zeitalter ist das eigentliche Zeitalter der Kritik, der sich alles unterwerfen mu\u00df).<\/em> T\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec tr\u00e1nh n\u00e9 n\u00f3, t\u00f4n gi\u00e1o v\u1edbi t\u00ednh thi\u00eang li\u00eang, hay l\u1eadp ph\u00e1p v\u1edbi t\u00ednh uy nghi\u00eam c\u1ee7a quy\u1ec1n l\u1ef1c, ch\u1eb3ng bao l\u00e2u s\u1ebd t\u1ea1o ra d\u01b0 lu\u1eadn \u0111\u1ed1i kh\u00e1ng, v\u00e0 s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 quy\u1ec1n c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 k\u00ednh tr\u1ecdng, tin t\u01b0\u1edfng, nh\u1eefng c\u00e1i ch\u1ec9 nh\u1eefng g\u00ec c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c sau khi \u0111\u00e3 \u0111\u1ee9ng v\u1eefng tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 ki\u1ec3m nghi\u1ec7m c\u00f4ng khai v\u00e0 t\u1ef1 do.<\/p>\n<p>Goethe n\u00f3i r\u1eb1ng m\u1ed7i l\u1ea7n \u0111\u1ecdc Kant \u00f4ng c\u00f3 c\u1ea3m gi\u00e1c nh\u01b0 m\u00ecnh \u0111ang b\u01b0\u1edbc v\u00e0o m\u1ed9t c\u0103n ph\u00f2ng \u0111\u1ea7y \u00e1nh s\u00e1ng. Qu\u1ea3 th\u1ef1c \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 <em>khai s\u00e1ng<\/em> c\u1ee7a t\u01b0 t\u01b0\u1edfng tri\u1ebft h\u1ecdc c\u1ee7a Kant. Einstein n\u00f3i ch\u1ec9 c\u00f3 Kant l\u00e0 nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i v\u1edbi gi\u1edbi khoa h\u1ecdc \u0111i\u1ec1u g\u00ec. Beethoven t\u00e2m \u0111\u1eafc v\u1edbi \u00fd t\u01b0\u1edfng cao qu\u00fd c\u1ee7a Kant \u201cB\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao tr\u00ean t\u00f4i v\u00e0 lu\u1eadt \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong t\u00f4i\u201d. Kant l\u00e0 m\u1ed9t con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c, khoan dung, t\u00ecnh c\u1ea3m v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng d\u00e2n th\u1ebf gi\u1edbi, Weltb\u00fcrger. K\u1ec3 t\u1eeb l\u00fac c\u00f3 Kant tri\u1ebft h\u1ecdc kh\u00f4ng bao gi\u1edd tr\u1edf l\u1ea1i ng\u1edb ng\u1ea9n nh\u01b0 nh\u1eefng th\u1eddi gian \u0111\u01a1n gi\u1ea3n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 n\u1eefa. Tuy Einstein c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng \u00fd v\u1edbi s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ph\u00e1n \u0111o\u00e1n t\u1ed5ng h\u1ee3p ti\u00ean nghi\u1ec7m, tuy th\u1eddi tr\u1ebb \u00f4ng nghi\u00eang v\u1ec1 Hume v\u00e0 Mach nhi\u1ec1u h\u01a1n, nh\u01b0ng c\u00e0ng c\u00f3 tu\u1ed5i \u00f4ng l\u1ea1i c\u00e0ng g\u1ea7n Kant, nh\u01b0 c\u00e1c tr\u00edch d\u1eabn tr\u00ean minh h\u1ecda. Ngay l\u00fac c\u00f2n tr\u1ebb khi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi t\u1ea1i <em>H\u1ed9i tri\u1ebft h\u1ecdc Ph\u00e1p <\/em>\u1edf Paris r\u1eb1ng l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a \u00f4ng c\u00f3 m\u00e2u thu\u1eabn v\u1edbi tri\u1ebft h\u1ecdc c\u1ee7a Kant hay kh\u00f4ng \u00f4ng \u0111\u00e3 tr\u1ea3 l\u1eddi: \u201c\u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 kh\u00f3 n\u00f3i. M\u1ed7i tri\u1ebft gia \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t Kant ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh\u201d <em>(Das ist schwer zu sagen. Jeder Philosoph hat eben seinen eigenen Kant)<\/em>. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng \u0111\u00fang cho Einstein. \u00d4ng vi\u1ebft trong th\u01b0 g\u1eedi cho Max Born: <strong>\u201cT\u00f4i \u0111\u1ecdc \u1edf \u0111\u00e2y, trong s\u1ed1 c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m kh\u00e1c, <em>Prolegomena<\/em> c\u1ee7a Kant v\u00e0 b\u1eaft \u0111\u1ea7u hi\u1ec3u t\u00e1c d\u1ee5ng g\u1ee3i \u00fd c\u1ef1c k\u1ef3 l\u1edbn lao to\u00e1t ra t\u1eeb \u00f4ng n\u00e0y v\u00e0 lu\u00f4n lu\u00f4n c\u00f2n to\u00e1t ra.\u201d<\/strong> <em>(Ich lese hier unter anderem Kants Prolegomena und fange an, die ungeheure suggestive Wirkung zu begreifen, die von diesem Kerl ausgegangen ist und immer noch ausgeht.)<\/em><a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[2]<\/a> Theo \u00f4ng, m\u1ed9t t\u01b0 t\u01b0\u1edfng cao qu\u00fd c\u1ee7a Kant n\u1eb1m trong c\u00e2u n\u00f3i <strong>\u201cC\u00e1i (th\u1ebf gi\u1edbi) th\u1ef1c kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u0111\u1ec3 cho ta, m\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra cho ta (\u0111\u1ec3 gi\u1ea3i \u0111\u00e1p n\u00f3 nh\u01b0 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n)\u201d<\/strong> <em>(Das Wirkliche ist uns nicht gegeben, sondern aufgegeben)<\/em> \u0110\u00f3 l\u00e0 nhi\u1ec7m v\u1ee5 cao c\u1ea3 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>Tuy kh\u00f4ng c\u00f2n th\u00e0nh ph\u1ed1 qu\u00ea h\u01b0\u01a1ng K\u00f6nigsberg \u0111\u1ec3 k\u1ef7 ni\u1ec7m 200 n\u0103m ng\u00e0y m\u1ea5t c\u1ee7a Kant, nh\u01b0ng ch\u00fang ta ngh\u0129 r\u1eb1ng c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ef7 ni\u1ec7m \u00f4ng kh\u1eafp n\u01a1i, nh\u1ea5t l\u00e0 \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra nh\u1eefng bi th\u1ea3m chi\u1ebfn tranh nh\u1ea5t c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i, nh\u01b0 Hiroshima, hay Vi\u1ec7t nam. C\u00e1i h\u1ed1 gi\u1eefa \u201ct\u1ea5t y\u1ebfu\u201d (Notwendigkeit) v\u00e0 \u201ct\u1ef1 do\u201d (Freiheit) tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi c\u00f2n qu\u00e1 l\u1edbn. K\u1ef7 ni\u1ec7m \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i c\u00f4ng cu\u1ed9c khai s\u00e1ng v\u1eabn c\u00f2n c\u1ea7n thi\u1ebft, cho nh\u1eefng c\u00e1i \u0111\u00e3 khai s\u00e1ng, v\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1i c\u00f2n ph\u1ea3i khai s\u00e1ng ti\u1ebfp trong m\u1ed7i th\u1eddi k\u1ef3 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"color: #000080\">Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/span><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-family: arial, helvetica, sans-serif\"><span style=\"font-size: 12pt\">Th\u00e1ng Ba n\u0103m 2004<\/span><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><em><span style=\"font-family: 'comic sans ms', sans-serif;font-size: 14pt\">X<\/span>em th\u00eam<\/em>:<\/strong><\/span><\/p>\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"iXOP6xRMFd\"><p><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/hoi-thao-ky-niem-immanuel-kant-300-nam\/\">H\u1ed9i th\u1ea3o K\u1ef7 ni\u1ec7m Immanuel Kant 300 n\u0103m<\/a><\/p><\/blockquote>\n<p><iframe class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; clip: rect(1px, 1px, 1px, 1px);\" title=\"&#8220;H\u1ed9i th\u1ea3o K\u1ef7 ni\u1ec7m Immanuel Kant 300 n\u0103m&#8221; &#8212; B\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh\" src=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/hoi-thao-ky-niem-immanuel-kant-300-nam\/embed\/#?secret=P8SzKzDzJr#?secret=iXOP6xRMFd\" data-secret=\"iXOP6xRMFd\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> Kant c\u00f3 vai tr\u00f2 r\u1ea5t quan tr\u1ecdng trong c\u00f4ng t\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e3o. Quan ni\u1ec7m c\u1ee7a Kant v\u1ec1 s\u1ef1 t\u1ed5ng h\u1ee3p (Synthese) c\u1ee7a c\u1ea3m nh\u1eadn c\u1ee7a gi\u00e1c quan (Sinneswarhnehmnung) v\u00e0 c\u00e1c d\u1ea1ng ti\u00ean nghi\u1ec7m c\u1ee7a l\u00fd t\u00ednh (apriorische Formen des Verstandes) ng\u00e0y nay \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u00e0nh sinh h\u1ecdc th\u1ea7n kinh (Neurobiologie) v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e3o (Hirnforschung) x\u00e1c nh\u1eadn. C\u00e1c nguy\u00ean t\u1eafc ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a n\u00e3o m\u1ed9t ph\u1ea7n do s\u1ef1 di truy\u1ec1n c\u1ee7a ti\u1ebfn ho\u00e1 gi\u1ed1ng lo\u00e0i, m\u1ed9t ph\u1ea7n kinh nghi\u1ec7m t\u1eeb l\u00fac t\u1ebf b\u00e0o tr\u1ee9ng h\u00ecnh th\u00e0nh \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u c\u1ee7a tu\u1ed5i th\u01a1. B\u00ean c\u1ea1nh \u0111\u00f3 c\u00f3 nh\u1eefng qu\u00e1 tr\u00ecnh x\u1eed l\u00fd k\u00edch th\u00edch t\u1eeb gi\u00e1c quan (Sinnesreize) kh\u00f4ng l\u1ec7 thu\u1ed9c v\u00e0o di truy\u1ec1n ho\u1eb7c kinh nghi\u1ec7m, m\u00e0 do s\u1ef1 \u201ct\u1ef1 t\u1ed5 ch\u1ee9c\u201d c\u1ee7a n\u00e3o (Selbstorganisation).<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[2]<\/a> V\u1ec1 Einstein xin xem th\u00eam <em>Nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 tri\u1ebft h\u1ecdc nh\u1eadn th\u1ee9c<\/em> <em>lu\u1eadn<\/em> trong nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc c\u1ee7a Einstein trong m\u1ed9t b\u00e0i s\u1eafp t\u1edbi c\u1ee7a t\u00e1c g\u1ec9a.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>IMMANUEL KANT M\u1ed8T THO\u00c1NG K\u1ef7 ni\u1ec7m 200 n\u0103m \u00f4ng qua \u0111\u1eddi (1804-2004) \u00a0Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh (2004) &nbsp; Hai \u0111i\u1ec1u chi\u1ebfm ng\u1ef1 t\u00e2m t\u01b0 v\u1edbi s\u1ef1 kh\u00e2m ph\u1ee5c v\u00e0 k\u00ednh tr\u1ecdng s\u00e2u s\u1eafc ng\u00e0y c\u00e0ng nhi\u1ec1u h\u01a1n, khi c\u00e0ng suy ngh\u0129 nhi\u1ec1u h\u01a1n l\u00e2u h\u01a1n v\u1ec1 ch\u00fang: b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao tr\u00ean t\u00f4i v\u00e0 lu\u1eadt \u0111\u1ea1o<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11751"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11751"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11751\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11813,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11751\/revisions\/11813"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11751"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11751"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11751"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}