{"id":11819,"date":"2024-08-18T12:35:38","date_gmt":"2024-08-18T05:35:38","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=11819"},"modified":"2025-03-05T21:17:15","modified_gmt":"2025-03-05T14:17:15","slug":"henri-poincare-noi-ve-albert-einstein","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/henri-poincare-noi-ve-albert-einstein\/","title":{"rendered":"Henri Poincar\u00e9 n\u00f3i v\u1ec1 Albert Einstein"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">HENRI POINCAR\u00c9 NH\u1eacN X\u00c9T V\u1ec0 ALBERT EINSTEIN<\/span><\/h1>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/02\/Tu-bao-NYT.png?resize=70%2C54&amp;ssl=1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\">\u00dd t\u01b0\u1edfng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t \u00e1nh ch\u1edbp gi\u1eefa \u0111\u00eam d\u00e0i. Nh\u01b0ng ch\u00ednh \u00e1nh ch\u1edbp l\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">La pens\u00e9e n&#8217;est qu&#8217;un \u00e9cliar au milieu d&#8217;une longue nuit. Mais c&#8217;est cet \u00e9clair qui est tout.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\">\u2014 <strong>Henri Poincar\u00e9<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><em>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p><em>Anh ch\u1ecb th\u00e2n m\u1ebfn,<\/em><\/p>\n<p>D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u00e1 th\u01b0 c\u1ee7a nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1eadt l\u00fd, b\u00e1c h\u1ecdc Ph\u00e1p Heinri Poincar\u00e9 kho\u1ea3ng th\u00e1ng 11 n\u0103m 1911 g\u1eedi cho m\u1ed9t \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p, Pierre Weiss, n\u00f3i v\u1ec1 phong c\u00e1ch nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00e0 t\u00e0i n\u0103ng c\u1ee7a nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd l\u00fac \u0111\u00f3 c\u00f2n r\u1ea5t tr\u1ebb Albert Einstein. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 \u0111\u00e1nh gi\u00e1 Einstein l\u00fac \u0111\u00f3 32t c\u1ee7a Poincar\u00e9 l\u00fac \u0111\u00f3 66t theo y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt ETH Z\u00fcrich nh\u1eb1m b\u1ed5 nhi\u1ec7m m\u1ed9t gi\u00e1o s\u01b0 cho chi\u1ebfc gh\u1ebf c\u1ee7a Minkowski v\u1ed1n v\u1eabn tr\u1ed1ng t\u1eeb n\u0103m 1902 khi \u00f4ng \u0111i G\u00f6ttingen. S\u00e1ch <em>Einstein<\/em> c\u1ee7a t\u00f4i c\u00f3 tr\u00edch d\u1eabn.<\/p>\n<p>D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 nguy\u00ean v\u0103n l\u1eddi \u0111\u00e1nh gi\u00e1.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-11827\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/08\/Anh-Poincare-1905.jpg?resize=498%2C299&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"498\" height=\"299\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Henri Poincar\u00e9 (1845-1912). Photograph: Hulton-Deutsch Collection\/Corbis<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-full wp-image-11537\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/05\/Anh-the-first-Solvay-conference-1911.jpg?resize=1140%2C809&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"1140\" height=\"809\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">Poincar\u00e9, Marie Curie v\u00e0 Einstein trong H\u1ed9i ngh\u1ecb Solvay 1911 l\u1ea7n th\u1ee9 nh\u1ea5t, m\u1ed9t n\u0103m tr\u01b0\u1edbc khi Poincar\u00e9 m\u1ea5t qu\u00e1 s\u1edbm \u1edf tu\u1ed5i 67<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><em>\u0110\u1ed3ng nghi\u1ec7p th\u00e2n m\u1ebfn c\u1ee7a t\u00f4i<\/em>,<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">\u00d4ng Einstein l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u1ed9 \u00f3c \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o nh\u1ea5t m\u00e0 t\u00f4i t\u1eebng bi\u1ebft; d\u00f9 c\u00f2n tr\u1ebb nh\u01b0ng \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c x\u1ebfp h\u1ea1ng r\u1ea5t cao trong s\u1ed1 nh\u1eefng h\u1ecdc gi\u1ea3 \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf th\u1eddi \u0111\u1ea1i c\u1ee7a m\u00ecnh. \u0110i\u1ec1u ch\u00fang ta ph\u1ea3i \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9 \u1edf \u00f4ng \u1ea5y l\u00e0 s\u1ef1 d\u1ec5 d\u00e0ng th\u00edch nghi c\u1ee7a \u00f4ng \u1ea5y v\u1edbi nh\u1eefng quan ni\u1ec7m m\u1edbi v\u00e0 bi\u1ebft c\u00e1ch r\u00fat ra m\u1ecdi h\u1ec7 qu\u1ea3 t\u1eeb \u0111\u00f3. \u00d4ng ta kh\u00f4ng c\u00f2n b\u00e1m v\u00edu v\u00e0o c\u00e1c nguy\u00ean l\u00fd c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n, v\u00e0 khi g\u1eb7p m\u1ed9t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd, \u00f4ng ta nhanh ch\u00f3ng xem x\u00e9t m\u1ecdi kh\u1ea3 n\u0103ng. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y ngay l\u1eadp t\u1ee9c chuy\u1ec3n trong t\u00e2m tr\u00ed \u00f4ng ta th\u00e0nh d\u1ef1 \u0111o\u00e1n v\u1ec1 c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng m\u1edbi, c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m ch\u1ee9ng b\u1eb1ng kinh nghi\u1ec7m v\u00e0o m\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o \u0111\u00f3. T\u00f4i kh\u00f4ng mu\u1ed1n n\u00f3i r\u1eb1ng t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng d\u1ef1 \u0111o\u00e1n n\u00e0y s\u1ebd th\u1ea5t b\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 ki\u1ec3m tra c\u1ee7a kinh nghi\u1ec7m v\u00e0o ng\u00e0y s\u1ef1 ki\u1ec3m tra n\u00e0y tr\u1edf n\u00ean kh\u1ea3 thi. Khi \u00f4ng \u1ea5y t\u00ecm ki\u1ebfm m\u1ecdi h\u01b0\u1edbng, ch\u00fang ta ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i ph\u1ea3i ch\u1edd \u0111\u1ee3i r\u1eb1ng h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c con \u0111\u01b0\u1eddng anh ta \u0111i \u0111\u1ec1u l\u00e0 ng\u00f5 c\u1ee5t, nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi ch\u00fang ta ph\u1ea3i hy v\u1ecdng r\u1eb1ng m\u1ed9t trong nh\u1eefng h\u01b0\u1edbng \u0111i m\u00e0 \u00f4ng ch\u1ec9 ra l\u00e0 \u0111\u00fang \u0111\u1eafn; v\u00e0 th\u1ebf l\u00e0 \u0111\u1ee7. \u0110\u00e2y ch\u00ednh x\u00e1c l\u00e0 c\u00e1ch ch\u00fang ta n\u00ean ti\u1ebfn h\u00e0nh. Vai tr\u00f2 c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd to\u00e1n h\u1ecdc l\u00e0 \u0111\u1eb7t ra c\u00e1c c\u00e2u h\u1ecfi m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c; ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ef1c nghi\u1ec7m m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang.<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">T\u01b0\u01a1ng lai s\u1ebd ng\u00e0y c\u00e0ng ch\u1ee9ng t\u1ecf gi\u00e1 tr\u1ecb c\u1ee7a \u00f4ng Einstein, v\u00e0 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc n\u00e0o bi\u1ebft c\u00e1ch thu h\u00fat v\u1ecb th\u1ea7y tr\u1ebb tu\u1ed5i n\u00e0y ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u vinh d\u1ef1 t\u1eeb \u0111\u00f3. C\u1ea3m \u01a1n b\u1ea1n r\u1ea5t nhi\u1ec1u v\u00ec \u0111\u00e3 g\u1eedi t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a Ritz; \u00f4ng c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 c\u1ed1ng hi\u1ebfn r\u1ea5t nhi\u1ec1u cho Khoa h\u1ecdc v\u00e0 l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c mong \u0111\u1ee3i nhi\u1ec1u h\u01a1n n\u1eefa n\u1ebfu c\u00e1i ch\u1ebft kh\u00f4ng c\u01b0\u1edbp \u0111i \u00f4ng qu\u00e1 s\u1edbm.<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">\u0110\u1ed3ng nghi\u1ec7p r\u1ea5t t\u1eadn t\u00e2m c\u1ee7a b\u1ea1n,<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>Poincar\u00e9<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 200px\"><em>Ngu\u1ed3n<\/em>:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 200px\"><em>La correspondance entre Henri Poincar\u00e9 et les physiciens, chimistes et ing\u00e9nieurs.<\/em> Pr\u00e9sent\u00e9e et annot\u00e9e par Scott Walter en collaboration avec \u00c9tienne Bolmont et Andr\u00e9 Coret. Tr. 377-378. Nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n Birkh\u00e4user 2007.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Nguy\u00ean v\u0103n:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>Mon cher coll\u00e8gue<\/em>,<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Einstein est un des esprits les plus originaux que j\u2019aie connus; malgr\u00e9 sa jeunesse, il a d\u00e9j\u00e0 pris un rang tr\u00e8s honorable parmi les premiers savants de son temps. Ce que nous devons surtout admirer en lui, c\u2019est la facilit\u00e9 avec laquelle il s\u2019adapte aux conceptions nouvelles et sait en tirer toutes les cons\u00e9quences. Il ne reste pas attach\u00e9 aux principes classiques, et, en pr\u00e9sence d\u2019un probl\u00e8me de physique, est prompt \u00e0 envisager toutes les possibilit\u00e9s. Cela se traduit imm\u00e9diatement dans son esprit par la pr\u00e9vision de ph\u00e9nom\u00e8nes nouveaux, susceptibles d\u2019\u00eatre un jour v\u00e9ri\ufb01\u00e9s par l\u2019exp\u00e9rience. Je ne veux pas dire que toutes ces pr\u00e9visions r\u00e9sisteront au contr\u00f4le de l\u2019exp\u00e9rience le jour o\u00f9 ce contr\u00f4le deviendra possible. Comme il cherche dans toutes les directions, on doit au contraire s\u2019attendre \u00e0 ce que la plupart des voies dans lesquelles il s\u2019engage soient des impasses; mais on doit en m\u00eame temps esp\u00e9rer que l\u2019une des directions qu\u2019il a indiqu\u00e9es soit la bonne; et cela suf\ufb01t. C\u2019est bien ainsi qu\u2019on doit proc\u00e9der. Le r\u00f4le de la physique math\u00e9matique est de bien poser les questions, ce n\u2019est que l\u2019exp\u00e9rience qui peut les r\u00e9soudre.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">L\u2019avenir montrera de plus en plus quelle est la valeur de M. Einstein, et l\u2019Universit\u00e9 qui saura s\u2019attacher ce jeune ma\u00eetre est assur\u00e9e d\u2019en retirer beaucoup d\u2019honneur. Je vous remercie beaucoup de l\u2019envoi des <em>\u0153uvres <\/em>de Ritz; c\u2019est l\u00e0 aussi un homme qui a beaucoup fait pour la Science et dont on aurait pu attendre beaucoup plus encore si la mort ne l\u2019avait si pr\u00e9matur\u00e9ment enlev\u00e9.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Votre bien d\u00e9vou\u00e9 coll\u00e8gue,<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Poincar\u00e9<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h1><span style=\"color: #008000\"><em>L\u1eddi b\u1ea1t<\/em><\/span><\/h1>\n<p>Poincar\u00e9 l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc, ki\u00eam tri\u1ebft gia v\u0129 \u0111ai, v\u1edbi t\u00e0i n\u0103ng bao tr\u00f9m nhi\u1ec1u l\u00e3nh v\u1ef1c khoa h\u1ecdc v\u00f4 c\u00f9ng r\u1ed9ng l\u1edbn. \u00d4ng c\u00f3 c\u00e1i b\u1ed9 \u00f3c universal. \u0110\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 21 th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn <em>Ph\u1ecfng\u00a0\u0111o\u00e1n Poincar\u00e9, <\/em>m\u1ed9t trong nh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1n ch\u01b0a c\u00f3 l\u1eddi gi\u1ea3i trong to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c \u00f4ng \u0111\u01b0a ra \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 20, \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Nga Grigori Perelman gi\u1ea3i sau \u0111\u00fang m\u1ed9t th\u1ebf k\u1ef7.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng n\u0103m \u1edf Berlin, c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m <i lang=\"fr\">La Science et l&#8217;Hypoth\u00e8se (1902) <\/i>v\u00e0<i lang=\"fr\"> L<\/i><em>a valeur de la science<\/em> (1905) c\u1ee7a Poincar\u00e9 thu\u1ed9c v\u1ec1 nh\u1eefng quy\u1ec3n s\u00e1ch n\u1eb1m trong tr\u00e1i tim t\u00f4i. C\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Poincar\u00e9 soi s\u00e1ng \u00fd ngh\u0129a c\u1ee7a khoa h\u1ecdc, to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1ebb \u0111\u1eb9p v\u00e0 t\u00ednh nh\u00e2n v\u0103n c\u1ee7a ch\u00fang \u0111\u1ed1i v\u1edbi con ng\u01b0\u1eddi, gi\u00fap t\u00f4i hi\u1ec3u th\u00eam v\u1ec1 m\u1eb7t tri\u1ebft h\u1ecdc t\u1ea1i sao ch\u00fang ta ph\u1ea3i l\u00e0m khoa h\u1ecdc, l\u00e0m to\u00e1n, l\u00e0m v\u1eadt l\u00fd. To\u00e1n h\u1ecdc, v\u1eadt l\u00fd kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00f4ng th\u1ee9c hay \u0111\u1ecbnh l\u00fd m\u00e0 \u0111\u1eb1ng sau \u0111\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng n\u1eb1m trong m\u1ed9t context l\u1edbn h\u01a1n mang t\u00ednh tri\u1ebft h\u1ecdc.<\/p>\n<p>H\u01a1n m\u01b0\u1eddi n\u0103m tr\u01b0\u1edbc t\u00f4i \u0111\u00e3 d\u1ecbch \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ph\u1ea7n tr\u00edch d\u1eabn quan tr\u1ecdng t\u1eeb hai t\u00e1c ph\u1ea9m n\u00f3i tr\u00ean sang ti\u1ebfng Vi\u1ec7t. T\u00f4i mong s\u1ebd c\u00f3 d\u1ecbp post l\u00ean m\u1ea1ng rosetta, \u1edf d\u1ea1ng \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 nh\u01b0 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ec3 gi\u1edbi thi\u1ec7u b\u1ea1n \u0111\u1ecdc. \u0110\u00f3 \u0111\u00e2y, t\u00f4i c\u0169ng \u0111\u00e3 t\u1eebng tr\u00edch d\u1eabn nh\u1eefng nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ee7a \u00f4ng trong c\u00e1c b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a t\u00f4i, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 trong l\u1eddi gi\u1edbi thi\u1ec7u quy\u1ec3n s\u00e1ch <em><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/loi-tua-cho-quyen-sach-thien-tai-va-so-phan\/\">Thi\u00ean t\u00e0i v\u00e0 S\u1ed1 ph\u1eadn<\/a> <\/em>c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 L\u00ea Quang \u00c1nh:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">Ch\u00fang ta th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi, to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u1ec3 l\u00e0m g\u00ec, ch\u1eb3ng ph\u1ea3i nh\u1eefng c\u1ea5u tr\u00fac tinh vi, nh\u1eefng th\u1ee9 b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb b\u1ed9 \u00f3c ch\u00fang ta, l\u00e0 gi\u1ea3 t\u1ea1o v\u00e0 l\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ee9a con c\u1ee7a t\u00ednh kh\u00ed b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a ch\u00fang ta hay sao. Gi\u1eefa nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c d\u1ee5ng ch\u1ec9 \u0111\u00f2i h\u1ecfi ch\u00fang ta ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n \u0111\u1ec3 ki\u1ebfm ti\u1ec1n. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y kh\u00f4ng x\u1ee9ng \u0111\u00e1ng m\u1ed9t c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi; ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i ch\u00fang ta n\u00ean h\u1ecfi h\u1ecd, h\u1ecd t\u00edch l\u0169y nhi\u1ec1u t\u00e0i s\u1ea3n \u0111\u1ec3 l\u00e0m g\u00ec, ng\u01b0\u1eddi ta c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p v\u00ec n\u1ed7i lo \u00e2u \u0111\u1ec3 ki\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00e0i s\u1ea3n m\u00e0 xao l\u00e3ng ngh\u1ec7 thu\u1eadt v\u00e0 khoa h\u1ecdc hay kh\u00f4ng, nh\u1eefng th\u1ee9 duy nh\u1ea5t l\u00e0m cho t\u00e2m h\u1ed3n ch\u00fang ta c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c ch\u00fang:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\"><i>Ch\u1ec9 v\u00ec cu\u1ed9c s\u1ed1ng, ch\u00fang ta \u0111\u00e1nh m\u1ea5t l\u00fd do t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a n\u00f3<\/i><\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">(et propter vitam vivendi perdere causas)<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">Ngo\u00e0i ra, m\u1ed9t khoa h\u1ecdc ch\u1ec9 nh\u1eafm v\u00e0o \u1ee9ng d\u1ee5ng l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c; c\u00e1c ch\u00e2n l\u00fd ch\u1ec9 m\u00e0u m\u1ee1 khi m\u1ed9t ch\u00e2n l\u00fd n\u00e0y k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi m\u1ed9t ch\u00e2n l\u00fd kh\u00e1c. N\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 t\u1eadp trung v\u00e0o nh\u1eefng ch\u00e2n l\u00fd m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1edd \u0111\u1ee3i c\u00f3 m\u1ed9t th\u00e0nh c\u00f4ng l\u1eadp t\u1ee9c, th\u00ec c\u00e1c m\u1eaft x\u00edch k\u1ebft n\u1ed1i s\u1ebd thi\u1ebfu \u0111i, v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 kh\u00f4ng c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ee3i chu\u1ed7i n\u1eefa.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">Con ng\u01b0\u1eddi t\u00ecm th\u1ea5y trong l\u00fd thuy\u1ebft m\u00e0 n\u00f3 hay gh\u00e9t b\u1ecf th\u1ee9c \u0103n h\u00e0ng ng\u00e0y m\u00e0 kh\u00f4ng hay bi\u1ebft; n\u1ebfu th\u1ee9c \u0103n n\u00e0y b\u1ecb c\u01b0\u1edbp \u0111i, s\u1ef1 ti\u1ebfn b\u1ed9 s\u1ebd nhanh ch\u00f3ng d\u1eebng l\u1ea1i, v\u00e0 ch\u1eb3ng bao l\u00e2u ch\u00fang ta s\u1ebd b\u1ecb tr\u00ec tr\u1ec7 trong s\u1ef1 b\u1ea5t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi Trung Hoa.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">To\u00e1n h\u1ecdc c\u00f3 m\u1ed9t m\u1ee5c ti\u00eau ba t\u1ea7ng. N\u00f3 c\u1ea7n cung c\u1ea5p m\u1ed9t c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1ef1 nhi\u00ean. Nh\u01b0ng n\u00f3 c\u0169ng c\u00f3 m\u1ee5c ti\u00eau tri\u1ebft h\u1ecdc, t\u00f4i mu\u1ed1n n\u00f3i, m\u1ef9 h\u1ecdc. N\u00f3 c\u1ea7n gi\u00fap nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc hi\u1ec3u s\u00e2u c\u00e1c kh\u00e1i ni\u1ec7m s\u1ed1, kh\u00f4ng gian v\u00e0 th\u1eddi gian. Ngo\u00e0i nh\u1eefng th\u1ee9 n\u00e0y, n\u00f3 c\u00f2n \u0111em l\u1ea1i cho nh\u1eefng m\u00f4n \u0111\u1ec7 c\u1ee7a n\u00f3 nh\u1eefng s\u1ef1 th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 h\u1ed9i h\u1ecda v\u00e0 \u00e2m nh\u1ea1c. H\u1ecd ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9 s\u1ef1 h\u00e0i h\u00f2a tinh t\u1ebf c\u1ee7a c\u00e1c s\u1ed1 v\u00e0 d\u1ea1ng; h\u1ecd ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9 m\u1ed9t kh\u00e1m ph\u00e1 m\u1edbi m\u1edf ra m\u1ed9t vi\u1ec5n t\u01b0\u1edfng b\u1ea5t ng\u1edd. [\u2026] Ch\u1ec9 m\u1ed9t s\u1ed1 \u00edt ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ecdn l\u1ecdc m\u1edbi c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng th\u01b0\u1edfng th\u1ee9c ch\u00fang \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7. Nh\u01b0ng ch\u1eb3ng ph\u1ea3i c\u0169ng nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ngh\u1ec7 thu\u1eadt tao nh\u00e3 nh\u1ea5t hay sao?<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">Cho n\u00ean t\u00f4i kh\u00f4ng do d\u1ef1 n\u00f3i r\u1eb1ng, to\u00e1n h\u1ecdc x\u1ee9ng \u0111\u00e1ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u0103m s\u00f3c v\u00ec ch\u00ednh n\u00f3, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t nh\u1eefng l\u00fd thuy\u1ebft kh\u00f4ng c\u00f3 \u1ee9ng d\u1ee5ng v\u00e0o v\u1eadt l\u00fd, c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng l\u00fd thuy\u1ebft kh\u00e1c.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">Henri Poincar\u00e9<\/p>\n<p style=\"padding-left: 80px\">(<em>La Valeur de la Science<\/em>)<\/p>\n<p>T\u1ea1i Vi\u1ec7t Nam, Poincar\u00e9 c\u00f3 l\u1ebd c\u00f2n \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn, ngo\u00e0i <em>Ph\u1ecfng \u0111o\u00e1n\u00a0Poincar\u00e9<\/em> g\u00e2y kh\u00f4ng kh\u00ed s\u00f4i n\u1ed5i m\u1ed9t th\u1eddi, khi n\u00f3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Nga gi\u1ea3i m\u00e3. \u00d4ng c\u0169ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 \u0111i \u0111\u1ebfn <em>Thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i h\u1eb9p<\/em>, l\u1ecdt qua c\u1ed5ng tr\u1eddi t\u1edbi v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u1edbi, tr\u01b0\u1edbc c\u1ea3 Einstein, nh\u01b0ng \u00f4ng v\u1eabn c\u00f2n b\u1ecbn r\u1ecbn v\u1edbi thuy\u1ebft <em>ether<\/em> l\u00e0 ch\u1ea5t l\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd gi\u1edbi v\u1eadt l\u00fd cho r\u1eb1ng ph\u1ea3i t\u1ed3n t\u1ea1i trong v\u0169 tr\u1ee5 \u0111\u1ec3 truy\u1ec1n s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, n\u00ean \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111\u1ea1t t\u1edbi d\u1ea1ng ho\u00e0n h\u1ea3o c\u1ee7a Einstein. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y t\u00f4i c\u0169ng c\u00f3 n\u00f3i trong s\u00e1ch <em>Einstein<\/em>. Trong \u0111\u00e1nh gi\u00e1 tr\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi Einstein, Poincar\u00e9 c\u00f3 l\u1ebd c\u0169ng n\u00f3i \u0111\u1ebfn s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa \u00f4ng v\u00e0 Einstein, m\u1ed9t c\u00e1ch gi\u00e1n ti\u1ebfp, r\u1eb1ng \u00f4ng th\u1eadt s\u1ef1 c\u0169ng <em>kh\u00f4ng<\/em> &#8220;d\u1ec5 d\u00e0ng <span style=\"font-size: 12pt;color: #000000\">th\u00edch v\u1edbi nh\u1eefng quan ni\u1ec7m m\u1edbi&#8221; nh\u01b0 Einstein \u0111\u00e3 l\u00e0m.<\/span><\/p>\n<p>C\u00f3 l\u1ebd Poincar\u00e9 b\u1ecb c\u00e1i b\u00f3ng Einstein che khu\u1ea5t, v\u00ec Einstein qu\u00e1 n\u1ed5i ti\u1ebfng tr\u00ean di\u1ec5n \u0111\u00e0n khoa h\u1ecdc v\u00e0 c\u1ea3 \u0111\u1ea1i ch\u00fang th\u1ebf gi\u1edbi, do t\u00ednh th\u1eddi s\u1ef1 c\u1ee7a c\u00e1c l\u00fd thuy\u1ebft \u00f4ng sau c\u1ea3 tr\u0103m n\u0103m v\u1eabn c\u00f2n l\u00e0m b\u1eadn t\u00e2m c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd, v\u00e0 c\u0169ng do c\u00e1c quan \u0111i\u1ec3m nh\u00e2n v\u0103n c\u1ee7a \u00f4ng v\u1ec1 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi v\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c. Nh\u01b0ng Einstein l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a Poincar\u00e9 l\u00fac c\u00f2n l\u00e0 sinh vi\u00ean. \u00d4ng \u0111\u1ecdc ch\u00fang c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c b\u1ea1n \u00f4ng trong nh\u00f3m <em>Akademie Olympia<\/em>. T\u00f4i tin r\u1eb1ng c\u00e1c quy\u1ec3n s\u00e1ch c\u1ee7a Poincar\u00e9 \u0111\u00e3 g\u00e2y \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng m\u1ea1nh v\u00e0 c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng &#8220;khai m\u1edf&#8221; cho ch\u00ednh Einstein.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><em>Xem th\u00eam<\/em>:<\/p>\n<p class=\"entry-title single-title\" style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt\"><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/john-wheeler-viet-ve-albert-einstein\/\">John Wheeler n\u00f3i v\u1ec1 Albert Einstein<\/a><\/span><\/p>\n<p>v\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n to\u00e1n h\u1ecdc th\u00fa v\u1ecb:<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #0000ff\"><a style=\"color: #0000ff\" href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/dinh-ly-cuoi-cung-cua-fermat\/\">\u0110\u1ecbnh l\u00fd cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a Fermat<\/a><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt\"><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/david-hilbert\/\">Di\u1ec5n t\u1eeb b\u1ea5t h\u1ee7 c\u1ee7a David Hilbert<\/a><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>HENRI POINCAR\u00c9 NH\u1eacN X\u00c9T V\u1ec0 ALBERT EINSTEIN &nbsp; \u00dd t\u01b0\u1edfng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t \u00e1nh ch\u1edbp gi\u1eefa \u0111\u00eam d\u00e0i. Nh\u01b0ng ch\u00ednh \u00e1nh ch\u1edbp l\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3. La pens\u00e9e n&#8217;est qu&#8217;un \u00e9cliar au milieu d&#8217;une longue nuit. Mais c&#8217;est cet \u00e9clair qui est tout. \u2014 Henri Poincar\u00e9 &nbsp; L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u Anh ch\u1ecb th\u00e2n m\u1ebfn, D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11819"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=11819"}],"version-history":[{"count":23,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11819\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":11845,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/11819\/revisions\/11845"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=11819"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=11819"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=11819"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}