{"id":12008,"date":"2024-10-13T19:54:37","date_gmt":"2024-10-13T12:54:37","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=12008"},"modified":"2024-10-14T16:24:16","modified_gmt":"2024-10-14T09:24:16","slug":"hay-cham-dut-ngay-tuoi-tho-dinh-lien-dien-thoai","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/hay-cham-dut-ngay-tuoi-tho-dinh-lien-dien-thoai\/","title":{"rendered":"H\u00e3y ch\u1ea5m d\u1ee9t ngay Tu\u1ed5i-th\u01a1- d\u00ednh-li\u1ec1n-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">H\u00c3Y CH\u1ea4M D\u1ee8T NGAY TU\u1ed4I-TH\u01a0-D\u00cdNH-LI\u1ec0N-\u0110I\u1ec6N THO\u1ea0I<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt\">M\u00f4i tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 tr\u1ebb em l\u1edbn l\u00ean ng\u00e0y c\u00e0ng \u201cth\u00f9 \u0111\u1ecbch\u201d \u0111\u1ed1i v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>T\u00e1c gi\u1ea3<\/em>:<strong> Jonathan Haidt<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Ng\u00e0y 13 th\u00e1ng 3 n\u0103m 2024<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"color: #000080\"><em>The Atlantic<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>Ng\u01b0\u1eddi d\u1ecbch<\/em>: <strong>Mai L\u00fd<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>Xem l\u1ea1i<\/em>: <strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/02\/Tu-bao-NYT.png?resize=70%2C54&amp;ssl=1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 18pt\">Gen Z l\u00e0 chu\u1ed9t lang trong th\u00ed nghi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i to\u00e0n c\u1ea7u kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m so\u00e1t n\u00e0y. Ch\u00fang t\u00f4i l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0a t\u00ednh d\u1ec5 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng v\u00e0 s\u1ef1 b\u1ea5t an c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0o m\u1ed9t c\u1ed7 m\u00e1y \u0111\u00e3 lu\u00f4n ph\u00f3ng \u0111\u1ea1i v\u00e0 kh\u00fac x\u1ea1 ch\u00fang tr\u1edf l\u1ea1i v\u1edbi ch\u00fang t\u00f4i, tr\u01b0\u1edbc khi ch\u00fang t\u00f4i bi\u1ebft m\u00ecnh l\u00e0 ai. Ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u1edbn l\u00ean v\u1edbi c\u00e1c thu\u1eadt to\u00e1n. Nh\u1eefng thu\u1eadt to\u00e1n \u0111\u00e3 \u2018nu\u00f4i d\u1ea1y\u2019 ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 s\u1eafp x\u1ebfp l\u1ea1i khu\u00f4n m\u1eb7t c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh danh t\u00ednh c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 thuy\u1ebft ph\u1ee5c ch\u00fang t\u00f4i r\u1eb1ng ch\u00fang t\u00f4i b\u1ecb b\u1ec7nh.<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\"><strong>\u2014 Freya India<\/strong>, <em>m\u1ed9t nh\u00e0 vi\u1ebft ti\u1ec3u lu\u1eadn ng\u01b0\u1eddi Anh<\/em><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 18pt\">Th\u1eddi gian c\u1ee7a b\u1ea1n c\u00f3 h\u1ea1n, v\u00ec v\u1eady \u0111\u1eebng l\u00e3ng ph\u00ed n\u00f3 \u0111\u1ec3 s\u1ed1ng cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. \u0110\u1eebng \u0111\u1ec3 b\u1ecb k\u1eb9t trong gi\u00e1o \u0111i\u1ec1u &#8211; t\u1ee9c l\u00e0 s\u1ed1ng v\u1edbi k\u1ebft qu\u1ea3 suy ngh\u0129 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. \u0110\u1eebng \u0111\u1ec3 ti\u1ebfng \u1ed3n c\u1ee7a \u00fd ki\u1ebfn \u200b\u200bng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c l\u1ea5n \u00e1t ti\u1ebfng n\u00f3i b\u00ean trong b\u1ea1n. V\u00e0 quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t, h\u00e3y can \u0111\u1ea3m theo \u0111u\u1ed5i tr\u00e1i tim v\u00e0 tr\u1ef1c gi\u00e1c c\u1ee7a b\u1ea1n. B\u1eb1ng c\u00e1ch n\u00e0o \u0111\u00f3, ch\u00fang \u0111\u00e3 bi\u1ebft b\u1ea1n th\u1ef1c s\u1ef1 mu\u1ed1n tr\u1edf th\u00e0nh ng\u01b0\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o. M\u1ecdi th\u1ee9 kh\u00e1c \u0111\u1ec1u l\u00e0 th\u1ee9 y\u1ebfu.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 14pt\">\u2014 <strong>Steve Jobs<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><strong><em>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p>Nh\u00e2n gi\u1ea3i Nobel V\u1eadt l\u00fd 2024 vinh danh nh\u1eefng v\u1ecb &#8220;b\u1ed1 gi\u00e0&#8221; \u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n l\u1edbn t\u1ea1o ra ng\u00e0nh Tr\u00ed tu\u1ec7 nh\u00e2n t\u1ea1o, m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a tin v\u1ec1 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc Geoffrey Hinton, c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 anh ch\u1ecb tr\u00ean di\u1ec5n \u0111\u00e0n edu-sci b\u00e0y t\u1ecf quan ng\u1ea1i \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng kh\u00f4ng t\u1ed1t c\u1ee7a AI l\u00ean x\u00e3 h\u1ed9i, nh\u1ea5t l\u00e0 l\u00ean gi\u1edbi tr\u1ebb. Hi\u1ec3n nhi\u00ean v\u00e0 r\u1ea5t ch\u00ednh \u0111\u00e1ng. V\u00ec th\u1ebf \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u00fac th\u00edch h\u1ee3p \u0111\u1ec3 t\u00f4i xin ph\u00e9p \u0111\u01b0a l\u00ean b\u00e0i nghi\u00ean c\u1ee9u d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y c\u1ee7a <em>Jonathan Haidt, <\/em>nh\u00e0 t\u00e2m l\u00fd h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i M\u1ef9 mu\u1ed1n c\u1ea3nh b\u00e1o, ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng ph\u00e2n t\u00edch s\u00e2u s\u1eafc, c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t gi\u00fap \u0111\u1ea9y l\u00f9i &#8220;tu\u1ed5i-th\u01a1-d\u00ednh-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i&#8221; \u0111ang g\u00e2y t\u00e1c h\u1ea1i, v\u00e0 tr\u1ea3 l\u1ea1i <em>tu\u1ed5i th\u01a1 b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng<\/em> cho tu\u1ed5i tr\u1ebb. B\u00e0i n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng tr\u00ean b\u00e1o <em>The Atlantic<\/em> th\u00e1ng 3 n\u0103m nay, v\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 nh\u1edd Mai L\u00fd d\u1ecbch, c\u0169ng xong g\u1ea7n n\u1eeda n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. B\u00e0i r\u1ea5t \u0111\u00e1ng tham kh\u1ea3o cho c\u00e1c b\u1eadc ph\u1ee5 huynh, l\u00e3nh \u0111\u1ea1o tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m ch\u00ednh s\u00e1ch, c\u00e1c nh\u00e0 ch\u00ednh tr\u1ecb, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn v\u1ea5n \u0111\u1ec1.<\/p>\n<p>T\u00f4i c\u00f3 m\u1ed9t ch\u00fat tr\u1ea3i nghi\u1ec7m. S\u1ed1ng hai th\u1eadp ni\u00ean \u1edf \u0110\u1ee9c nh\u01b0ng t\u00f4i kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc TV. T\u00f4i \u00fd th\u1ee9c, qu\u1ea3ng c\u00e1o, v\u00e0 nhi\u1ec1u n\u1ed9i dung \u0111\u01b0\u1ee3c media truy\u1ec1n t\u1ea3i tuy c\u00f3 th\u1ec3 cung c\u1ea5p m\u1ed9t s\u1ed1 th\u00f4ng tin h\u1eefu \u00edch nh\u01b0ng c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u00e0m con ng\u01b0\u1eddi d\u1ec5 b\u1ecb &#8220;d\u00ednh&#8221; v\u00e0o \u0111\u00f3, tr\u1edf th\u00e0nh nghi\u1ec7n, v\u00e0 th\u1ee5 \u0111\u1ed9ng trong vi\u1ec7c t\u1ef1 gi\u00e1o d\u1ee5c m\u00ecnh, <em>Bildung<\/em>. V\u00e2ng, t\u00f4i th\u00edch \u0111\u1ecdc \u0111\u1ec3 t\u1ef1 ch\u1ecdn l\u1ef1a nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb cho th\u1ebf gi\u1edbi t\u00f4i, v\u00e0 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 c\u00f3 tr\u00ean s\u00e1ch, v\u00e0 t\u00e2m tr\u00ed t\u00f4i kh\u00f4ng b\u1ecb r\u1ed1i b\u1edfi nh\u1eefng qu\u1ea3ng c\u00e1o, hay nh\u1eefng c\u00e1i h\u1eddi h\u1ee3t nh\u1ea5t th\u1eddi, t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng l\u00e0 nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb &#8220;th\u1eddi th\u01b0\u1ee3ng&#8221; nh\u01b0ng th\u1eadt ra c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi mu\u1ed1n b\u00e1n hay qu\u1ea3ng b\u00e1 cho s\u1ea3n ph\u1ea9m ti\u00eau th\u1ee5. C\u00e1c th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, t\u1eeb \u0111\u1ea7u XX tr\u1edf v\u1ec1 tr\u01b0\u1edbc cho \u0111\u1ebfn th\u1ebf k\u1ef7 XVI, XVII, con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng kh\u00e1c, nh\u01b0ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 \u0111\u1ebb ra nh\u1eefng h\u1ecdc gi\u1ea3 v\u0129 \u0111\u1ea1i: Francis Bacon, Copernicus, Galilei, Kepler, Newton. V\u00e0 \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XX, khi cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng v\u1eadt l\u00fd v\u0129 \u0111\u1ea1i di\u1ec5n ra m\u00e0 ch\u00fang ta h\u00f4m nay ti\u1ebfp t\u1ee5c th\u1eeba h\u01b0\u1edfng th\u00e0nh qu\u1ea3, v\u1eabn ch\u01b0a c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i c\u1ea7m tay, hay c\u1ea3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i b\u00e0n, ch\u01b0a c\u00f3 m\u00e1y bay, mu\u1ed1n \u0111i t\u1eeb ch\u00e2u \u00c2u s\u00e1ng M\u1ef9, hay sang Nh\u1eadt B\u1ea3n, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u1ea3i \u0111i b\u1eb1ng t\u00e0u th\u1ee7y. V\u1eady m\u00e0 h\u1ecd h\u1ecd c\u1ef1c k\u1ef3 s\u00e1ng t\u1ea1o. Einstein c\u00f3 n\u00f3i, mu\u1ed1n l\u00e0m khoa h\u1ecdc, ph\u1ea3i c\u00f3 hai lo\u1ea1i t\u1ef1 do, t\u1ef1 do t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i, t\u1ee9c l\u00e0m sao x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u1ec3 cho con ng\u01b0\u1eddi y\u00ean, v\u00e0 t\u1ef1 do b\u00ean trong, t\u1ee9c c\u1ee7a n\u1ed9i t\u00e2m. Ng\u00e0y nay, con ng\u01b0\u1eddi, t\u1eeb tu\u1ed5i teen tr\u1edf \u0111i, b\u1ecb li\u00ean t\u1ee5c &#8220;t\u1ea5n c\u00f4ng&#8221; t\u1eeb ngo\u00e0i b\u1edfi nh\u1eefng t\u1eadp \u0111o\u00e0n c\u00f4ng ngh\u1ec7 l\u1edbn, v\u00e0 t\u1ef1 do b\u00ean trong c\u0169ng b\u1ecb r\u1ed1i lo\u1ea1n v\u00e0 \u0111\u00e1nh m\u1ea5t. Nh\u00e0 th\u01a1 \u0110\u1ee9c Eichendorff t\u1eebng di\u1ec5n t\u1ea3 s\u1ef1 r\u1ed1i lo\u1ea1n v\u00e0 c\u1ea3m x\u00fac b\u01a1 v\u01a1 \u0111\u00f3 nh\u01b0 sau: <em>T\u00f4i mu\u1ed1n tr\u1edf v\u1ec1 nh\u00e0 l\u00e0m sao\/Nh\u01b0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 bi\u1ebft \u0111i \u0111\u00e2u<\/em>.\u00a0Nh\u00e0 t\u00e2m l\u00fd h\u1ecdc Erich Fromm \u0111\u00e3 t\u1eebng g\u1ecdi c\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i ti\u00eau th\u1ee5 l\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i &#8220;b\u1ec7nh&#8221;. Kh\u00f4ng h\u1eb3n nh\u01b0 th\u1ebf, nh\u01b0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ea1t ch\u00e2n l\u00fd trong \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>Th\u1ebf gi\u1edbi h\u00f4m nay tuy ch\u1ee9a nhi\u1ec1u ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n h\u1ecdc \u0111\u1ec3 tr\u1ebb em ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1ed1t, nhanh, ch\u00fang ta th\u1ea5y ng\u00e0y c\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u00e0i n\u0103ng xu\u1ea5t hi\u1ec7n, t\u1ed1c \u0111\u1ed9 l\u00e0m vi\u1ec7c v\u00e0 ti\u1ebfp c\u1eadn th\u00f4ng tin c\u1ef1c k\u1ef3 nhanh so v\u1edbi tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, t\u1ed1c \u0111\u1ed9 nghi\u00ean c\u1ee9u, publish l\u00e0 r\u1ea5t l\u1edbn, nh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng nguy c\u01a1 cho c\u00e1c em, thanh thi\u1ebfu ni\u00ean ch\u01b0a c\u00f3 n\u1ec1n t\u1ea3ng v\u1eefng ch\u1eafc, d\u1ec5 b\u1ecb &#8220;s\u1eadp b\u1eaby&#8221; m\u00e0 ch\u00fang kh\u00f4ng \u00fd th\u1ee9c. Ngay ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn, c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 c\u0169ng t\u1ecf ra m\u00ecnh kh\u00f4ng h\u1ec1 &#8220;mi\u1ec5n nhi\u1ec5m&#8221;, v\u00e0 v\u00ec th\u1ebf h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng thi\u1ebfu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m trong vi\u1ec7c gi\u00e1o d\u1ee5c con c\u00e1i m\u00ecnh. N\u1ebfu b\u1ed1 m\u1eb9 g\u00e0 c\u1ee9 lo b\u1ea5m m\u00e1y, th\u00ec kh\u00f4ng tr\u00e1nh kh\u1ecfi l\u00fac n\u00e0o \u0111\u00f3 di\u1ec1u h\u00e2u s\u1ebd \u0111\u1ebfn th\u0103m \u0111\u00e0n g\u00e0 con th\u00f4i.<\/p>\n<p>Ch\u00fang ta ph\u1ea3i b\u1ea3o v\u1ec7 con c\u00e1i m\u00ecnh, b\u1eb1ng \u0111\u1ea7u t\u01b0 v\u1ec1 tinh th\u1ea7n v\u00e0 t\u00ecnh c\u1ea3m cho ch\u00fang, \u0111\u1ec3 ch\u00fang th\u1ea5y b\u1ed1 m\u1eb9 y\u00eau th\u01b0\u01a1ng ch\u00fang, \u0111\u1ec3 ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1eabn d\u1eaft m\u1ed9t c\u00e1ch l\u00e0nh m\u1ea1nh tr\u00ean c\u00e1c b\u01b0\u1edbc ch\u1eadp ch\u1eefng tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1eddi. Kh\u00f4ng ph\u1ea3i t\u1eb7ng cho ch\u00fang \u0111\u1ed3 ch\u01a1i l\u00e0 \u0111\u1ee7. Kh\u00f4ng, \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 bi\u1ec3u hi\u1ec7n c\u1ee7a s\u1ef1 thi\u1ebfu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m. \u0110\u1ea7u \u00f3c c\u1ee7a tu\u1ed5i tr\u1ebb, nh\u01b0 John Locke n\u00f3i, l\u00e0 <em>tabula rasa<\/em>, t\u1edd gi\u1ea5y tr\u1eafng. Kh\u00f4ng h\u1eb3n ho\u00e0n to\u00e0n nh\u01b0 th\u1ebf, nh\u01b0ng g\u1ea7n nh\u01b0 th\u1ebf v\u1ec1 nhi\u1ec1u m\u1eb7t. N\u1ebfu ch\u00fang ta kh\u00f4ng nu\u00f4i d\u1ea1y, d\u1eabn d\u1eaft con, th\u00ec s\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1ch n\u1ebfu c\u00f3 ng\u00e0y ch\u00fang ta m\u1ea5t con. T\u00f4i th\u01b0\u1eddng mua s\u00e1ch truy\u1ec7n Nils Holgersson t\u1eb7ng cho c\u00e1c b\u1eadc b\u1ed1 m\u1eb9, v\u00e0 khuy\u00ean h\u1ecd n\u00ean \u0111\u1ecdc s\u00e1ch cho con tr\u01b0\u1edbc gi\u1edd ng\u1ee7. \u0110\u1ecdc truy\u1ec7n tr\u01b0\u1edbc gi\u1edd ng\u1ee7 cho th\u1ea5y b\u1ed1 m\u1eb9 d\u00e0nh th\u00ec gi\u1edd \u0111\u1ec3 y\u00eau th\u01b0\u01a1ng ch\u00fang, gi\u00fap tr\u00ed t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng ch\u00fang m\u1edf r\u1ed9ng sang nh\u1eefng th\u1ebf gi\u1edbi m\u1edbi, gi\u00fap ch\u00fang hi\u1ec3u \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c qua nh\u1eefng nh\u00e2n v\u1eadt c\u1ee7a truy\u1ec7n, v\u00e0 gi\u00e1n ti\u1ebfp l\u00e0m cho ch\u00fang <em>y\u00eau v\u0103n h\u00f3a \u0111\u1ecdc s\u00e1ch<\/em> ngay t\u1eeb tu\u1ed5i th\u01a1. Ch\u00fang ta th\u1eeba nh\u1eadn ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t r\u1ea5t \u00edt \u0111\u1ecdc s\u00e1ch. V\u1eady th\u00ec b\u1ed1 m\u1eb9 h\u00e3y th\u1ef1c hi\u1ec7n vi\u1ec7c \u0111\u1ecdc s\u00e1ch cho con \u0111i ngay t\u1eeb l\u00fac con c\u00f2n d\u1ec5 u\u1ed1n n\u1eafn.<\/p>\n<p>C\u1ea3m \u01a1n qu\u00fd anh ch\u1ecb \u0111\u1ed9c gi\u1ea3.<\/p>\n<p>Th\u00e2n m\u1ebfn,<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt\">\u00a7 \u00a7 \u00a7<\/span><\/p>\n<p>C\u00f3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra m\u1ed9t c\u00e1ch b\u1ea5t ng\u1edd v\u00e0 sai l\u1ea7m kh\u1ee7ng khi\u1ebfp \u0111\u1ed1i v\u1edbi thanh thi\u1ebfu ni\u00ean v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010. \u0110\u1ebfn nay, b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e3 bi\u1ebft v\u1ec1 s\u1ed1 li\u1ec7u th\u1ed1ng k\u00ea: Nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u cho th\u1ea5y t\u1ef7 l\u1ec7 b\u1ecb tr\u1ea7m c\u1ea3m v\u00e0 m\u1eafc h\u1ed9i ch\u1ee9ng lo \u00e2u \u1edf Hoa K\u1ef3 -kh\u00e1 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh trong nh\u1eefng n\u0103m 2000- \u0111\u00e3 t\u0103ng h\u01a1n 50% t\u1eeb n\u0103m 2010 \u0111\u1ebfn n\u0103m 2019. T\u1ef7 l\u1ec7 t\u1ef1 t\u1eed t\u0103ng 48% \u0111\u1ed1i v\u1edbi thanh thi\u1ebfu ni\u00ean trong \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i t\u1eeb 10 \u0111\u1ebfn 19. \u0110\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c b\u00e9 g\u00e1i t\u1eeb 10 \u0111\u1ebfn 14 tu\u1ed5i, t\u1ef7 l\u1ec7 n\u00e0y t\u0103ng 131%.<\/p>\n<p>V\u1ea5n \u0111\u1ec1 kh\u00f4ng ch\u1ec9 gi\u1edbi h\u1ea1n \u1edf Hoa K\u1ef3: C\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u0169ng xu\u1ea5t hi\u1ec7n kho\u1ea3ng c\u00f9ng th\u1eddi gian \u1edf Canada, V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Anh, \u00dac, New Zealand, c\u00e1c n\u01b0\u1edbc B\u1eafc \u00c2u v\u00e0 nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00e1c n\u1eefa. Theo nhi\u1ec1u ti\u00eau ch\u00ed v\u00e0 \u1edf nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia kh\u00e1c nhau, c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a Gen Z (sinh trong v\u00e0 sau n\u0103m 1996) \u0111ang ph\u1ea3i ch\u1ecbu \u0111\u1ef1ng ch\u1ee9ng r\u1ed1i lo\u1ea1n lo \u00e2u, tr\u1ea7m c\u1ea3m, t\u1ef1 l\u00e0m h\u1ea1i b\u1ea3n th\u00e2n v\u00e0 c\u00e1c r\u1ed1i lo\u1ea1n li\u00ean quan \u1edf m\u1ee9c \u0111\u1ed9 cao h\u01a1n b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1ebf h\u1ec7 n\u00e0o kh\u00e1c m\u00e0 ch\u00fang t\u00f4i c\u00f3 d\u1eef li\u1ec7u.<\/p>\n<p>S\u1ef1 suy gi\u1ea3m s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t trong nhi\u1ec1u d\u1ea5u hi\u1ec7u cho th\u1ea5y c\u00f3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 kh\u00f4ng \u1ed5n. S\u1ef1 c\u00f4 \u0111\u01a1n v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea1n b\u00e8 trong thanh thi\u1ebfu ni\u00ean Hoa K\u1ef3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u gia t\u0103ng v\u00e0o kho\u1ea3ng n\u0103m 2012. Th\u00e0nh t\u00edch h\u1ecdc t\u1eadp c\u0169ng \u0111i xu\u1ed1ng. Theo \u201cThe Nation\u2019s Report Card\u201d (t\u1ea1m d\u1ecbch: \u201cB\u00e1o c\u00e1o Qu\u1ed1c gia v\u1ec1 Gi\u00e1o d\u1ee5c\u201d), \u0111i\u1ec3m s\u1ed1 m\u00f4n \u0111\u1ecdc v\u00e0 to\u00e1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u gi\u1ea3m \u0111\u1ed1i v\u1edbi h\u1ecdc sinh Hoa K\u1ef3 sau n\u0103m 2012, \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c t\u1ed1c \u0111\u1ed9 t\u0103ng ch\u1eadm nh\u01b0ng nh\u00ecn chung \u1ed5n \u0111\u1ecbnh trong nhi\u1ec1u th\u1eadp k\u1ef7. PISA (<em>Programme for International Student Assessment<\/em><em>),<\/em> ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh qu\u1ed1c t\u1ebf ch\u00ednh y\u1ebfu \u0111\u00e1nh gi\u00e1 v\u1ec1 xu h\u01b0\u1edbng gi\u00e1o d\u1ee5c, cho th\u1ea5y s\u1ef1 s\u1ee5t gi\u1ea3m trong m\u00f4n to\u00e1n, \u0111\u1ecdc v\u00e0 khoa h\u1ecdc x\u1ea3y ra tr\u00ean to\u00e0n c\u1ea7u, c\u0169ng b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><u>H\u00e3y \u0111\u1ecdc: <\/u><a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/ideas\/archive\/2023\/12\/cell-phones-student-test-scores-dropping\/676889\/\">It Sure Looks Like Phones Are Making Students Dumber<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>(T\u1ea1m d\u1ecbch: C\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i \u0111ang l\u00e0m cho h\u1ecdc sinh tr\u1edf n\u00ean ngu d\u1ed1t h\u01a1n)<\/em><\/p>\n<p>Khi nh\u1eefng th\u00e0nh vi\u00ean l\u1edbn tu\u1ed5i nh\u1ea5t c\u1ee7a Gen Z b\u01b0\u1edbc v\u00e0o \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i cu\u1ed1i 20, nh\u1eefng r\u1eafc r\u1ed1i c\u1ee7a h\u1ecd s\u1ebd chuy\u1ec3n sang tu\u1ed5i tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh. Thanh ni\u00ean ng\u00e0y c\u00e0ng \u00edt h\u1eb9n h\u00f2, \u00edt quan h\u1ec7 t\u00ecnh d\u1ee5c h\u01a1n v\u00e0 \u00edt quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c c\u00f3 con h\u01a1n c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc. H\u1ecd c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng s\u1ed1ng v\u1edbi cha m\u1eb9 \u00a0nhi\u1ec1u h\u01a1n. H\u1ecd \u00edt c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng ki\u1ebfm \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ec7c l\u00e0m khi c\u00f2n \u1edf tu\u1ed5i teen v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 qu\u1ea3n l\u00fd n\u00f3i r\u1eb1ng l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1edbi h\u1ecd kh\u00f3 kh\u0103n h\u01a1n. Nhi\u1ec1u xu h\u01b0\u1edbng trong s\u1ed1 n\u00e0y \u0111\u00e3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc, nh\u01b0ng h\u1ea7u h\u1ebft ch\u00fang \u0111\u00e3 gia t\u0103ng v\u1edbi Gen Z.<\/p>\n<p>C\u00e1c cu\u1ed9c kh\u1ea3o s\u00e1t cho th\u1ea5y c\u00e1c th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a Gen Z c\u0169ng nh\u00fat nh\u00e1t h\u01a1n v\u00e0 ng\u1ea1i r\u1ee7i ro h\u01a1n c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc, v\u00e0 t\u00e2m l\u00fd ng\u1ea1i r\u1ee7i ro c\u00f3 th\u1ec3 khi\u1ebfn h\u1ecd \u00edt tham v\u1ecdng h\u01a1n. Trong m\u1ed9t cu\u1ed9c ph\u1ecfng v\u1ea5n v\u00e0o th\u00e1ng 5 n\u0103m ngo\u00e1i, Sam Altman, \u0111\u1ed3ng s\u00e1ng l\u1eadp OpenAI v\u00e0 Patrick Collison, \u0111\u1ed3ng s\u00e1ng l\u1eadp Stripe,\u00a0 l\u01b0u \u00fd r\u1eb1ng, l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean k\u1ec3 t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 1970, kh\u00f4ng c\u00f3 doanh nh\u00e2n \u01b0u t\u00fa n\u00e0o c\u1ee7a Thung l\u0169ng Silicon d\u01b0\u1edbi 30 tu\u1ed5i. \u201cC\u00f3 \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 kh\u00f4ng \u1ed5n,\u201d Altman n\u00f3i. Trong m\u1ed9t ng\u00e0nh c\u00f4ng nghi\u1ec7p n\u1ed5i ti\u1ebfng l\u00e0 non tr\u1ebb, anh c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ed1i r\u1ed1i tr\u01b0\u1edbc s\u1ef1 v\u1eafng m\u1eb7t \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t c\u1ee7a nh\u1eefng nh\u00e0 s\u00e1ng l\u1eadp l\u1edbn \u1edf \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i 20.<\/p>\n<p>T\u1ea5t nhi\u00ean, c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ec3 \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb \u0111ang ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ea5t t\u1ed1t. Tuy nhi\u00ean, nh\u00ecn chung, Gen Z c\u00f3 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n k\u00e9m v\u00e0 t\u1ee5t h\u1eadu so v\u1edbi c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc trong nhi\u1ec1u ch\u1ec9 s\u1ed1 quan tr\u1ecdng. V\u00e0 n\u1ebfu m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 \u0111ang g\u1eb7p kh\u00f3 kh\u0103n &#8211; n\u1ebfu th\u1ebf h\u1ec7 \u0111\u00f3 \u00e2u lo v\u00e0 tr\u1ea7m c\u1ea3m h\u01a1n, c\u0169ng nh\u01b0 b\u1eaft \u0111\u1ea7u l\u1eadp gia \u0111\u00ecnh, g\u1ea7y d\u1ef1ng s\u1ef1 nghi\u1ec7p v\u00e0 c\u00e1c c\u00f4ng ty tr\u1ecdng y\u1ebfu v\u1edbi t\u1ef7 l\u1ec7 th\u1ea5p h\u01a1n \u0111\u00e1ng k\u1ec3 so v\u1edbi c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc &#8211; th\u00ec h\u1eadu qu\u1ea3 kinh t\u1ebf v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i s\u1ebd r\u1ea5t nghi\u00eam tr\u1ecdng \u0111\u1ed1i v\u1edbi to\u00e0n b\u1ed9 x\u00e3 h\u1ed9i.<\/p>\n<p>\u0110i\u1ec1u g\u00ec x\u1ea3y ra v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010 \u0111\u00e3 l\u00e0m thay \u0111\u1ed5i s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a tu\u1ed5i thanh thi\u1ebfu ni\u00ean v\u00e0 khi\u1ebfn s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n tr\u1edf n\u00ean t\u1ed3i t\u1ec7 h\u01a1n? C\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u gi\u1ea3 thuy\u1ebft, nh\u01b0ng th\u1ef1c t\u1ebf l\u00e0 c\u00e1c xu h\u01b0\u1edbng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia tr\u00ean to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u00e0 xu h\u01b0\u1edbng \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng cho Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n bi\u1ec7t l\u1eadp.<\/p>\n<p>T\u00f4i ngh\u0129 c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00eau m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u01a1n gi\u1ea3n, m\u1eb7c d\u00f9 t\u00e2m l\u00fd h\u1ecdc n\u1ec1n t\u1ea3ng [c\u1ee7a n\u00f3] l\u00e0 ph\u1ee9c t\u1ea1p: \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng n\u0103m m\u00e0 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u1edf c\u00e1c n\u01b0\u1edbc gi\u00e0u \u0111\u1ed5i \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i n\u1eafp g\u1eadp \u0111\u1ec3 l\u1ea5y \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 chuy\u1ec3n ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1eddi s\u1ed1ng x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a h\u1ecd l\u00ean tr\u1ef1c tuy\u1ebfn &#8211; \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 tr\u00ean c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf cho t\u00ednh lan truy\u1ec1n v\u00e0 g\u00e2y nghi\u1ec7n. Khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i b\u1eaft \u0111\u1ea7u mang theo to\u00e0n b\u1ed9 Internet trong t\u00fai, c\u00f3 s\u1eb5n cho h\u1ecd c\u1ea3 ng\u00e0y l\u1eabn \u0111\u00eam, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i tr\u1ea3i nghi\u1ec7m h\u00e0ng ng\u00e0y v\u00e0 con \u0111\u01b0\u1eddng ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a h\u1ecd tr\u00ean m\u1ecdi kh\u00eda c\u1ea1nh. T\u00ecnh b\u1ea1n, h\u1eb9n h\u00f2, t\u00ecnh d\u1ee5c, t\u1eadp luy\u1ec7n th\u1ec3 d\u1ee5c th\u1ec3 thao, gi\u1ea5c ng\u1ee7, h\u1ecdc t\u1eadp, \u0111\u1eddi s\u1ed1ng ch\u00ednh tr\u1ecb, t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c trong gia \u0111\u00ecnh, b\u1ea3n s\u1eafc &#8211; t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng. Cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u0169ng thay \u0111\u1ed5i nhanh ch\u00f3ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi tr\u1ebb nh\u1ecf khi ch\u00fang b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp c\u1eadn v\u1edbi \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh c\u1ee7a cha m\u1eb9 v\u00e0 sau \u0111\u00f3 c\u00f3 iPad, m\u00e1y t\u00ednh x\u00e1ch tay v\u00e0 th\u1eadm ch\u00ed c\u1ea3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh khi c\u00f2n h\u1ecdc ti\u1ec3u h\u1ecdc.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/ideas\/archive\/2023\/06\/ban-smartphones-phone-free-schools-social-media\/674304\/\">Jonathan Haidt: Get phones out of schools now<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>(T\u1ea1m d\u1ecbch: H\u00e3y lo\u1ea1i \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i ra kh\u1ecfi nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng ngay b\u00e2y gi\u1edd)<\/em><\/p>\n<p>L\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 t\u00e2m l\u00fd h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 nghi\u00ean c\u1ee9u s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c trong th\u1eddi gian d\u00e0i, t\u00f4i \u0111\u00e3 tham gia v\u00e0o c\u00e1c cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn v\u1ec1 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a c\u00f4ng ngh\u1ec7 k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1 trong nhi\u1ec1u n\u0103m. Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, c\u00e1c c\u00e2u h\u1ecfi mang t\u00ednh khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 b\u1ecb \u0111\u00f3ng khung m\u1ed9t c\u00e1ch h\u1eb9p h\u01a1n \u0111\u1ec3 gi\u00fap gi\u1ea3i quy\u1ebft ch\u00fang d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n b\u1eb1ng d\u1eef li\u1ec7u. V\u00ed d\u1ee5, c\u00f3 ph\u1ea3i thanh thi\u1ebfu ni\u00ean s\u1eed d\u1ee5ng nhi\u1ec1u m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i h\u01a1n c\u00f3 m\u1ee9c \u0111\u1ed9 tr\u1ea7m c\u1ea3m cao h\u01a1n? S\u1eed d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh ngay tr\u01b0\u1edbc khi \u0111i ng\u1ee7 c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn gi\u1ea5c ng\u1ee7 kh\u00f4ng? C\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi cho nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y th\u01b0\u1eddng l\u00e0 \u2018c\u00f3\u2019, m\u1eb7c d\u00f9 m\u1ee9c \u0111\u1ed9 v\u1ec1 m\u1ed1i li\u00ean quan gi\u1eefa ch\u00fang th\u01b0\u1eddng nh\u1ecf b\u00e9 v\u1ec1 m\u1eb7t th\u1ed1ng k\u00ea, khi\u1ebfn m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u k\u1ebft lu\u1eadn r\u1eb1ng: nh\u1eefng c\u00f4ng ngh\u1ec7 m\u1edbi n\u00e0y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n g\u00e2y ra s\u1ef1 gia t\u0103ng r\u1ea5t l\u1edbn v\u1ec1 b\u1ec7nh t\u00e2m th\u1ea7n b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng tr\u01b0\u1edbc khi c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00e1nh gi\u00e1 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 b\u1ea5t k\u1ef3 c\u00e1ch th\u1ee9c g\u00e2y h\u1ea1i ti\u1ec1m t\u00e0ng n\u00e0o, ch\u00fang ta c\u1ea7n l\u00f9i l\u1ea1i v\u00e0 \u0111\u1eb7t m\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi r\u1ed9ng h\u01a1n: <em>T<\/em><em>h\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u (<\/em><em>childhood) l\u00e0 g\u00ec &#8211;<\/em><em>bao g\u1ed3m c\u1ea3 tu\u1ed5i thanh thi\u1ebfu ni\u00ean<\/em><em>&#8211; <\/em><em>v\u00e0 n\u00f3 \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o khi \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh tr\u1edf th\u00e0nh trung t\u00e2m c\u1ee7a n\u00f3?<\/em> N\u1ebfu ch\u00fang ta c\u00f3 c\u00e1i nh\u00ecn to\u00e0n di\u1ec7n h\u01a1n v\u1ec1 th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u l\u00e0 g\u00ec v\u00e0 nh\u1eefng g\u00ec tr\u1ebb nh\u1ecf, tr\u1ebb em tu\u1ed5i tween (<em>t\u1eeb kho\u1ea3ng 9-12 tu\u1ed5i <\/em>&#8211; ND) v\u00e0 tu\u1ed5i teen (<em>t\u1eeb kho\u1ea3ng 13-19 tu\u1ed5i &#8211;<\/em> ND) c\u1ea7n l\u00e0m \u0111\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn c\u00f3 n\u0103ng l\u1ef1c, th\u00ec b\u1ee9c tranh s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean r\u00f5 r\u00e0ng h\u01a1n nhi\u1ec1u. H\u00f3a ra, cu\u1ed9c-s\u1ed1ng-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i-th\u00f4ng-minh (smartphone-based life) l\u00e0m thay \u0111\u1ed5i ho\u1eb7c x\u00e1o tr\u1ed9n m\u1ed9t s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn qu\u00e1 tr\u00ecnh ph\u00e1t tri\u1ec3n.<\/p>\n<p>S\u1ef1 x\u00e2m nh\u1eadp c\u1ee7a \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i <em>duy nh\u1ea5t<\/em> khi\u1ebfn tu\u1ed5i th\u01a1 b\u1ecb bi\u1ebfn d\u1ea1ng. C\u00f3 m\u1ed9t h\u1eadu c\u1ea3nh quan tr\u1ecdng \u0111\u00e3 kh\u1edfi \u0111\u1ea7u t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 1980, khi ch\u00fang ta b\u1eaft \u0111\u1ea7u, m\u1ed9t c\u00e1ch c\u00f3 h\u1ec7 th\u1ed1ng, t\u01b0\u1edbc m\u1ea5t c\u1ee7a thanh thi\u1ebfu ni\u00ean s\u1ef1 t\u1ef1 do, vui ch\u01a1i kh\u00f4ng b\u1ecb gi\u00e1m s\u00e1t, tr\u00e1ch nhi\u1ec7m v\u00e0 nh\u1eefng c\u01a1 h\u1ed9i ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1ee7i ro &#8211; t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u th\u00fac \u0111\u1ea9y n\u0103ng l\u1ef1c, s\u1ef1 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh v\u00e0 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n. Nh\u01b0ng s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i trong th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u \u0111\u00e3 t\u0103ng t\u1ed1c v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010, khi m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 v\u1ed1n \u0111\u00e3 b\u1ecb l\u1ea5y m\u1ea5t s\u1ef1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp b\u1ecb l\u00f4i k\u00e9o v\u00e0o m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 \u1ea3o m\u1edbi, c\u00f3 v\u1ebb an to\u00e0n d\u01b0\u1edbi g\u00f3c nh\u00ecn c\u1ee7a c\u00e1c b\u1eadc ph\u1ee5 huynh, nh\u01b0ng tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf l\u1ea1i nguy hi\u1ec3m h\u01a1n th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t \u1edf nhi\u1ec1u kh\u00eda c\u1ea1nh.<\/p>\n<p>T\u00f4i kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng tu\u1ed5i-th\u01a1-m\u1edbi-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i h\u00ecnh th\u00e0nh kho\u1ea3ng 12 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc \u0111ang khi\u1ebfn nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i m\u1eafc b\u1ec7nh v\u00e0 c\u1ea3n tr\u1edf qu\u00e1 tr\u00ecnh tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh c\u1ee7a h\u1ecd. Ch\u00fang ta c\u1ea7n m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh m\u1ea1nh m\u1ebd v\u1ec1 v\u0103n h\u00f3a, v\u00e0 ch\u00fang ta c\u1ea7n n\u00f3 ngay b\u00e2y gi\u1edd.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>1. Gi\u1ea3m s\u00fat Vui ch\u01a1i v\u00e0 T\u00ednh \u0111\u1ed9c l\u1eadp<\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>B\u1ed9 n\u00e3o c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi to l\u1edbn kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng so v\u1edbi b\u1ed9 n\u00e3o c\u1ee7a c\u00e1c lo\u00e0i linh tr\u01b0\u1edfng kh\u00e1c, v\u00e0 tu\u1ed5i th\u01a1 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi c\u0169ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t d\u00e0i \u0111\u1ec3 gi\u00fap nh\u1eefng b\u1ed9 n\u00e3o l\u1edbn \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1eddi gian k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi m\u1ed9t n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a c\u1ee5 th\u1ec3. B\u1ed9 n\u00e3o c\u1ee7a tr\u1ebb \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t 90% k\u00edch th\u01b0\u1edbc c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh v\u00e0o kho\u1ea3ng 6 tu\u1ed5i. 10 ho\u1eb7c 15 n\u0103m ti\u1ebfp theo l\u00e0 v\u1ec1 c\u00e1c chu\u1ea9n m\u1ef1c h\u1ecdc t\u1eadp v\u00e0 l\u00e0m ch\u1ee7 c\u00e1c k\u1ef9 n\u0103ng &#8211; v\u1ec1 th\u1ec3 ch\u1ea5t, ph\u00e2n t\u00edch, s\u00e1ng t\u1ea1o v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i. Khi tr\u1ebb em v\u00e0 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean t\u00ecm ki\u1ebfm nh\u1eefng tr\u1ea3i nghi\u1ec7m v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh nhi\u1ec1u h\u00e0nh vi kh\u00e1c nhau, c\u00e1c kh\u1edbp th\u1ea7n kinh (synapses) \u00a0v\u00e0 t\u1ebf b\u00e0o th\u1ea7n kinh \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef l\u1ea1i, trong khi nh\u1eefng kh\u1edbp v\u00e0 t\u1ebf b\u00e0o th\u1ea7n kinh \u00edt \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng th\u01b0\u1eddng bi\u1ebfn m\u1ea5t. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 n\u00e3o cho bi\u1ebft c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o th\u1ea7n kinh ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u00f9ng nhau s\u1ebd k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi nhau.<\/p>\n<p>S\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a b\u1ed9 n\u00e3o \u0111\u00f4i khi \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 mang t\u00ednh \u201ck\u1ef3 v\u1ecdng v\u00e0o tr\u1ea3i nghi\u1ec7m\u201d (experience-expectant), b\u1edfi v\u00ec c\u00e1c b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ee5 th\u1ec3 c\u1ee7a n\u00e3o cho th\u1ea5y t\u00ednh linh ho\u1ea1t t\u0103ng l\u00ean trong c\u00e1c giai \u0111o\u1ea1n s\u1ed1ng khi m\u00e0 n\u00e3o c\u1ee7a \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 th\u1ec3 \u201cmong \u0111\u1ee3i\u201d c\u00f3 nh\u1eefng lo\u1ea1i tr\u1ea3i nghi\u1ec7m nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. B\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y \u0111i\u1ec1u n\u00e0y \u1edf nh\u1eefng con ng\u1ed7ng con, ch\u00fang s\u1ebd ghi kh\u1eafc b\u1ea5t c\u1ee9 v\u1eadt th\u1ec3 c\u00f3 k\u00edch th\u01b0\u1edbc b\u1eb1ng con ng\u1ed7ng m\u1eb9 n\u00e0o di chuy\u1ec3n trong v\u00f9ng l\u00e2n c\u1eadn c\u1ee7a ch\u00fang ngay sau khi\u00a0 n\u1edf ra. B\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u1edf tr\u1ebb em, ch\u00fang c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng h\u1ecdc ng\u00f4n ng\u1eef m\u1ed9t c\u00e1ch nhanh ch\u00f3ng v\u00e0 n\u00f3i gi\u1ecdng \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng, nh\u01b0ng ch\u1ec9 \u1edf giai \u0111o\u1ea1n \u0111\u1ea7u c\u1ee7a tu\u1ed5i d\u1eady th\u00ec; sau \u0111\u00f3, th\u1eadt kh\u00f3 \u0111\u1ec3 h\u1ecdc m\u1ed9t ng\u00f4n ng\u1eef v\u00e0 ph\u00e1t \u00e2m nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n x\u1ee9. Ngo\u00e0i ra c\u00f2n c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ed1 b\u1eb1ng ch\u1ee9ng v\u1ec1 m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n nh\u1ea1y c\u1ea3m \u0111\u1ed1i v\u1edbi vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1eadp tr\u00ean ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n v\u0103n h\u00f3a n\u00f3i chung. Tr\u1ebb em Nh\u1eadt B\u1ea3n s\u1ed1ng v\u00e0i n\u0103m \u1edf California v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1970 ch\u1ec9 c\u1ea3m th\u1ea5y m\u00ecnh l\u00e0 \u201cM\u1ef9\u201d trong b\u1ea3n s\u1eafc v\u00e0 c\u00e1ch t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c n\u1ebfu ch\u00fang theo h\u1ecdc c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u1edf M\u1ef9 trong v\u00e0i n\u0103m trong \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i t\u1eeb 9 \u0111\u1ebfn 15. N\u1ebfu ch\u00fang r\u1eddi \u0111i tr\u01b0\u1edbc 9 tu\u1ed5i, s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u00e2u d\u00e0i n\u00e0o. N\u1ebfu ch\u00fang kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn M\u1ef9 \u00a0tr\u01b0\u1edbc tu\u1ed5i 15, th\u00ec \u0111\u00e3 qu\u00e1 mu\u1ed9n; ch\u00fang kh\u00f4ng c\u1ea3m th\u1ea5y m\u00ecnh l\u00e0 \u201cM\u1ef9\u201d.<\/p>\n<p>Tu\u1ed5i th\u01a1 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi l\u00e0 m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh h\u1ecdc t\u1eadp v\u1ec1 n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a k\u00e9o d\u00e0i v\u1edbi nh\u1eefng nhi\u1ec7m v\u1ee5 kh\u00e1c nhau \u1edf c\u00e1c \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i kh\u00e1c nhau cho \u0111\u1ebfn khi qua tu\u1ed5i d\u1eady th\u00ec. Khi nh\u00ecn nh\u1eadn theo c\u00e1ch n\u00e0y, ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh c\u00e1c y\u1ebfu t\u1ed1 th\u00fac \u0111\u1ea9y ho\u1eb7c c\u1ea3n tr\u1edf c\u00e1c h\u00ecnh th\u1ee9c h\u1ecdc t\u1eadp ph\u00f9 h\u1ee3p \u1edf m\u1ed7i \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i. \u0110\u1ed1i v\u1edbi tr\u1ebb em \u1edf m\u1ecdi l\u1ee9a tu\u1ed5i, m\u1ed9t trong nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng nh\u1ea5t th\u00fac \u0111\u1ea9y s\u1ef1 h\u1ecdc l\u00e0 \u0111am m\u00ea m\u1ea1nh m\u1ebd v\u1ec1 vui ch\u01a1i. Vui ch\u01a1i l\u00e0 c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u, v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa c\u00f2n nh\u1ecf \u0111\u1ec1u c\u00f3 c\u00f9ng m\u1ed9t c\u00f4ng vi\u1ec7c: r\u00e8n luy\u1ec7n tr\u00ed n\u00e3o b\u1eb1ng c\u00e1ch vui ch\u01a1i s\u00f4i n\u1ed5i v\u00e0 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean, luy\u1ec7n t\u1eadp c\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00e1c v\u00e0 k\u1ef9 n\u0103ng m\u00e0 ch\u00fang s\u1ebd c\u1ea7n khi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh. M\u00e8o con s\u1ebd ch\u01a1i-v\u1ed3 b\u1ea5t c\u1ee9 th\u1ee9 g\u00ec tr\u00f4ng gi\u1ed1ng \u0111u\u00f4i chu\u1ed9t. Tr\u1ebb em s\u1ebd ch\u01a1i c\u00e1c tr\u00f2 ch\u01a1i nh\u01b0 \u0111u\u1ed5i b\u1eaft (Tag), C\u00e1 m\u1eadp v\u00e0 C\u00e1 Tu\u1ebf (Sharks v\u00e0 Minnows), cho ph\u00e9p ch\u00fang th\u1ef1c h\u00e0nh c\u1ea3 k\u1ef9 n\u0103ng s\u0103n m\u1ed3i v\u00e0 k\u1ef9 n\u0103ng tr\u1ed1n tho\u00e1t kh\u1ecfi k\u1ebb s\u0103n m\u1ed3i. Thanh thi\u1ebfu ni\u00ean s\u1ebd ch\u01a1i th\u1ec3 thao v\u1edbi c\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed9 cao h\u01a1n v\u00e0 s\u1ebd t\u00edch h\u1ee3p t\u00ednh vui \u0111\u00f9a v\u00e0o c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a m\u00ecnh &#8211; t\u00e1n t\u1ec9nh, tr\u00eau ch\u1ecdc v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u1eefng c\u00e2u n\u00f3i \u0111\u00f9a trong \u2018n\u1ed9i b\u1ed9 nh\u00f3m\u2019 \u0111\u1ec3 g\u1eafn k\u1ebft b\u1ea1n b\u00e8. H\u00e0ng tr\u0103m nghi\u00ean c\u1ee9u tr\u00ean chu\u1ed9t non, kh\u1ec9 v\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi, cho th\u1ea5y \u0111\u1ed9ng v\u1eadt c\u00f3 v\u00fa non tr\u1ebb mu\u1ed1n vui ch\u01a1i, c\u1ea7n vui ch\u01a1i v\u00e0 ch\u00fang s\u1ebd b\u1ecb suy gi\u1ea3m v\u1ec1 m\u1eb7t x\u00e3 h\u1ed9i, nh\u1eadn th\u1ee9c v\u00e0 c\u1ea3m x\u00fac khi ch\u00fang b\u1ecb t\u1eeb ch\u1ed1i c\u01a1 h\u1ed9i vui ch\u01a1i.<\/p>\n<p>M\u1ed9t kh\u00eda c\u1ea1nh c\u1ed1t y\u1ebfu c\u1ee7a vui ch\u01a1i l\u00e0 ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1ee7i ro v\u1ec1 th\u1ec3 ch\u1ea5t. Tr\u1ebb em v\u00e0 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean ph\u1ea3i ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1ee7i ro v\u00e0 th\u1ea5t b\u1ea1i -th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean- trong nh\u1eefng m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 th\u1ea5t b\u1ea1i kh\u00f4ng ph\u1ea3i tr\u1ea3 gi\u00e1 \u0111\u1eaft. \u0110\u00e2y l\u00e0 c\u00e1ch h\u1ecd m\u1edf r\u1ed9ng kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a m\u00ecnh, v\u01b0\u1ee3t qua n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i, h\u1ecdc c\u00e1ch \u0111\u00e1nh gi\u00e1 r\u1ee7i ro v\u00e0 h\u1ecdc c\u00e1ch h\u1ee3p t\u00e1c \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n nh\u1eadn nh\u1eefng th\u00e1ch th\u1ee9c l\u1edbn h\u01a1n sau n\u00e0y. T\u00ecnh tr\u1ea1ng c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng lu\u00f4n hi\u1ec7n di\u1ec7n khi ch\u1ea1y nh\u1ea3y, kh\u00e1m ph\u00e1, ch\u01a1i \u0111\u00e1nh tr\u1eadn, ho\u1eb7c xung \u0111\u1ed9t th\u1ef1c s\u1ef1 v\u1edbi m\u1ed9t nh\u00f3m kh\u00e1c s\u1ebd t\u1ea1o th\u00eam y\u1ebfu t\u1ed1 h\u1ed3i h\u1ed9p, v\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i mang l\u1ea1i c\u1ea3m x\u00fac h\u1ed3i h\u1ed9p d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 c\u00e1ch th\u1ee9c hi\u1ec7u qu\u1ea3 nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 v\u01b0\u1ee3t qua nh\u1eefng lo l\u1eafng th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u v\u00e0 x\u00e2y d\u1ef1ng n\u0103ng l\u1ef1c x\u00e3 h\u1ed9i, n\u0103ng l\u1ef1c c\u1ea3m x\u00fac v\u00e0 th\u1ec3 ch\u1ea5t. Kh\u00e1t khao m\u1ea1o hi\u1ec3m v\u00e0 h\u1ed3i h\u1ed9p t\u0103ng l\u00ean \u1edf tu\u1ed5i teen, khi th\u1ea5t b\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 g\u00e2y ra h\u1eadu qu\u1ea3 nghi\u00eam tr\u1ecdng h\u01a1n. Tr\u1ebb em \u1edf m\u1ecdi l\u1ee9a tu\u1ed5i c\u1ea7n l\u1ef1a ch\u1ecdn r\u1ee7i ro m\u00e0 ch\u00fang s\u1eb5n s\u00e0ng \u0111\u1ed1i m\u1eb7t t\u1ea1i m\u1ed9t th\u1eddi \u0111i\u1ec3m nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i b\u1ecb t\u01b0\u1edbc \u0111i c\u01a1 h\u1ed9i ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1ee7i ro v\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp s\u1ebd ph\u00e1t tri\u1ec3n th\u00e0nh nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn \u0111\u1ea7y lo \u00e2u v\u00e0 e ng\u1ea1i r\u1ee7i ro h\u01a1n.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/magazine\/archive\/2014\/04\/hey-parents-leave-those-kids-alone\/358631\/\">From the April 2014 issue: The overprotected kid<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>(T\u1eeb s\u1ed1 ra th\u00e1ng T\u01b0 n\u0103m 2014: \u0110\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3o b\u1ecdc qu\u00e1 m\u1ee9c)<\/em><\/p>\n<p>Tu\u1ed5i th\u01a1 v\u00e0 tu\u1ed5i thi\u1ebfu ni\u00ean c\u1ee7a con\u00a0 ng\u01b0\u1eddi ti\u1ebfn h\u00f3a \u1edf m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng t\u1ef1 nhi\u00ean, trong m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt ch\u1ea5t \u0111\u1ea7y r\u1eaby nh\u1eefng hi\u1ec3m nguy v\u00e0 c\u01a1 h\u1ed9i. C\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u1ecdng t\u00e2m c\u1ee7a n\u00f3 &#8211; vui ch\u01a1i, kh\u00e1m ph\u00e1 v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i t\u00edch c\u1ef1c v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc &#8211; ph\u1ea7n nhi\u1ec1u kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 gi\u00e1m s\u00e1t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn, cho ph\u00e9p tr\u1ebb t\u1ef1 \u0111\u01b0a ra l\u1ef1a ch\u1ecdn, gi\u1ea3i quy\u1ebft xung \u0111\u1ed9t c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0 ch\u0103m s\u00f3c l\u1eabn nhau. Nh\u1eefng cu\u1ed9c phi\u00eau l\u01b0u chung v\u00e0 ngh\u1ecbch c\u1ea3nh chung g\u1eafn k\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i v\u1edbi nhau th\u00e0nh nh\u1eefng nh\u00f3m b\u1ea1n h\u1eefu b\u1ec1n ch\u1eb7t, trong \u0111\u00f3 h\u1ecd l\u00e0m ch\u1ee7 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00f3m nh\u1ecf, th\u1ee9 \u0111\u00e3 chu\u1ea9n b\u1ecb cho h\u1ecd v\u01b0\u1ee3t qua nh\u1eefng th\u00e1ch th\u1ee9c l\u1edbn h\u01a1n v\u00e0 c\u00e1c nh\u00f3m l\u1edbn h\u01a1n sau n\u00e0y.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>V\u00e0 r\u1ed3i ch\u00fang t<\/em><em>a<\/em><em> \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i<\/em><em> tu\u1ed5i th\u01a1<\/em><\/span><\/p>\n<p>Nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i b\u1eaft \u0111\u1ea7u m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eadm ch\u1ea1p v\u00e0o cu\u1ed1i nh\u1eefng n\u0103m 1970 v\u00e0 1980, tr\u01b0\u1edbc khi Internet xu\u1ea5t hi\u1ec7n, khi nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 Hoa K\u1ef3 ng\u00e0y c\u00e0ng lo s\u1ee3 r\u1eb1ng con c\u00e1i c\u1ee7a m\u00ecnh s\u1ebd b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng ho\u1eb7c b\u1eaft c\u00f3c n\u1ebfu kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1m s\u00e1t. Nh\u1eefng t\u1ed9i \u00e1c nh\u01b0 v\u1eady lu\u00f4n c\u1ef1c k\u1ef3 hi\u1ebfm, nh\u01b0ng ch\u00fang hi\u1ec7n r\u00f5 h\u01a1n trong t\u00e2m tr\u00ed c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9, m\u1ed9t ph\u1ea7n v\u00ec m\u1ee9c \u0111\u1ed9 t\u1ed9i ph\u1ea1m \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1 ng\u00e0y c\u00e0ng gia t\u0103ng, k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a truy\u1ec1n h\u00ecnh c\u00e1p, cho ph\u00e9p \u0111\u01b0a tin 24\/24 v\u1ec1 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p tr\u1ebb em m\u1ea5t t\u00edch. S\u1ef1 suy gi\u1ea3m chung v\u1ec1 v\u1ed1n x\u00e3 h\u1ed9i &#8211; m\u1ee9c \u0111\u1ed9 m\u00e0 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft v\u00e0 tin t\u01b0\u1edfng v\u00e0o h\u00e0ng x\u00f3m v\u00e0 c\u00e1c t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u1ee7a m\u00ecnh &#8211; l\u00e0m tr\u1ea7m tr\u1ecdng th\u00eam n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i c\u1ee7a cha m\u1eb9. Trong khi \u0111\u00f3, s\u1ef1 c\u1ea1nh tranh ng\u00e0y c\u00e0ng t\u0103ng trong tuy\u1ec3n sinh \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u00e3 khuy\u1ebfn kh\u00edch c\u00e1c h\u00ecnh th\u1ee9c nu\u00f4i d\u1ea1y con c\u00e1i kh\u1eaft khe h\u01a1n. V\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1990, c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 Hoa K\u1ef3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u gi\u1eef con c\u00e1i \u1edf trong nh\u00e0 ho\u1eb7c kh\u0103ng kh\u0103ng d\u00e0nh bu\u1ed5i chi\u1ec1u cho c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng b\u1ed3i d\u01b0\u1ee1ng ki\u1ebfn th\u1ee9c, k\u1ef9 n\u0103ng do ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn t\u1ed5 ch\u1ee9c. Vui ch\u01a1i t\u1ef1 do, kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u00e0 th\u1eddi gian giao du v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a thanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u0111\u00e3 gi\u1ea3m.<\/p>\n<p>Trong nh\u1eefng th\u1eadp k\u1ef7 g\u1ea7n \u0111\u00e2y, vi\u1ec7c nh\u00ecn th\u1ea5y nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn \u0111i k\u00e8m \u1edf ngo\u00e0i tr\u1eddi \u0111\u00e3 tr\u1edf n\u00ean l\u1ea1 th\u01b0\u1eddng \u0111\u1ebfn m\u1ee9c khi ph\u00e1t hi\u1ec7n m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111i m\u1ed9t m\u00ecnh ngo\u00e0i ph\u1ed1, m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn c\u1ea3m th\u1ea5y ngh\u0129a v\u1ee5 c\u1ee7a h\u1ecd l\u00e0 ph\u1ea3i g\u1ecdi c\u1ea3nh s\u00e1t. V\u00e0o n\u0103m 2015, Trung t\u00e2m Nghi\u00ean c\u1ee9u Pew nh\u1eadn th\u1ea5y r\u1eb1ng trung b\u00ecnh c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 tin r\u1eb1ng tr\u1ebb em \u00edt nh\u1ea5t ph\u1ea3i 10 tu\u1ed5i m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u01a1i tr\u01b0\u1edbc nh\u00e0 m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn gi\u00e1m s\u00e1t, v\u00e0 ph\u1ea3i \u0111\u1ee7 14 tu\u1ed5i tr\u01b0\u1edbc khi \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p \u0111\u1ebfn c\u00f4ng vi\u00ean c\u00f4ng c\u1ed9ng m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn \u0111i k\u00e8m. [Trong khi] h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 n\u00e0y \u0111\u1ec1u \u0111\u00e3 t\u1eadn h\u01b0\u1edfng nh\u1eefng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng vui ch\u01a1i ngo\u00e0i tr\u1eddi tr\u00e0n ng\u1eadp vui th\u00fa v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 gi\u00e1m s\u00e1t n\u00e0o v\u00e0o n\u0103m h\u1ecd 7 ho\u1eb7c 8 tu\u1ed5i.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng b\u1ea3o b\u1ecdc qu\u00e1 m\u1ee9c ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a c\u00e2u chuy\u1ec7n. Qu\u00e1 tr\u00ecnh r\u1eddi xa \/chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i kh\u1ecfi m\u1ed9t tu\u1ed5i th\u01a1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp h\u01a1n \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00fac \u0111\u1ea9y b\u1edfi\/t\u1ea1o \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n thu\u1eadn l\u1ee3i nh\u1edd nh\u1eefng c\u1ea3i ti\u1ebfn li\u00ean t\u1ee5c trong c\u00f4ng ngh\u1ec7 k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1, l\u00e0m cho vi\u1ec7c d\u00e0nh nhi\u1ec1u th\u1eddi gian h\u01a1n \u1edf nh\u00e0, trong nh\u00e0 v\u00e0 m\u1ed9t m\u00ecnh trong ph\u00f2ng tr\u1edf n\u00ean d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n v\u00e0 h\u1ea5p d\u1eabn h\u01a1n \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, c\u00e1c c\u00f4ng ty c\u00f4ng ngh\u1ec7 \u0111\u00e3 ti\u1ebfp c\u1eadn tr\u1ebb em \u0111\u01b0\u1ee3c 24\/7. H\u1ecd \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u1ea3o th\u00fa v\u1ecb, \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf cho \u201ct\u01b0\u01a1ng t\u00e1c\u201d, ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u1eefng tr\u1ea3i nghi\u1ec7m trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c m\u00e0 b\u1ed9 n\u00e3o non tr\u1ebb \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn h\u00f3a \u0111\u1ec3 mong ch\u1edd.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>2.Th\u1ebf gi\u1edbi \u1ea3o \u0111\u1ebfn <\/strong><strong>qua hai<\/strong> <strong>l\u00e0n s\u00f3ng<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Internet, th\u1ee9 hi\u1ec7n \u0111ang th\u1ed1ng tr\u1ecb cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a gi\u1edbi tr\u1ebb, \u0111\u00e3 xu\u1ea5t hi\u1ec7n qua hai l\u00e0n s\u00f3ng c\u00f4ng ngh\u1ec7 li\u00ean k\u1ebft (linked technologies). L\u00e0n s\u00f3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean kh\u00f4ng g\u00e2y h\u1ea1i nhi\u1ec1u cho th\u1ebf h\u1ec7 Millennials (Gen Y). L\u00e0n s\u00f3ng th\u1ee9 hai nu\u1ed1t tr\u1ecdn Gen Z.<\/p>\n<p>L\u00e0n s\u00f3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1eadp \u0111\u1ebfn v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1990 v\u1edbi s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a truy c\u1eadp internet quay s\u1ed1 (dial-up internet access) , gi\u00fap m\u00e1y t\u00ednh c\u00e1 nh\u00e2n tr\u1edf n\u00ean h\u1eefu \u00edch h\u01a1n ngo\u00e0i vi\u1ec7c x\u1eed l\u00fd v\u0103n b\u1ea3n v\u00e0 c\u00e1c tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111\u01a1n gi\u1ea3n. \u0110\u1ebfn n\u0103m 2003, 55% h\u1ed9 gia \u0111\u00ecnh Hoa K\u1ef3 c\u00f3 m\u00e1y t\u00ednh k\u1ebft n\u1ed1i Internet (ch\u1eadm). T\u1ef7 l\u1ec7 tr\u1ea7m c\u1ea3m, c\u1ea3m gi\u00e1c c\u00f4 \u0111\u01a1n v\u00e0 c\u00e1c th\u01b0\u1edbc \u0111o kh\u00e1c v\u1ec1 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n k\u00e9m \u1edf thanh thi\u1ebfu ni\u00ean kh\u00f4ng t\u0103ng trong l\u00e0n s\u00f3ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean n\u00e0y. C\u00f3 th\u1ec3, ch\u00fang c\u00f2n gi\u1ea3m \u0111\u00f4i ch\u00fat. Thanh thi\u1ebfu ni\u00ean thu\u1ed9c Gen Y (sinh t\u1eeb 1981 \u0111\u1ebfn 1995), l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean b\u01b0\u1edbc qua tu\u1ed5i d\u1eady th\u00ec c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng truy c\u1eadp Internet, trung b\u00ecnh h\u1ecd kh\u1ecfe m\u1ea1nh h\u01a1n v\u1ec1 m\u1eb7t t\u00e2m l\u00fd v\u00e0 h\u1ea1nh ph\u00fac h\u01a1n so v\u1edbi anh ch\u1ecb em ho\u1eb7c cha m\u1eb9 c\u1ee7a h\u1ecd thu\u1ed9c Gen X (sinh t\u1eeb 1965 \u0111\u1ebfn 1980).<\/p>\n<p>L\u00e0n s\u00f3ng th\u1ee9 hai b\u1eaft \u0111\u1ea7u n\u1ed5i l\u00ean v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 2000, m\u1eb7c d\u00f9 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 c\u1ee7a n\u00f3 kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m nh\u1eadn r\u00f5 r\u00e0ng cho \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010. N\u00f3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u kh\u00e1 v\u00f4 h\u1ea1i v\u1edbi s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i gi\u00fap m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a h\u1ecd. Vi\u1ec7c \u0111\u0103ng v\u00e0 chia s\u1ebb n\u1ed9i dung tr\u1edf n\u00ean d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n nhi\u1ec1u v\u1edbi c\u00e1c trang nh\u01b0 Friendster (ra m\u1eaft n\u0103m 2003), Myspace (2003) v\u00e0 Facebook (2004).<\/p>\n<p>Tu\u1ed5i teen \u0111\u00f3n nh\u1eadn m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i ngay sau khi n\u00f3 ra \u0111\u1eddi, nh\u01b0ng th\u1eddi gian h\u1ecd d\u00e0nh cho nh\u1eefng trang n\u00e0y b\u1ecb h\u1ea1n ch\u1ebf trong nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u \u0111\u00f3, v\u00ec c\u00e1c trang n\u00e0y ch\u1ec9 c\u00f3 th\u1ec3 truy c\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1eeb m\u00e1y t\u00ednh, th\u01b0\u1eddng l\u00e0 m\u00e1y t\u00ednh gia \u0111\u00ecnh trong ph\u00f2ng kh\u00e1ch. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i kh\u00f4ng th\u1ec3 truy c\u1eadp m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i (v\u00e0 ph\u1ea7n c\u00f2n l\u1ea1i c\u1ee7a Internet) t\u1eeb xe bu\u00fdt c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng, trong gi\u1edd h\u1ecdc ho\u1eb7c khi \u0111i ch\u01a1i v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 \u1edf ngo\u00e0i tr\u1eddi. Nhi\u1ec1u thanh thi\u1ebfu ni\u00ean v\u00e0o \u0111\u1ea7u \u0111\u1ebfn gi\u1eefa nh\u1eefng n\u0103m 2000 \u0111\u00e3 c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i di \u0111\u1ed9ng, nh\u01b0ng \u0111\u00e2y l\u00e0 nh\u1eefng chi\u1ebfc \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i c\u01a1 b\u1ea3n (ph\u1ea7n nhi\u1ec1u trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i n\u1eafp g\u1eadp) kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng truy c\u1eadp Internet. Vi\u1ec7c g\u00f5 [tin nh\u1eafn] tr\u00ean ch\u00fang th\u1eadt kh\u00f3 kh\u0103n \u2013 v\u00ec ch\u00fang ch\u1ec9 c\u00f3 ph\u00edm s\u1ed1. \u0110i\u1ec7n tho\u1ea1i c\u01a1 b\u1ea3n l\u00e0 c\u00f4ng c\u1ee5 gi\u00fap Gen Y g\u1eb7p g\u1ee1 tr\u1ef1c ti\u1ebfp ho\u1eb7c n\u00f3i chuy\u1ec7n ri\u00eang v\u1edbi nhau (one-on-one). T\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ea5y b\u1eb1ng ch\u1ee9ng n\u00e0o cho th\u1ea5y \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i di \u0111\u1ed9ng c\u01a1 b\u1ea3n c\u00f3 h\u1ea1i cho s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n c\u1ee7a Gen Y.<\/p>\n<p>M\u00e3i cho \u0111\u1ebfn khi iPhone ra \u0111\u1eddi (2007), App Store (2008) v\u00e0 Internet t\u1ed1c \u0111\u1ed9 cao (ti\u1ebfp c\u1eadn 50% s\u1ed1 gia \u0111\u00ecnh \u1edf M\u1ef9 v\u00e0o n\u0103m 2007) &#8211; v\u00e0 s\u1ef1 chuy\u1ec3n h\u01b0\u1edbng t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng sang di \u0111\u1ed9ng \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n b\u1edfi nhi\u1ec1u nh\u00e0 cung c\u1ea5p truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i, tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 phim khi\u00eau d\u00e2m &#8211; khi\u1ebfn thanh thi\u1ebfu ni\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 d\u00e0nh g\u1ea7n nh\u01b0 m\u1ecdi kho\u1ea3nh kh\u1eafc kh\u00f4ng ng\u1ee7 c\u1ee7a ch\u00fang tr\u00ean m\u1ea1ng. S\u1ee9c m\u1ea1nh t\u1ed5ng h\u1ee3p phi th\u01b0\u1eddng gi\u1eefa nh\u1eefng \u0111\u1ed5i m\u1edbi s\u00e1ng t\u1ea1o n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea1o n\u00ean l\u00e0n s\u00f3ng c\u00f4ng ngh\u1ec7 th\u1ee9 hai. N\u0103m 2011, ch\u1ec9 c\u00f3 23% thanh thi\u1ebfu ni\u00ean c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh. \u0110\u1ebfn n\u0103m 2015, con s\u1ed1 \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 t\u0103ng l\u00ean 73%, v\u00e0 25% thanh thi\u1ebfu ni\u00ean cho bi\u1ebft h\u1ecd tr\u1ef1c tuy\u1ebfn \u201cg\u1ea7n nh\u01b0 li\u00ean t\u1ee5c\u201d. Nh\u1eefng \u0111\u1ee9a em c\u1ee7a h\u1ecd \u1edf tr\u01b0\u1eddng ti\u1ec3u h\u1ecdc th\u01b0\u1eddng kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh ri\u00eang, nh\u01b0ng sau khi ra m\u1eaft v\u00e0o n\u0103m 2010, iPad \u0111\u00e3 nhanh ch\u00f3ng tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t v\u1eadt d\u1ee5ng kh\u00f4ng th\u1ec3 thi\u1ebfu trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y c\u1ee7a tr\u1ebb nh\u1ecf. Ch\u00ednh trong kho\u1ea3ng th\u1eddi gian ng\u1eafn ng\u1ee7i n\u00e0y, t\u1eeb n\u0103m 2010 \u0111\u1ebfn n\u0103m 2015, tu\u1ed5i th\u01a1 \u1edf Hoa K\u1ef3 (v\u00e0 nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia kh\u00e1c) \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n sang tr\u1ea1ng th\u00e1i \u00edt v\u1eadn \u0111\u1ed9ng, c\u00f4 \u0111\u1ed9c, \u1ea3o v\u00e0 kh\u00f4ng t\u01b0\u01a1ng th\u00edch v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n l\u00e0nh m\u1ea1nh c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt\"><strong>3. L\u1ea1c quan-c\u00f4ng<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>ngh\u1ec7 v\u00e0 s\u1ef1 ra \u0111\u1eddi c\u1ee7a tu\u1ed5i<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>th\u01a1<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>g\u1eafn<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>v\u1edbi<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>\u0111i\u1ec7n<\/strong><strong>&#8211;<\/strong><strong>tho\u1ea1i<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra b\u1edfi l\u00e0n s\u00f3ng th\u1ee9 hai &#8211; bao g\u1ed3m kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh m\u00e0 c\u00f2n t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c lo\u1ea1i thi\u1ebft b\u1ecb k\u1ebft n\u1ed1i internet, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 m\u00e1y t\u00ednh b\u1ea3ng, m\u00e1y t\u00ednh x\u00e1ch tay, m\u00e1y ch\u01a1i game v\u00e0 \u0111\u1ed3ng h\u1ed3 th\u00f4ng minh- xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u00e0o g\u1ea7n cu\u1ed1i th\u1eddi k\u1ef3 v\u00f4 c\u00f9ng l\u1ea1c quan v\u1ec1 c\u00f4ng ngh\u1ec7 s\u1ed1. Internet \u0111i v\u00e0o cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ch\u00fang ta v\u00e0o gi\u1eefa nh\u1eefng n\u0103m 1990, ngay sau khi Li\u00ean X\u00f4 s\u1ee5p \u0111\u1ed5. V\u00e0o cu\u1ed1i th\u1eadp k\u1ef7 \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng m\u1ea1ng to\u00e0n c\u1ea7u s\u1ebd l\u00e0 \u0111\u1ed3ng minh c\u1ee7a n\u1ec1n d\u00e2n ch\u1ee7 v\u00e0 l\u00e0 t\u00ean s\u00e1t nh\u00e2n c\u1ee7a nh\u1eefng b\u1ea1o ch\u00faa. Khi m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi nhau v\u00e0 v\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 th\u00f4ng tin tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, l\u00e0m sao b\u1ea5t k\u1ef3 nh\u00e0 \u0111\u1ed9c t\u00e0i n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ec3m so\u00e1t h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c?<\/p>\n<p>V\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 2000, Thung l\u0169ng Silicon v\u00e0 nh\u1eefng ph\u00e1t minh l\u00e0m thay \u0111\u1ed5i th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a n\u00f3 l\u00e0 ngu\u1ed3n t\u1ef1 h\u00e0o v\u00e0 ph\u1ea5n kh\u00edch \u1edf Hoa K\u1ef3. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb th\u00f4ng minh v\u00e0 \u0111\u1ea7y tham v\u1ecdng tr\u00ean kh\u1eafp th\u1ebf gi\u1edbi mu\u1ed1n chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn B\u1edd T\u00e2y \u0111\u1ec3 tham gia v\u00e0o cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1. Nh\u1eefng nh\u00e0 s\u00e1ng l\u1eadp c\u00f4ng ty c\u00f4ng ngh\u1ec7 nh\u01b0 Steve Jobs v\u00e0 Sergey Brin \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n vinh nh\u01b0 nh\u1eefng v\u1ecb th\u1ea7n, ho\u1eb7c \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u1eefng Pr\u00f4-m\u00ea-t\u00ea hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, mang \u0111\u1ebfn cho con ng\u01b0\u1eddi nh\u1eefng s\u1ee9c m\u1ea1nh th\u1ea7n th\u00e1nh. M\u00f9a xu\u00e2n \u1ea2 R\u1eadp n\u1edf r\u1ed9 v\u00e0o n\u0103m 2011 v\u1edbi s\u1ef1 tr\u1ee3 gi\u00fap c\u1ee7a c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng x\u00e3 h\u1ed9i phi t\u1eadp trung, bao g\u1ed3m Twitter v\u00e0 Facebook. Khi c\u00e1c chuy\u00ean gia v\u00e0 doanh nh\u00e2n n\u00f3i v\u1ec1 s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i trong vi\u1ec7c bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i x\u00e3 h\u1ed9i, n\u00f3 nghe kh\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t l\u1eddi ti\u00ean tri \u0111en t\u1ed1i.<\/p>\n<p>B\u1ea1n ph\u1ea3i quay l\u1ea1i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m s\u00f4i \u0111\u1ed9ng n\u00e0y \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u t\u1ea1i sao ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn l\u1ea1i d\u1ec5 d\u00e0ng ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ef1 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed5i nhanh ch\u00f3ng c\u1ee7a tu\u1ed5i th\u01a1. Ngay c\u1ea3 khi \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 v\u1eabn lo ng\u1ea1i v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec con h\u1ecd l\u00e0m tr\u00ean m\u1ea1ng, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 v\u00ec Internet c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng khi\u1ebfn tr\u1ebb ti\u1ebfp x\u00fac v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi l\u1ea1. Nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u s\u1ef1 ph\u1ea5n kh\u00edch v\u1ec1 nh\u1eefng m\u1eb7t t\u00edch c\u1ef1c c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1 m\u1edbi n\u00e0y. N\u1ebfu m\u00e1y t\u00ednh v\u00e0 Internet l\u00e0 \u00a0ti\u00ean phong c\u1ee7a s\u1ef1 ti\u1ebfn b\u1ed9, v\u00e0 n\u1ebfu nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i &#8211; th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi m\u1ed9t c\u00e1ch r\u1ed9ng r\u00e3i l\u00e0 \u201cnh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ea3n \u0111\u1ecba k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1\u201d (\u201cdigital natives\u201d) &#8211; s\u1ebd s\u1ed1ng cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a h\u1ecd g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi nh\u1eefng c\u00f4ng ngh\u1ec7 n\u00e0y, th\u00ec t\u1ea1i sao kh\u00f4ng cho h\u1ecd m\u1ed9t kh\u1edfi \u0111\u1ea7u thu\u1eadn l\u1ee3i? T\u00f4i nh\u1edb m\u00ecnh \u0111\u00e3 c\u1ea3m th\u1ea5y th\u00fa v\u1ecb th\u1ebf n\u00e0o khi th\u1ea5y c\u1eadu con trai hai tu\u1ed5i c\u1ee7a m\u00ecnh th\u00e0nh th\u1ea1o giao-di\u1ec7n-ch\u1ea1m-v\u00e0-vu\u1ed1t tr\u00ean chi\u1ebfc iPhone \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a t\u00f4i v\u00e0o n\u0103m 2008. T\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o th\u1ea7n kinh c\u1ee7a ch\u00e1u \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi nhau nhanh h\u01a1n do s\u1ef1 k\u00edch th\u00edch m\u00e0 n\u00f3 mang l\u1ea1i cho n\u00e3o b\u1ed9 c\u1ee7a ch\u00e1u, so v\u1edbi s\u1ef1 th\u1ee5 \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a vi\u1ec7c xem tivi hay s\u1ef1 ch\u1eadm ch\u1ea1p c\u1ee7a vi\u1ec7c x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t t\u00f2a th\u00e1p t\u1eeb c\u00e1c kh\u1ed1i. T\u00f4i ngh\u0129 t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y tri\u1ec3n v\u1ecdng c\u00f4ng vi\u1ec7c trong t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a ch\u00e1u s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3i thi\u1ec7n.<\/p>\n<p>C\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb m\u00e0n h\u00ecnh c\u1ea3m \u1ee9ng c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t m\u00f3n qu\u00e0 l\u1edbn cho c\u00e1c b\u1eadc ph\u1ee5 huynh b\u1eadn r\u1ed9n. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi trong ch\u00fang t\u00f4i ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng m\u00ecnh c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 b\u00ecnh y\u00ean t\u1ea1i nh\u00e0 h\u00e0ng, tr\u00ean m\u1ed9t chuy\u1ebfn \u0111i d\u00e0i b\u1eb1ng \u00f4 t\u00f4, ho\u1eb7c \u1edf nh\u00e0 khi \u0111ang chu\u1ea9n b\u1ecb b\u1eefa t\u1ed1i ho\u1eb7c tr\u1ea3 l\u1eddi email n\u1ebfu ch\u00fang t\u00f4i cho con c\u00e1i th\u1ee9 ch\u00fang mu\u1ed1n nh\u1ea5t: \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 m\u00e1y t\u00ednh b\u1ea3ng. Ch\u00fang t\u00f4i th\u1ea5y nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c c\u0169ng \u0111ang l\u00e0m vi\u1ec7c \u0111\u00f3 v\u00e0 ngh\u0129 l\u00e0 n\u00f3 c\u0169ng ch\u1ea3 h\u1ea1i g\u00ec.<\/p>\n<p>\u0110i\u1ec1u t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 c\u0169ng x\u1ea3y ra v\u1edbi nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb l\u1edbn h\u01a1n, n\u00f3ng l\u00f2ng \u0111\u01b0\u1ee3c tham gia c\u00f9ng b\u1ea1n b\u00e8 tr\u00ean c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i, n\u01a1i \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i t\u1ed1i thi\u1ec3u \u0111\u1ec3 m\u1edf t\u00e0i kho\u1ea3n theo quy \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a lu\u1eadt ph\u00e1p l\u00e0 13, m\u1eb7c d\u00f9 ch\u01b0a c\u00f3 nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh t\u00ednh an to\u00e0n c\u1ee7a nh\u1eefng s\u1ea3n ph\u1ea9m n\u00e0y \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00a0tr\u1ebb v\u1ecb th\u00e0nh ni\u00ean. B\u1edfi v\u00ec c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng kh\u00f4ng l\u00e0m g\u00ec (v\u00e0 v\u1eabn kh\u00f4ng l\u00e0m g\u00ec) \u0111\u1ec3 x\u00e1c minh \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i \u0111\u01b0\u1ee3c khai c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi \u0111\u0103ng k\u00fd t\u00e0i kho\u1ea3n m\u1edbi, b\u1ea5t k\u1ef3 \u0111\u1ee9a tr\u1ebb 10 tu\u1ed5i n\u00e0o c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 m\u1edf nhi\u1ec1u t\u00e0i kho\u1ea3n m\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n s\u1ef1 cho ph\u00e9p ho\u1eb7c hay bi\u1ebft c\u1ee7a cha m\u1eb9, v\u00e0 nhi\u1ec1u em \u0111\u00e3 l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady. Facebook v\u00e0 sau n\u00e0y l\u00e0 Instagram \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh n\u01a1i m\u00e0 nhi\u1ec1u h\u1ecdc sinh l\u1edbp s\u00e1u v\u00e0 l\u1edbp b\u1ea3y t\u1ee5 t\u1eadp v\u00e0 giao l\u01b0u. N\u1ebfu cha m\u1eb9 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra nh\u1eefng t\u00e0i kho\u1ea3n n\u00e0y th\u00ec \u0111\u00e3 qu\u00e1 mu\u1ed9n. Kh\u00f4ng ai mu\u1ed1n con m\u00ecnh b\u1ecb c\u00f4 l\u1eadp v\u00e0 c\u00f4 \u0111\u01a1n, n\u00ean cha m\u1eb9 hi\u1ebfm khi \u00e9p bu\u1ed9c con c\u00e1i \u0111\u00f3ng t\u00e0i kho\u1ea3n.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Ch\u00fang ta th\u1eadt s\u1ef1 kh\u00f4ng bi\u1ebft m\u00ecnh \u0111ang l\u00e0m g\u00ec.<\/em><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><span style=\"font-size: 18pt\">4. C\u00e1i gi\u00e1 qu\u00e1 \u0111\u1eaft c\u1ee7a tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i<\/span> <\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>Trong t\u00e1c ph\u1ea9m <em>Walden (<\/em>T\u1ef1a b\u1ea3n d\u1ecbch ti\u1ebfng Vi\u1ec7t:<em> Waden \u2013 M\u1ed9t m\u00ecnh s\u1ed1ng trong r\u1eebng), <\/em>m\u1ed9t h\u1ed3i t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 cu\u1ed9c s\u1ed1ng gi\u1ea3n \u0111\u01a1n [trong r\u1eebng Walden], xu\u1ea5t b\u1ea3n n\u0103m 1854, Henry David Thoreau \u0111\u00e3 vi\u1ebft: \u201cGi\u00e1 c\u1ee7a m\u1ed9t v\u1eadt l\u00e0 ph\u1ea7n c\u1ee7a \u2026 cu\u1ed9c s\u1ed1ng bu\u1ed9c ph\u1ea3i \u00a0ph\u1ea3i \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed5i \u0111\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3, ngay l\u1eadp t\u1ee9c ho\u1eb7c v\u1ec1 l\u00e2u d\u00e0i.\u201d \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00f4ng th\u1ee9c tinh t\u1ebf c\u1ee7a c\u00e1i m\u00e0 sau n\u00e0y c\u00e1c nh\u00e0 kinh t\u1ebf h\u1ecdc g\u1ecdi l\u00e0 <em>chi ph\u00ed c\u01a1 h\u1ed9i<\/em> (opportunity cost) c\u1ee7a b\u1ea5t k\u1ef3 l\u1ef1a ch\u1ecdn n\u00e0o &#8211; t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u b\u1ea1n kh\u00f4ng c\u00f2n c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m v\u1edbi ti\u1ec1n b\u1ea1c v\u00e0 th\u1eddi gian c\u1ee7a m\u00ecnh m\u1ed9t khi b\u1ea1n \u0111\u00e3 cam k\u1ebft ch\u00fang cho vi\u1ec7c kh\u00e1c. V\u00ec v\u1eady, \u0111i\u1ec1u quan tr\u1ecdng l\u00e0 ch\u00fang ta ph\u1ea3i n\u1eafm \u0111\u01b0\u1ee3c bao nhi\u00eau th\u1eddi gian trong ng\u00e0y c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb b\u00e2y gi\u1edd \u0111\u00e3 b\u1ecb chi\u1ebfm b\u1edfi c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb c\u1ee7a ch\u00fang.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng con s\u1ed1 th\u1eadt kh\u00f3 tin. D\u1eef li\u1ec7u g\u1ea7n \u0111\u00e2y nh\u1ea5t c\u1ee7a Gallup cho th\u1ea5y thanh thi\u1ebfu ni\u00ean Hoa K\u1ef3 d\u00e0nh kho\u1ea3ng <em>5 gi\u1edd m\u1ed7i ng\u00e0y<\/em> ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i (bao g\u1ed3m xem video tr\u00ean TikTok v\u00e0 YouTube). C\u1ed9ng th\u00eam t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i v\u00e0 m\u00e0n h\u00ecnh kh\u00e1c, trung b\u00ecnh con s\u1ed1 l\u00ean \u0111\u1ebfn t\u1eeb b\u1ea3y \u0111\u1ebfn ch\u00edn gi\u1edd m\u1ed9t ng\u00e0y. C\u00e1c con s\u1ed1 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n cao h\u01a1n \u1edf nh\u1eefng gia \u0111\u00ecnh ch\u1ec9 c\u00f3 cha m\u1eb9 \u0111\u01a1n th\u00e2n v\u00e0 nh\u1eefng gia \u0111\u00ecnh c\u00f3 thu nh\u1eadp th\u1ea5p, c\u0169ng nh\u01b0 \u1edf nh\u1eefng gia \u0111\u00ecnh da \u0111en, g\u1ed1c T\u00e2y Ban Nha v\u00e0 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 b\u1ea3n \u0111\u1ecba.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng con s\u1ed1 r\u1ea5t cao n\u00e0y kh\u00f4ng bao g\u1ed3m th\u1eddi gian ng\u1ed3i tr\u01b0\u1edbc m\u00e0n h\u00ecnh \u0111\u1ec3 l\u00e0m b\u00e0i t\u1eadp \u1edf tr\u01b0\u1eddng ho\u1eb7c l\u00e0m b\u00e0i t\u1eadp v\u1ec1 nh\u00e0, c\u0169ng kh\u00f4ng bao g\u1ed3m to\u00e0n b\u1ed9 th\u1eddi gian thanh thi\u1ebfu ni\u00ean ch\u1ec9 ch\u00fa \u00fd m\u1ed9t ph\u1ea7n \u0111\u1ebfn c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c trong khi suy ngh\u0129 v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang \u0111ang b\u1ecf l\u1ee1 tr\u00ean m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i ho\u1eb7c ch\u1edd ti\u1ebfng \u2018ping\u2019 tr\u00ean \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i c\u1ee7a m\u00ecnh. Pew b\u00e1o c\u00e1o r\u1eb1ng, v\u00e0o n\u0103m 2022, m\u1ed9t ph\u1ea7n ba thanh thi\u1ebfu ni\u00ean cho bi\u1ebft h\u1ecd truy c\u1eadp m\u1ed9t trong nh\u1eefng trang m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i l\u1edbn \u201cg\u1ea7n nh\u01b0 li\u00ean t\u1ee5c\u201d v\u00e0 g\u1ea7n m\u1ed9t n\u1eeda n\u00f3i \u0111i\u1ec1u t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1ec1 Internet n\u00f3i chung. \u0110\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u1eed d\u1ee5ng qu\u00e1 nhi\u1ec1u n\u00e0y (heavy users), g\u1ea7n nh\u01b0 m\u1ed7i gi\u1edd h\u1ecd th\u1ee9c l\u00e0 m\u1ed9t gi\u1edd mi\u1ec7t m\u00e0i, to\u00e0n b\u1ed9 ho\u1eb7c m\u1ed9t ph\u1ea7n, v\u1edbi c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb c\u1ee7a m\u00ecnh<\/p>\n<p>Theo c\u00e1ch n\u00f3i c\u1ee7a Thoreau, bao nhi\u00eau ph\u1ea7n cu\u1ed9c s\u1ed1ng b\u1ecb \u0111\u00e1nh \u0111\u1ed5i trong su\u1ed1t th\u1eddi gian mi\u1ec7t m\u00e0i tr\u01b0\u1edbc m\u00e0n h\u00ecnh n\u00e0y? C\u00f3 th\u1ec3 cho l\u00e0 h\u1ea7u h\u1ebft. M\u1ecdi th\u1ee9 kh\u00e1c trong ng\u00e0y c\u1ee7a thanh thi\u1ebfu ni\u00ean ph\u1ea3i b\u1ecb n\u00e9n l\u1ea1i ho\u1eb7c lo\u1ea1i b\u1ecf ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ec3 nh\u01b0\u1eddng ch\u1ed7 cho l\u01b0\u1ee3ng n\u1ed9i dung kh\u1ed5ng l\u1ed3 m\u00e0 h\u1ecd ti\u00eau th\u1ee5 v\u00e0 cho h\u00e0ng tr\u0103m \u201cb\u1ea1n b\u00e8\u201d, \u201cng\u01b0\u1eddi theo d\u00f5i\u201d v\u00e0 c\u00e1c k\u1ebft n\u1ed1i m\u1ea1ng kh\u00e1c ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea3n h\u1ed3i \u00a0b\u1eb1ng nh\u1eefng tin nh\u1eafn v\u0103n b\u1ea3n, b\u00e0i \u0111\u0103ng, b\u00ecnh lu\u1eadn, l\u01b0\u1ee3t th\u00edch, \u1ea3nh ch\u1ee5p nhanh v\u00e0 tin nh\u1eafn tr\u1ef1c ti\u1ebfp (direct message). G\u1ea7n \u0111\u00e2y t\u00f4i \u0111\u00e3 ti\u1ebfn h\u00e0nh kh\u1ea3o s\u00e1t v\u1edbi c\u00e1c sinh vi\u00ean c\u1ee7a m\u00ecnh t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York (NYU) v\u00e0 h\u1ea7u h\u1ebft trong s\u1ed1 h\u1ecd \u0111\u1ec1u cho bi\u1ebft r\u1eb1ng: \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ea7u ti\u00ean h\u1ecd l\u00e0m khi th\u1ee9c d\u1eady v\u00e0o bu\u1ed5i s\u00e1ng l\u00e0 ki\u1ec3m tra tin nh\u1eafn v\u0103n b\u1ea3n, tin nh\u1eafn tr\u1ef1c ti\u1ebfp v\u00e0 ngu\u1ed3n c\u1ea5p d\u1eef li\u1ec7u tr\u00ean m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 \u0111i\u1ec1u cu\u1ed1i c\u00f9ng h\u1ecd l\u00e0m tr\u01b0\u1edbc khi \u0111i ng\u1ee7 v\u00e0o ban \u0111\u00eam. V\u00e0 \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 ph\u1ea7n l\u1edbn nh\u1eefng g\u00ec h\u1ecd l\u00e0m trong kho\u1ea3ng th\u1eddi gian \u1edf gi\u1eefa.<\/p>\n<p>Th\u1eddi l\u01b0\u1ee3ng thanh thi\u1ebfu ni\u00ean d\u00e0nh cho gi\u1ea5c ng\u1ee7 \u0111\u00e3 gi\u1ea3m v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010, v\u00e0 nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 thi\u1ebft l\u1eadp s\u1ef1 li\u00ean quan tr\u1ef1c ti\u1ebfp gi\u1eefa m\u1ea5t ng\u1ee7 v\u1edbi vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb \u0111i\u1ec7n t\u1eed tr\u01b0\u1edbc gi\u1edd \u0111i ng\u1ee7, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 khi h\u1ecd quen l\u01b0\u1edbt m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i. Vi\u1ec7c t\u1eadp th\u1ec3 d\u1ee5c c\u0169ng gi\u1ea3m s\u00fat, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y th\u1eadt \u0111\u00e1ng ti\u1ebfc v\u00ec t\u1eadp th\u1ec3 d\u1ee5c, gi\u1ed1ng nh\u01b0 gi\u1ea5c ng\u1ee7, gi\u00fap c\u1ea3i thi\u1ec7n c\u1ea3 s\u1ee9c kh\u1ecfe tinh th\u1ea7n v\u00e0 s\u1ee9c kh\u1ecfe th\u1ec3 ch\u1ea5t. Vi\u1ec7c \u0111\u1ecdc s\u00e1ch \u0111\u00e3 gi\u1ea3m s\u00fat trong nhi\u1ec1u th\u1eadp k\u1ef7, b\u1ecb g\u1ea1t sang m\u1ed9t b\u00ean b\u1edfi c\u00e1c l\u1ef1a ch\u1ecdn thay th\u1ebf k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1, nh\u01b0ng s\u1ef1 suy gi\u1ea3m n\u00e0y, gi\u1ed1ng nh\u01b0 nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 kh\u00e1c, \u0111\u00e3 t\u0103ng t\u1ed1c v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010. V\u1edbi nh\u1eefng h\u00ecnh th\u1ee9c gi\u1ea3i tr\u00ed th\u1ee5 \u0111\u1ed9ng lu\u00f4n s\u1eb5n c\u00f3, t\u00e2m tr\u00ed thanh thi\u1ebfu ni\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd \u00edt lang thang h\u01a1n tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y; t\u01b0 duy s\u00e2u l\u1eafng v\u00e0 tr\u00ed t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a v\u00e0o danh s\u00e1ch nh\u1eefng th\u1ee9 b\u1ecb gi\u1ea3m thi\u1ec3u ho\u1eb7c b\u1ecb lo\u1ea1i b\u1ecf.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng c\u00f3 l\u1ebd c\u00e1i gi\u00e1 ph\u1ea3i tr\u1ea3 \u0111\u00e1ng s\u1ee3 nh\u1ea5t c\u1ee7a tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i l\u00e0 s\u1ef1 suy s\u1ee5p v\u1ec1 th\u1eddi gian t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. M\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 c\u00e1ch ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 s\u1eed d\u1ee5ng th\u1eddi gian cho th\u1ea5y, tr\u01b0\u1edbc n\u0103m 2010, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i (t\u1eeb 15 \u0111\u1ebfn 24) cho bi\u1ebft h\u1ecd d\u00e0nh nhi\u1ec1u th\u1eddi gian h\u01a1n cho b\u1ea1n b\u00e8 (trung b\u00ecnh kho\u1ea3ng hai gi\u1edd m\u1ed7i ng\u00e0y, kh\u00f4ng t\u00ednh th\u1eddi gian c\u00f9ng nhau h\u1ecdc t\u1eadp \u1edf tr\u01b0\u1eddng) so v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i h\u01a1n. ng\u01b0\u1eddi (ch\u1ec9 d\u00e0nh 30 \u0111\u1ebfn 60 ph\u00fat v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8). \u0110\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i, th\u1eddi gian d\u00e0nh cho b\u1ea1n b\u00e8 b\u1eaft \u0111\u1ea7u gi\u1ea3m v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 2000, nh\u01b0ng m\u1ee9c gi\u1ea3m n\u00e0y t\u0103ng nhanh v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 2010, trong khi h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i n\u00e0o \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn tu\u1ed5i h\u01a1n. \u0110\u1ebfn n\u0103m 2019, th\u1eddi gian d\u00e0nh cho b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a gi\u1edbi tr\u1ebb \u0111\u00e3 gi\u1ea3m xu\u1ed1ng ch\u1ec9 c\u00f2n 67 ph\u00fat m\u1ed7i ng\u00e0y. H\u00f3a ra, Gen Z \u0111\u00e3 th\u1ef1c hi\u1ec7n \u201cgi\u00e3n c\u00e1ch x\u00e3 h\u1ed9i\u201d trong nhi\u1ec1u n\u0103m v\u00e0 g\u1ea7n nh\u01b0 \u0111\u00e3 ho\u00e0n th\u00e0nh d\u1ef1 \u00e1n v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m d\u1ecbch b\u1ec7nh COVID-19 b\u00f9ng ph\u00e1t.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">H\u00e3y \u0111\u1ecdc: <a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/family\/archive\/2020\/06\/how-quarantine-will-affect-kids-social-development\/613381\/\"><em>\u00a0What happens when kids don\u2019t see their peers for months<\/em><\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">(T\u1ea1m d\u1ecbch: <em>\u0110i\u1ec1u g\u00ec x\u1ea3y ra khi tr\u1ebb em kh\u00f4ng g\u1eb7p b\u1ea1n b\u00e8 c\u00f9ng l\u1ee9a trong nhi\u1ec1u th\u00e1ng<\/em>)<\/p>\n<p>B\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 nghi ng\u1edd v\u1ec1 t\u1ea7m quan tr\u1ecdng c\u1ee7a s\u1ef1 suy gi\u1ea3m n\u00e0y. R\u1ed1t cu\u1ed9c, kh\u00f4ng ph\u1ea3i ph\u1ea7n l\u1edbn th\u1eddi gian tr\u1ef1c tuy\u1ebfn n\u00e0y l\u00e0 \u0111\u1ec3 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 th\u00f4ng qua nh\u1eafn tin, m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng ch\u01a1i (multiplayer games) hay sao? Ch\u1eb3ng ph\u1ea3i \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng t\u1ed1t nh\u01b0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp hay sao?<\/p>\n<p>M\u1ed9t ph\u1ea7n trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 nh\u01b0 v\u1eady, v\u00e0 c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u1ea3o c\u0169ng mang l\u1ea1i nh\u1eefng l\u1ee3i \u00edch \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd, nh\u1ea5t l\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb b\u1ecb c\u00f4 l\u1eadp v\u1ec1 m\u1eb7t \u0111\u1ecba l\u00fd ho\u1eb7c x\u00e3 h\u1ed9i. Nh\u01b0ng nh\u00ecn chung, th\u1ebf gi\u1edbi \u1ea3o thi\u1ebfu nhi\u1ec1u t\u00ednh n\u0103ng gi\u00fap cho s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c tr\u1edf n\u00ean b\u1ed5 \u00edch, nh\u01b0 ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i, cho s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 th\u1ec3 ch\u1ea5t, x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 c\u1ea3m x\u00fac. \u0110\u1eb7c bi\u1ec7t, c\u00e1c m\u1ed1i quan h\u1ec7 trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng b\u1edfi b\u1ed1n \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m &#8211; \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh trong h\u00e0ng tr\u0103m ngh\u00ecn n\u0103m &#8211; m\u00e0 c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c tuy\u1ebfn c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m bi\u1ebfn d\u1ea1ng ho\u1eb7c ph\u00e1 h\u1ee7y.<\/p>\n<p>Th\u1ee9 nh\u1ea5t, c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ec3u \u0111\u1ea1t m\u1ed9t c\u00e1ch h\u1eefu h\u00ecnh, ngh\u0129a l\u00e0 ch\u00fang ta s\u1eed d\u1ee5ng b\u00e0n tay v\u00e0 bi\u1ec3u c\u1ea3m tr\u00ean khu\u00f4n m\u1eb7t \u0111\u1ec3 giao ti\u1ebfp v\u00e0 h\u1ecdc c\u00e1ch ph\u1ea3n \u1ee9ng v\u1edbi ng\u00f4n ng\u1eef c\u01a1 th\u1ec3 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u1ea3o ch\u1ee7 y\u1ebfu ch\u1ec9 d\u1ef1a v\u00e0o ng\u00f4n ng\u1eef. Cho d\u00f9 c\u00f3 bao nhi\u00eau bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng c\u1ea3m x\u00fac \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a ra nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 thay th\u1ebf, vi\u1ec7c lo\u1ea1i b\u1ecf c\u00e1c k\u00eanh li\u00ean l\u1ea1c m\u00e0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 c\u00f3 h\u00e0ng thi\u00ean ni\u00ean k\u1ef7 l\u1eadp tr\u00ecnh ti\u1ebfn h\u00f3a (eons of evolutionary programming) c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng t\u1ea1o ra nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh \u00edt tho\u1ea3i m\u00e1i h\u01a1n v\u00e0 k\u00e9m k\u1ef9 n\u0103ng h\u01a1n trong t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp.<\/p>\n<p>Th\u1ee9 hai, c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c l\u00e0 \u0111\u1ed3ng b\u1ed9; ch\u00fang x\u1ea3y ra c\u00f9ng m\u1ed9t l\u00fac. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00e0, ch\u00fang ta h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng t\u00edn hi\u1ec7u tinh t\u1ebf v\u1ec1 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m v\u00e0 c\u00e1ch lu\u00e2n phi\u00ean chia s\u1ebb v\u00e0 l\u1eafng nghe l\u1eabn nhau. T\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u0111\u1ed3ng b\u1ed9 khi\u1ebfn ch\u00fang ta c\u1ea3m th\u1ea5y g\u1ea7n g\u0169i h\u01a1n v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c v\u00ec \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 t\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee7a vi\u1ec7c \u201c\u0111\u1ed3ng b\u1ed9 h\u00f3a\u201d. C\u00e1c tin nh\u1eafn v\u0103n b\u1ea3n, b\u00e0i \u0111\u0103ng v\u00e0 nhi\u1ec1u t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u1ea3o kh\u00e1c thi\u1ebfu t\u00ednh \u0111\u1ed3ng b\u1ed9 n\u00e0y. S\u1ebd c\u00f3 \u00edt ti\u1ebfng c\u01b0\u1eddi th\u1ef1c s\u1ef1 h\u01a1n, nhi\u1ec1u kh\u00f4ng gian h\u01a1n cho s\u1ef1 di\u1ec5n d\u1ecbch sai, v\u00e0 nhi\u1ec1u c\u0103ng th\u1eb3ng h\u01a1n sau m\u1ed9t b\u00ecnh lu\u1eadn kh\u00f4ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea3n h\u1ed3i ngay l\u1eadp t\u1ee9c.<\/p>\n<p>Th\u1ee9 ba, c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c ch\u1ee7 y\u1ebfu li\u00ean quan \u0111\u1ebfn giao ti\u1ebfp m\u1ed9t-m\u1ed9t (one- to-one), ho\u1eb7c \u0111\u00f4i khi l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi d\u0103m ba ng\u01b0\u1eddi (one-to-several). Nh\u01b0ng nhi\u1ec1u giao ti\u1ebfp \u1ea3o \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n t\u1edbi m\u1ed9t l\u01b0\u1ee3ng kh\u00e1n gi\u1ea3 ti\u1ec1m n\u0103ng kh\u1ed5ng l\u1ed3. Tr\u1ef1c tuy\u1ebfn, m\u1ed7i ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 tham gia song song h\u00e0ng ch\u1ee5c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c kh\u00f4ng \u0111\u1ed3ng b\u1ed9, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u1ea3n tr\u1edf s\u1ef1 s\u00e2u s\u1eafc \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c trong t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u0111\u00f3. \u0110\u1ed9ng c\u01a1 c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi g\u1eedi c\u0169ng kh\u00e1c: V\u1edbi l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u1ed9c gi\u1ea3 l\u1edbn, danh ti\u1ebfng c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi lu\u00f4n \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t l\u00ean h\u00e0ng \u0111\u1ea7u; m\u1ed9t l\u1ed7i ho\u1eb7c k\u1ebft qu\u1ea3 k\u00e9m c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m t\u1ed5n h\u1ea1i \u0111\u1ebfn v\u1ecb th\u1ebf x\u00e3 h\u1ed9i v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn b\u1ea1n b\u00e8. Do \u0111\u00f3, nh\u1eefng giao ti\u1ebfp n\u00e0y c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng \u2018tr\u00ecnh di\u1ec5n\u2019 h\u01a1n v\u00e0 g\u00e2y lo l\u1eafng h\u01a1n so v\u1edbi nh\u1eefng cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n m\u1ed9t-m\u1ed9t.<\/p>\n<p>Cu\u1ed1i c\u00f9ng, c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c th\u01b0\u1eddng di\u1ec5n ra trong <em>c\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u00f3 ti\u00eau chu\u1ea9n cao <\/em><em>cho vi\u1ec7c tham gia v\u00e0 r\u00fat lui<\/em>, v\u00ec v\u1eady m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea7u t\u01b0 v\u00e0o c\u00e1c m\u1ed1i quan h\u1ec7 v\u00e0 h\u00e0n g\u1eafn nh\u1eefng r\u1ea1n n\u1ee9t khi ch\u00fang x\u1ea3y ra. Nh\u01b0ng trong nhi\u1ec1u m\u1ea1ng \u1ea3o, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ec5 d\u00e0ng ch\u1eb7n ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c ho\u1eb7c b\u1ecf cu\u1ed9c khi kh\u00f4ng h\u00e0i l\u00f2ng. C\u00e1c m\u1ed1i quan h\u1ec7 trong nh\u1eefng m\u1ea1ng nh\u01b0 v\u1eady th\u01b0\u1eddng d\u1ec5 v\u1ee9t b\u1ecf h\u01a1n.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">T\u1eeb s\u1ed1 ra th\u00e1ng 9 n\u0103m 2015: <em><u>The coddling of the American mind<\/u><\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">(T\u1ea1m d\u1ecbch: <em>Vi\u1ec7c nu\u00f4ng chi\u1ec1u t\u00e2m tr\u00ed c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9<\/em>)<\/p>\n<p>Nh\u1eefng \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m kh\u00f4ng h\u00e0i l\u00f2ng v\u00e0 g\u00e2y lo l\u1eafng n\u00e0y trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng tr\u1ef1c tuy\u1ebfn c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn bi\u1ebft b\u1edfi h\u1ea7u h\u1ebft ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh. T\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c tuy\u1ebfn c\u00f3 th\u1ec3 g\u00e2y ra h\u00e0nh vi ch\u1ed1ng \u0111\u1ed1i x\u00e3 h\u1ed9i m\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y s\u1ebd kh\u00f4ng bao gi\u1edd th\u1ec3 hi\u1ec7n trong c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ngo\u1ea1i tuy\u1ebfn c\u1ee7a h\u1ecd. Nh\u01b0ng n\u1ebfu cu\u1ed9c s\u1ed1ng tr\u1ef1c tuy\u1ebfn g\u00e2y t\u1ed5n h\u1ea1i cho ng\u01b0\u1eddi l\u1edbn, h\u00e3y t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng xem n\u00f3 s\u1ebd g\u00e2y t\u1ed5n h\u1ea1i g\u00ec cho thanh thi\u1ebfu ni\u00ean trong nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u d\u1eady th\u00ec, khi b\u1ed9 n\u00e3o \u201cmong \u0111\u1ee3i tr\u1ea3i nghi\u1ec7m\u201d c\u1ee7a h\u1ecd \u0111ang \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c l\u1ea1i (rewiring) d\u1ef1a tr\u00ean s\u1ef1 ph\u1ea3n h\u1ed3i t\u1eeb c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a m\u00ecnh.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb tr\u1ea3i qua tu\u1ed5i d\u1eady th\u00ec tr\u00ean m\u1ea1ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ea3m nh\u1eadn nhi\u1ec1u h\u01a1n s\u1ef1 so s\u00e1nh x\u00e3 h\u1ed9i, t\u1ef1 \u00fd th\u1ee9c, c\u00f4ng khai nh\u1ee5c m\u1ea1, v\u00e0 lo \u00e2u m\u00e3n t\u00ednh h\u01a1n so v\u1edbi thanh thi\u1ebfu ni\u00ean trong c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 g\u00e2y ra t\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00e3o \u0111ang ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0o tr\u1ea1ng th\u00e1i ph\u00f2ng th\u1ee7 m\u1ed9t c\u00e1ch th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean. N\u00e3o b\u1ed9 ch\u1ee9a \u0111\u1ef1ng nh\u1eefng h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u00ean bi\u1ec7t h\u00f3a cho vi\u1ec7c ti\u1ebfp c\u1eadn (khi c\u01a1 h\u1ed9i v\u1eaby g\u1ecdi) v\u00e0 r\u00fat lui (khi m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda xu\u1ea5t hi\u1ec7n ho\u1eb7c c\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ea3y ra). Con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 th\u1ec3 \u1edf trong nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ecdi l\u00e0 &#8220;ch\u1ebf \u0111\u1ed9 kh\u00e1m ph\u00e1&#8221; ho\u1eb7c &#8220;ch\u1ebf \u0111\u1ed9 ph\u00f2ng th\u1ee7&#8221; v\u00e0o b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0o, nh\u01b0ng nh\u00ecn chung kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u1ea3 hai c\u00f9ng m\u1ed9t l\u00fac. Hai h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y c\u00f9ng nhau t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t c\u01a1 ch\u1ebf \u0111\u1ec3 th\u00edch \u1ee9ng nhanh ch\u00f3ng v\u1edbi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n thay \u0111\u1ed5i, gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t b\u1ed9 \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 c\u00f3 th\u1ec3 k\u00edch ho\u1ea1t m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng s\u01b0\u1edfi \u1ea5m ho\u1eb7c m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng l\u00e0m m\u00e1t khi nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 dao \u0111\u1ed9ng. M\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 b\u1ed9 \u0111i\u1ec1u nhi\u1ec7t n\u1ed9i t\u1ea1i th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf ch\u1ebf \u0111\u1ed9 kh\u00e1m ph\u00e1, v\u00e0 h\u1ecd ch\u1ec9 chuy\u1ec3n sang ch\u1ebf \u0111\u1ed9 ph\u00f2ng th\u1ee7 khi c\u00f3 m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda r\u00f5 r\u00e0ng. Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi n\u00e0y c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng xem th\u1ebf gi\u1edbi nh\u01b0 m\u1ed9t n\u01a1i tr\u00e0n \u0111\u1ea7y c\u01a1 h\u1ed9i. H\u1ecd h\u1ea1nh ph\u00fac h\u01a1n v\u00e0 \u00edt lo \u00e2u h\u01a1n. B\u1ed9 \u0111i\u1ec1u nhi\u1ec7t n\u1ed9i t\u1ea1i c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t \u1edf ch\u1ebf \u0111\u1ed9 ph\u00f2ng th\u1ee7, v\u00e0 h\u1ecd chuy\u1ec3n sang ch\u1ebf \u0111\u1ed9 kh\u00e1m ph\u00e1 ch\u1ec9 khi h\u1ecd c\u1ea3m th\u1ea5y an to\u00e0n kh\u00e1c th\u01b0\u1eddng. H\u1ecd c\u00f3 xu h\u01b0\u1edbng nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi th\u1eadt \u0111\u1ea7y r\u1eaby nh\u1eefng m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda v\u00e0 d\u1ec5 m\u1eafc ch\u1ee9ng lo \u00e2u v\u00e0 r\u1ed1i lo\u1ea1n tr\u1ea7m c\u1ea3m h\u01a1n.<\/p>\n<p>M\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u01a1n gi\u1ea3n \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa Gen Z v\u00e0 c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi sinh trong v\u00e0 sau n\u0103m 1996 c\u00f3 b\u1ed9 \u0111i\u1ec1u nhi\u1ec7t n\u1ed9i t\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n sang ch\u1ebf \u0111\u1ed9 ph\u00f2ng th\u1ee7. \u0110\u00e2y l\u00e0 l\u00fd do t\u1ea1i sao cu\u1ed9c s\u1ed1ng trong khu\u00f4n vi\u00ean tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc thay \u0111\u1ed5i \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t khi Gen Z b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1eadp h\u1ecdc, b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u00e0o kho\u1ea3ng n\u0103m 2014. Sinh vi\u00ean b\u1eaft \u0111\u1ea7u y\u00eau c\u1ea7u \u201ckh\u00f4ng gian an to\u00e0n\u201d v\u00e0 k\u00edch ho\u1ea1t nh\u1eefng c\u1ea3nh b\u00e1o. H\u1ecd r\u1ea5t nh\u1ea1y c\u1ea3m v\u1edbi \u201cnh\u1eefng c\u00f4ng k\u00edch vi m\u00f4\u201d<a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\">[1]<\/a> \u00a0v\u00e0 \u0111\u00f4i khi cho r\u1eb1ng t\u1eeb ng\u1eef \u00a0l\u00e0 \u201cb\u1ea1o l\u1ef1c\u201d. Nh\u1eefng xu h\u01b0\u1edbng n\u00e0y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi thu\u1ed9c th\u1ebf h\u1ec7 l\u1edbn tu\u1ed5i h\u01a1n trong ch\u00fang ta v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ed1i r\u1ed1i, nh\u01b0ng nh\u00ecn l\u1ea1i t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u tr\u1edf n\u00ean r\u00f5 r\u00e0ng. Sinh vi\u00ean \u00a0Gen Z nh\u1eadn th\u1ea5y nh\u1eefng t\u1eeb ng\u1eef, \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u00e0 nh\u1eefng t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c x\u00e3 h\u1ed9i m\u01a1 h\u1ed3 c\u00f3 t\u00ednh \u0111e d\u1ecda cao h\u01a1n so v\u1edbi c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7\u00a0 sinh vi\u00ean tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y v\u00ec ch\u00fang ta \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u00e2m l\u00fd c\u1ee7a h\u1ecd m\u1ed9t c\u00e1ch c\u01a1 b\u1ea3n.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>5. Qu\u00e1 Nhi\u1ec1u T\u00e1c H\u1ea1<\/strong><strong>i<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Cu\u1ed9c tranh lu\u1eadn xung quanh vi\u1ec7c thanh thi\u1ebfu ni\u00ean s\u1eed d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i th\u01b0\u1eddng xoay quanh v\u1ea5n \u0111\u1ec1 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n v\u00e0 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng d\u1ec5 hi\u1ec3u. Nh\u01b0ng nh\u1eefng t\u00e1c h\u1ea1i do vi\u1ec7c tu\u1ed5i th\u01a1 b\u1ecb bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1ed9t ng\u1ed9t v\u00e0 thi\u1ebfu th\u1eadn tr\u1ecdng g\u00e2y ra c\u00f2n nhi\u1ec1u h\u01a1n c\u1ea3 c\u1ea3 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n. T\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn m\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 &#8211; s\u1ef1 v\u1ee5ng v\u1ec1 trong giao ti\u1ebfp x\u00e3 h\u1ed9i, t\u1ef1 tin gi\u1ea3m s\u00fat v\u00e0 m\u1ed9t tu\u1ed5i th\u01a1 \u00edt v\u1eadn \u0111\u1ed9ng h\u01a1n. D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 ba t\u00e1c h\u1ea1i b\u1ed5 sung.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>S\u1ef1 ch\u00fa \u00fd b\u1ecb ph\u00e2n m\u1ea3nh, <\/em><em>Vi\u1ec7c h<\/em><\/span><em><span style=\"font-size: 14pt\">\u1ecdc b\u1ecb c\u1eaft ngang<\/span> <\/em><\/p>\n<p>T\u1eadp trung v\u00e0o c\u00f4ng vi\u1ec7c khi ng\u1ed3i tr\u01b0\u1edbc m\u00e1y t\u00ednh \u0111\u00e3 \u0111\u1ee7 kh\u00f3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh c\u00f3 v\u1ecf n\u00e3o tr\u01b0\u1edbc tr\u00e1n (prefrontal cortex<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">[2]<\/a>) ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7. Vi\u1ec7c thanh thi\u1ebfu ni\u00ean ng\u1ed3i tr\u01b0\u1edbc m\u00e1y t\u00ednh x\u00e1ch tay v\u00e0 c\u1ed1 g\u1eafng l\u00e0m b\u00e0i t\u1eadp v\u1ec1 nh\u00e0 c\u00f2n kh\u00f3 kh\u0103n h\u01a1n nhi\u1ec1u. V\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t, c\u00e1c em c\u00f3 l\u1ebd \u00edt c\u00f3 \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c n\u1ed9i t\u1ea1i \u0111\u1ec3 \u00a0duy tr\u00ec s\u1ef1 t\u1eadp trung. C\u00e1c em ch\u1eafc ch\u1eafn \u00edt c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng h\u01a1n do v\u1ecf n\u00e3o tr\u01b0\u1edbc tr\u00e1n c\u1ee7a ch\u00fang ch\u01b0a ph\u00e1t tri\u1ec3n ho\u00e0n ch\u1ec9nh v\u00e0 do \u0111\u00f3, b\u1ea5t k\u1ef3 c\u00f4ng ty n\u00e0o c\u00f3 m\u1ed9t \u1ee9ng d\u1ee5ng \u0111\u1ec1u d\u1ec5 d\u00e0ng quy\u1ebfn r\u0169 ch\u00fang b\u1eb1ng l\u1eddi \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb x\u00e1c nh\u1eadn x\u00e3 h\u1ed9i (social validation)<a href=\"#_ftn3\" name=\"_ftnref3\">[3]<\/a> ho\u1eb7c gi\u1ea3i tr\u00ed. \u0110i\u1ec7n tho\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ping li\u00ean t\u1ee5c &#8211; m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u cho th\u1ea5y m\u1ed9t thanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh hi\u1ec7n nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c 237 th\u00f4ng b\u00e1o m\u1ed7i ng\u00e0y, t\u1ee9c kho\u1ea3ng 15 th\u00f4ng b\u00e1o m\u1ed7i gi\u1edd khi th\u1ee9c. S\u1ef1 ch\u00fa \u00fd li\u00ean t\u1ee5c l\u00e0 \u0111i\u1ec1u c\u1ea7n thi\u1ebft \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n h\u1ea7u h\u1ebft m\u1ecdi vi\u1ec7c l\u1edbn lao, s\u00e1ng t\u1ea1o ho\u1eb7c c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb; tuy nhi\u00ean, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i nh\u1eadn th\u1ea5y s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a h\u1ecd b\u1ecb ch\u1eb7t th\u00e0nh t\u1eebng ph\u1ea7n nh\u1ecf b\u1edfi c\u00e1c th\u00f4ng b\u00e1o mang \u0111\u1ebfn c\u01a1 h\u1ed9i tr\u1ea3i nghi\u1ec7m k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1 v\u1edbi nhi\u1ec1u ni\u1ec1m vui v\u00e0 \u00edt t\u1ed1n c\u00f4ng s\u1ee9c.<\/p>\n<p>\u0110i\u1ec1u n\u00e0y th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n x\u1ea3y ra trong l\u1edbp h\u1ecdc. C\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u x\u00e1c nh\u1eadn r\u1eb1ng khi h\u1ecdc sinh c\u00f3 th\u1ec3 ti\u1ebfp c\u1eadn \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i trong gi\u1edd h\u1ecdc, h\u1ecd s\u1ebd s\u1eed d\u1ee5ng ch\u00fang, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 \u0111\u1ec3 nh\u1eafn tin v\u00e0 ki\u1ec3m tra m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i, v\u00e0 \u0111i\u1ec3m s\u1ed1 c\u0169ng nh\u01b0 vi\u1ec7c h\u1ecdc t\u1eadp c\u1ee7a c\u00e1c em b\u1ecb \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng x\u1ea5u. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch t\u1ea1i sao \u0111i\u1ec3m s\u1ed1 c\u00e1c b\u00e0i ki\u1ec3m tra chu\u1ea9n (benchmark test scores) b\u1eaft \u0111\u1ea7u gi\u1ea3m \u1edf Hoa K\u1ef3 v\u00e0 tr\u00ean to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010 &#8211; r\u1ea5t l\u00e2u tr\u01b0\u1edbc khi \u0111\u1ea1i d\u1ecbch b\u00f9ng ph\u00e1t.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Ch\u1ee9ng nghi\u1ec7n v\u00e0 <\/em><em>R<\/em><em>\u00fat lui kh\u1ecfi x\u00e3 h\u1ed9<\/em><em>i<\/em><\/span><\/p>\n<p>C\u01a1 s\u1edf th\u1ea7n kinh c\u1ee7a h\u00e0nh vi nghi\u1ec7n m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i ho\u1eb7c tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed kh\u00f4ng ho\u00e0n to\u00e0n gi\u1ed1ng v\u1edbi ch\u1ee9ng nghi\u1ec7n ch\u1ea5t h\u00f3a h\u1ecdc nh\u01b0 cocaine ho\u1eb7c c\u00e1c lo\u1ea1i thu\u1ed1c gi\u1ea3m \u0111au c\u00f3 g\u1ed1c t\u1eeb thu\u1ed1c phi\u1ec7n (opioids). Tuy nhi\u00ean, t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang \u0111\u1ec1u li\u00ean quan \u0111\u1ebfn s\u1ef1 k\u00edch ho\u1ea1t m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 k\u00e9o d\u00e0i b\u1ea5t th\u01b0\u1eddng c\u1ee7a c\u00e1c t\u1ebf b\u00e0o th\u1ea7n kinh dopamine v\u00e0 c\u00e1c con \u0111\u01b0\u1eddng khen th\u01b0\u1edfng (reward pathways). Theo th\u1eddi gian, n\u00e3o s\u1ebd th\u00edch nghi v\u1edbi m\u1ee9c \u0111\u1ed9 dopamine cao n\u00e0y; khi \u0111\u1ee9a tr\u1ebb kh\u00f4ng tham gia v\u00e0o ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1, n\u00e3o c\u1ee7a ch\u00fang kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ee7 dopamine v\u00e0 \u0111\u1ee9a tr\u1ebb s\u1ebd g\u1eb7p ph\u1ea3i c\u00e1c tri\u1ec7u ch\u1ee9ng cai nghi\u1ec7n. Th\u00f4ng th\u01b0\u1eddng, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y bao g\u1ed3m lo l\u1eafng, m\u1ea5t ng\u1ee7 v\u00e0 c\u00e1u k\u1ec9nh d\u1eef d\u1ed9i. Nh\u1eefng \u0111\u1ee9a tr\u1ebb m\u1eafc ch\u1ee9ng nghi\u1ec7n mang t\u00ednh h\u00e0nh vi n\u00e0y th\u01b0\u1eddng tr\u1edf n\u00ean c\u00e1u k\u1ec9nh, hung d\u1eef v\u00e0 r\u00fat lui kh\u1ecfi gia \u0111\u00ecnh \u0111\u1ec3 v\u00e0o ph\u00f2ng ng\u1ee7 v\u1edbi v\u1edbi c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb \u0111i\u1ec7n t\u1eed c\u1ee7a\u00a0 ch\u00fang.<\/p>\n<p>C\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf \u0111\u1ec3 l\u00f4i k\u00e9o ng\u01b0\u1eddi d\u00f9ng. Ch\u00fang \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng \u0111\u1ebfn m\u1ee9c n\u00e0o? C\u00f3 bao nhi\u00eau tr\u1ebb em b\u1ecb nghi\u1ec7n k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1?<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng nguy c\u01a1 ch\u00ednh v\u1ec1 nghi\u1ec7n \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c b\u00e9 trai d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 phim khi\u00eau d\u00e2m. \u201cR\u1ed1i lo\u1ea1n ch\u01a1i game tr\u00ean Internet\u201d (\u201cInternet gaming disorder \u2013 IGD), \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00eam v\u00e0o h\u01b0\u1edbng d\u1eabn \u00a0ch\u1ea9n \u0111o\u00e1n ch\u00ednh c\u1ee7a t\u00e2m th\u1ea7n h\u1ecdc v\u00e0o n\u0103m 2013 nh\u01b0 m\u1ed9t t\u00ecnh tr\u1ea1ng \u00a0\u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u s\u00e2u h\u01a1n, m\u00f4 t\u1ea3 \u201cs\u1ef1 suy y\u1ebfu ho\u1eb7c \u0111au kh\u1ed5 \u0111\u00e1ng k\u1ec3\u201d trong m\u1ed9t s\u1ed1 kh\u00eda c\u1ea1nh c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng, c\u00f9ng v\u1edbi nhi\u1ec1u d\u1ea5u hi\u1ec7u nghi\u1ec7n, bao g\u1ed3m c\u1ea3 vi\u1ec7c kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3m b\u1edbt s\u1eed d\u1ee5ng m\u1eb7c d\u00f9 \u0111\u00e3 c\u1ed1 g\u1eafng l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady. \u01af\u1edbc t\u00ednh m\u1ee9c \u0111\u1ed9 ph\u1ed5 bi\u1ebfn c\u1ee7a IGD n\u1eb1m trong kho\u1ea3ng t\u1eeb 7 \u0111\u1ebfn 15% \u1edf nam thanh thi\u1ebfu ni\u00ean v\u00e0 \u0111\u00e0n \u00f4ng tr\u1ebb. \u0110\u1ed1i v\u1edbi n\u1ed9i dung khi\u00eau d\u00e2m, m\u1ed9t cu\u1ed9c kh\u1ea3o s\u00e1t mang t\u00ednh \u0111\u1ea1i di\u1ec7n to\u00e0n qu\u1ed1c \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 v\u00e0o n\u0103m 2019 cho th\u1ea5y 7% \u0111\u00e0n \u00f4ng M\u1ef9 \u0111\u1ed3ng \u00fd ho\u1eb7c ho\u00e0n to\u00e0n \u0111\u1ed3ng \u00fd v\u1edbi tuy\u00ean b\u1ed1 \u201cT\u00f4i nghi\u1ec7n n\u1ed9i dung khi\u00eau d\u00e2m\u201d &#8211; v\u00e0 t\u1ef7 l\u1ec7 n\u00e0y cao h\u01a1n \u1edf nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng tr\u1ebb tu\u1ed5i nh\u1ea5t.<\/p>\n<p>C\u00e1c b\u00e9 g\u00e1i c\u00f3 t\u1ef7 l\u1ec7 nghi\u1ec7n tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 phim khi\u00eau d\u00e2m th\u1ea5p h\u01a1n nhi\u1ec1u, nh\u01b0ng ch\u00fang s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i nhi\u1ec1u h\u01a1n c\u00e1c b\u00e9 trai. M\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u tr\u00ean thanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u1edf 29 qu\u1ed1c gia cho th\u1ea5y t\u1eeb 5 \u0111\u1ebfn 15% thanh thi\u1ebfu ni\u00ean li\u00ean quan \u0111\u1ebfn c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 \u201cs\u1eed d\u1ee5ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 v\u1ea5n \u0111\u1ec1\u201d (\u2018problematic social media use\u201d)<a href=\"#_ftn4\" name=\"_ftnref4\">[4]<\/a>, bao g\u1ed3m c\u00e1c d\u1ea5u hi\u1ec7u nh\u01b0 s\u1eed d\u1ee5ng qu\u00e1 m\u1ee9c, tri\u1ec7u ch\u1ee9ng cai nghi\u1ec7n, b\u1ecf b\u00ea c\u00e1c l\u0129nh v\u1ef1c kh\u00e1c c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng, c\u0169ng nh\u01b0 n\u00f3i d\u1ed1i cha m\u1eb9 v\u00e0 b\u1ea1n b\u00e8 v\u1ec1 th\u1eddi gian d\u00e0nh cho m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i. Nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00f3 kh\u00f4ng ph\u00e2n t\u00e1ch k\u1ebft qu\u1ea3 theo gi\u1edbi t\u00ednh, nh\u01b0ng nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00e1c \u0111\u00e3 ph\u00e1t hi\u1ec7n ra r\u1eb1ng t\u1ef7 l\u1ec7 \u201cs\u1eed d\u1ee5ng c\u00f3 v\u1ea5n \u0111\u1ec1\u201d \u1edf tr\u1ebb em g\u00e1i cao h\u01a1n.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/ideas\/archive\/2021\/11\/facebooks-dangerous-experiment-teen-girls\/620767\/\">Jonathan Haidt: The dangerous experiment on teen girls<\/a><u>\u00a0<\/u><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><u>(T\u1ea1m d\u1ecbch: <\/u><em><u>Th<\/u><u>\u1eed<\/u><u> nghi\u1ec7m nguy hi\u1ec3m tr\u00ean c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i tu\u1ed5i teen<\/u><\/em><u>)<\/u><\/p>\n<p>T\u00f4i kh\u00f4ng mu\u1ed1n ph\u00f3ng \u0111\u1ea1i nh\u1eefng r\u1ee7i ro: H\u1ea7u h\u1ebft thanh thi\u1ebfu ni\u00ean kh\u00f4ng tr\u1edf n\u00ean nghi\u1ec7n ng\u1eadp \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i v\u00e0 tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed. Nh\u01b0ng qua nhi\u1ec1u nghi\u00ean c\u1ee9u \u00a0v\u00e0 tr\u00ean t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c gi\u1edbi, t\u1ef7 l\u1ec7 s\u1eed d\u1ee5ng c\u00f3 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 chi\u1ebfm kho\u1ea3ng 5 \u0111\u1ebfn 15%. C\u00f3 s\u1ea3n ph\u1ea9m ti\u00eau d\u00f9ng n\u00e0o kh\u00e1c m\u00e0 cha m\u1eb9 s\u1ebd cho ph\u00e9p con c\u00e1i h\u1ecd s\u1eed d\u1ee5ng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i tho\u1ea3i m\u00e1i n\u1ebfu h\u1ecd bi\u1ebft r\u1eb1ng c\u1ee9 10 \u0111\u1ee9a tr\u1ebb th\u00ec c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ee9a s\u1ebd h\u00ecnh th\u00e0nh th\u00f3i quen s\u1eed d\u1ee5ng th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean v\u00e0 m\u1ea5t ki\u1ec3m so\u00e1t, l\u00e0m gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n nhi\u1ec1u l\u0129nh v\u1ef1c kh\u00e1c nhau c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng v\u00e0 tr\u00f4ng r\u1ea5t gi\u1ed1ng ch\u1ee9ng nghi\u1ec7n?<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Suy s\u1ee5p <\/em><em>tr\u00ed tu\u1ec7 v\u00e0 <\/em><em>\u0110\u00e1nh m\u1ea5t \u00fd ngh\u0129a<\/em><\/span><\/p>\n<p>Trong giai \u0111o\u1ea1n nh\u1ea1y c\u1ea3m v\u00e0 thi\u1ebft y\u1ebfu \u0111\u1ed1i v\u1edbi vi\u1ec7c h\u1ecdc h\u1ecfi v\u0103n h\u00f3a, t\u1eeb kho\u1ea3ng 9 \u0111\u1ebfn 15 tu\u1ed5i, \u0111\u00e1ng l\u1ebd ch\u00fang ta n\u00ean \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t th\u1eadn tr\u1ecdng v\u1ec1 vi\u1ec7c ai \u0111ang x\u00e3 h\u1ed9i h\u00f3a con c\u00e1i ch\u00fang ta \u0111\u1ec3 chu\u1ea9n b\u1ecb cho tu\u1ed5i tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh. Thay v\u00e0o \u0111\u00f3, \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u00fac h\u1ea7u h\u1ebft tr\u1ebb em c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c chi\u1ebfc \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh \u0111\u1ea7u ti\u00ean v\u00e0 t\u1ef1 \u0111\u0103ng k\u00fd (c\u00f3 ho\u1eb7c kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 cho ph\u00e9p c\u1ee7a cha m\u1eb9) \u0111\u1ec3 ti\u00eau th\u1ee5 h\u00e0ng lo\u1ea1t n\u1ed9i dung t\u1eeb nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi xa l\u1ea1 ng\u1eabu nhi\u00ean. Ph\u1ea7n l\u1edbn n\u1ed9i dung \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o n\u00ean b\u1edfi nh\u1eefng thanh thi\u1ebfu ni\u00ean kh\u00e1c, theo t\u1eebng \u0111o\u1ea1n d\u00e0i v\u00e0i ph\u00fat ho\u1eb7c v\u00e0i gi\u00e2y.<\/p>\n<p>S\u1ef1 \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng l\u1ea1i n\u1ed9i dung ti\u1ebfp thu v\u0103n h\u00f3a n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 ph\u1ea7n l\u1edbn b\u1ecb c\u1eaft \u0111\u1ee9t kh\u1ecfi c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 tr\u01b0\u1edbc v\u00e0 \u1edf m\u1ed9t m\u1ee9c \u0111\u1ed9 n\u00e0o \u0111\u00f3, b\u1ecb c\u1eaft \u0111\u1ee9t kh\u1ecfi tr\u00ed tu\u1ec7 t\u00edch l\u0169y c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i, bao g\u1ed3m c\u1ea3 ki\u1ebfn \u200b\u200bth\u1ee9c v\u1ec1 c\u00e1ch s\u1ed1ng m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u1ecbnh v\u01b0\u1ee3ng.<\/p>\n<p>Thanh thi\u1ebfu ni\u00ean d\u00e0nh \u00edt th\u1eddi gian h\u01a1n \u0111\u1ec3 \u0111\u1eafm m\u00ecnh v\u00e0o v\u0103n h\u00f3a \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng ho\u1eb7c qu\u1ed1c gia c\u1ee7a h\u1ecd. \u00a0H\u1ecd tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh trong c\u01a1n l\u1ed1c h\u1ed7n lo\u1ea1n, phi \u0111\u1ecba \u0111i\u1ec3m, phi l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n d\u00e0i 30 gi\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u00ean t\u1eadp b\u1edfi c\u00e1c thu\u1eadt to\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf \u0111\u1ec3 th\u00f4i mi\u00ean h\u1ecd. Thi\u1ebfu ki\u1ebfn th\u1ee9c v\u1eefng ch\u1eafc v\u1ec1 qu\u00e1 kh\u1ee9 v\u00e0 s\u00e0ng \u00a0l\u1ecdc nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng t\u1ed1t, ph\u00e2n bi\u1ec7t ch\u00fang v\u1edbi nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng x\u1ea5u &#8211; m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh di\u1ec5n ra qua nhi\u1ec1u th\u1ebf h\u1ec7 &#8211; ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb s\u1ebd d\u1ec5 d\u00e0ng tin v\u00e0o b\u1ea5t k\u1ef3 \u00fd t\u01b0\u1edfng t\u1ed3i t\u1ec7 n\u00e0o tr\u1edf n\u00ean ph\u1ed5 bi\u1ebfn xung quanh h\u1ecd, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch t\u1ea1i sao c\u00e1c video cho th\u1ea5y nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i ph\u1ea3n \u1ee9ng t\u00edch c\u1ef1c v\u1edbi suy ngh\u0129 c\u1ee7a Osama bin Laden v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc M\u1ef9 l\u1ea1i th\u1ecbnh h\u00e0nh tr\u00ean TikTok v\u00e0o m\u00f9a thu n\u0103m ngo\u00e1i.<\/p>\n<p>T\u1ea5t c\u1ea3 \u0111i\u1ec1u n\u00e0y tr\u1edf n\u00ean t\u1ed3i t\u1ec7 h\u01a1n b\u1edfi th\u1ef1c t\u1ebf l\u00e0 ph\u1ea7n l\u1edbn \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u00f4ng c\u1ed9ng k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1 l\u00e0 m\u1ed9t ngu\u1ed3n cung c\u1ea5p v\u00f4 t\u1eadn c\u00e1c v\u1ee5 vi\u1ec7c nh\u1ecf nh\u1eb7t v\u1ec1 ai \u0111\u00f3, \u1edf \u0111\u00e2u \u0111\u00f3 tr\u00ean \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc 340 tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a ch\u00fang ta, \u0111\u00e3 l\u00e0m \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 k\u00edch \u0111\u1ed9ng m\u1ed9t chu k\u1ef3 ph\u1eabn n\u1ed9, ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 b\u1ecb g\u1ea1t sang m\u1ed9t b\u00ean b\u1edfi v\u1ee5 vi\u1ec7c ti\u1ebfp theo.\u00a0 N\u00f3 kh\u00f4ng \u0111\u00f3ng g\u00f3p v\u00e0o b\u1ea5t c\u1ee9 \u0111i\u1ec1u g\u00ec, m\u00e0 ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c m\u00e9o m\u00f3 v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t v\u00e0 c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi.<\/p>\n<p>Khi \u0111\u1eddi s\u1ed1ng c\u00f4ng c\u1ed9ng c\u1ee7a ch\u00fang ta tr\u1edf n\u00ean ph\u00e2n m\u1ea3nh, qua nhanh v\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ec3 hi\u1ec3u n\u1ed5i, \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00f4ng th\u1ee9c d\u1eabn \u0111\u1ebfn t\u00ecnh tr\u1ea1ng thi\u1ebfu nguy\u00ean t\u1eafc \u0111\u1ea1o \u0111\u1ee9c v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i (anomie), ho\u1eb7c t\u00ecnh tr\u1ea1ng kh\u00f4ng chu\u1ea9n m\u1ef1c. Nh\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i h\u1ecdc v\u0129 \u0111\u1ea1i ng\u01b0\u1eddi Ph\u00e1p \u00c9mile Durkheim \u0111\u00e3 ch\u1ec9 ra t\u1eeb l\u00e2u r\u1eb1ng: m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng g\u1eafn k\u1ebft m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi nhau b\u1eb1ng m\u1ed9t s\u1ed1 c\u1ea3m gi\u00e1c thi\u00eang li\u00eang \u0111\u01b0\u1ee3c chia s\u1ebb v\u00e0 s\u1ef1 t\u00f4n tr\u1ecdng chung \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c quy t\u1eafc v\u00e0 chu\u1ea9n m\u1ef1c, kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 nhi\u1ec1u t\u1ef1 do c\u00e1 nh\u00e2n; \u0111\u00fang h\u01a1n, \u0111\u00f3 l\u00e0 n\u01a1i m\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1 nh\u00e2n m\u1ea5t ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng g\u1eb7p kh\u00f3 kh\u0103n trong vi\u1ec7c \u0111\u1eb7t ra m\u1ee5c ti\u00eau v\u00e0 n\u1ed7 l\u1ef1c h\u1ebft m\u00ecnh \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00fang. Durkheim l\u1eadp lu\u1eadn r\u1eb1ng t\u00ecnh tr\u1ea1ng thi\u1ebfu chu\u1ea9n m\u1ef1c l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n ch\u00ednh l\u00e0m t\u0103ng t\u1ef7 l\u1ec7 t\u1ef1 t\u1eed \u1edf c\u00e1c n\u01b0\u1edbc ch\u00e2u \u00c2u. C\u00e1c h\u1ecdc gi\u1ea3 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c d\u1ef1a v\u00e0o c\u00f4ng tr\u00ecnh c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1ec1 t\u1ef7 l\u1ec7 t\u1ef1 t\u1eed ng\u00e0y nay.<\/p>\n<p>Nh\u1eefng quan s\u00e1t c\u1ee7a Durkheim r\u1ea5t quan tr\u1ecdng \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010. M\u1ed9t cu\u1ed9c kh\u1ea3o s\u00e1t k\u00e9o d\u00e0i v\u1edbi thanh thi\u1ebfu ni\u00ean M\u1ef9 cho th\u1ea5y, t\u1eeb n\u0103m 1990 \u0111\u1ebfn n\u0103m 2010, h\u1ecdc sinh cu\u1ed1i c\u1ea5p trung h\u1ecdc <em>\u00edt <\/em>\u0111\u1ed3ng \u00fd h\u01a1n v\u1edbi nh\u1eefng nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh nh\u01b0 \u201cCu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u01b0\u1eddng c\u1ea3m th\u1ea5y thi\u1ebfu \u00fd ngh\u0129a\u201d. Nh\u01b0ng ngay khi h\u1ecd chuy\u1ec3n sang cu\u1ed9c-s\u1ed1ng-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i v\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi b\u1eaft \u0111\u1ea7u s\u1ed1ng trong v\u00f2ng xo\u00e1y c\u1ee7a m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i, n\u01a1i kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea5y s\u1ef1 \u1ed5n \u0111\u1ecbnh, m\u1ecdi bi\u1ec3u hi\u1ec7n c\u1ee7a s\u1ef1 tuy\u1ec7t v\u1ecdng \u0111\u1ec1u t\u0103ng l\u00ean. T\u1eeb n\u0103m 2010 \u0111\u1ebfn n\u0103m 2019, s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng \u00fd r\u1eb1ng \u2018h\u1ecd c\u1ea3m th\u1ea5y cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00f4 ngh\u0129a\u2019 \u0111\u00e3 t\u0103ng kho\u1ea3ng 70%, t\u1ee9c c\u1ee9 5 ng\u01b0\u1eddi th\u00ec h\u01a1n m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed3ng \u00fd v\u1edbi nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><span style=\"font-size: 18pt\">6. Ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb kh\u00f4ng th\u00edch cu\u1ed9c-s\u1ed1ng-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i c\u1ee7a h\u1ecd<\/span> <\/strong><\/span><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>L\u00e0m sao t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ef1 tin r\u1eb1ng \u0111\u1ea1i d\u1ecbch b\u1ec7nh t\u00e2m th\u1ea7n \u1edf tu\u1ed5i v\u1ecb th\u00e0nh ni\u00ean b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n c\u1ee7a tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i? Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi ho\u00e0i nghi ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n kh\u00e1c c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 th\u1ee7 ph\u1ea1m, bao g\u1ed3m cu\u1ed9c kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng t\u00e0i ch\u00ednh to\u00e0n c\u1ea7u n\u0103m 2008, hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng n\u00f3ng l\u00ean to\u00e0n c\u1ea7u, v\u1ee5 x\u1ea3 s\u00fang \u1edf tr\u01b0\u1eddng Sandy Hook n\u0103m 2012 v\u00e0 ti\u1ebfp theo \u0111\u00f3 l\u00e0 c\u00e1c cu\u1ed9c di\u1ec5n t\u1eadp \u1ee9ng ph\u00f3 v\u1edbi s\u1ef1 c\u1ed1 x\u1ea3 s\u00fang, \u00e1p l\u1ef1c h\u1ecdc t\u1eadp gia t\u0103ng v\u00e0 \u0111\u1ea1i d\u1ecbch opioid. Nh\u01b0ng m\u1eb7c d\u00f9 nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 nguy\u00ean nh\u00e2n g\u00f3p ph\u1ea7n \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 qu\u1ed1c gia,\u00a0 kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 ki\u1ec7n n\u00e0o trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 v\u1ec1 th\u1eddi gian l\u1eabn quy m\u00f4 qu\u1ed1c t\u1ebf c\u1ee7a th\u1ea3m h\u1ecda.<\/p>\n<p>M\u1ed9t ngu\u1ed3n b\u1eb1ng ch\u1ee9ng b\u1ed5 sung \u0111\u1ebfn t\u1eeb ch\u00ednh Gen Z. V\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c cu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn v\u1ec1 vi\u1ec7c qu\u1ea3n l\u00fd m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i, n\u00e2ng gi\u1edbi h\u1ea1n \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i v\u00e0 c\u1ea5m s\u1eed d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i \u1edf tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc, b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 mong \u0111\u1ee3i s\u1ebd th\u1ea5y nhi\u1ec1u th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a Gen Z vi\u1ebft v\u00e0 l\u00ean ti\u1ebfng ph\u1ea3n \u0111\u1ed1i. T\u00f4i \u0111\u00e3 t\u00ecm ki\u1ebfm nh\u1eefng l\u1eadp lu\u1eadn nh\u01b0 v\u1eady v\u00e0 h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng t\u00ecm th\u1ea5y b\u1ea5t k\u1ef3 l\u1eadp lu\u1eadn n\u00e0o. Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb k\u1ec3 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 s\u1ef1 t\u00e0n ph\u00e1.<\/p>\n<p>Freya India, m\u1ed9t nh\u00e0 vi\u1ebft ti\u1ec3u lu\u1eadn ng\u01b0\u1eddi Anh 24 tu\u1ed5i chuy\u00ean vi\u1ebft v\u1ec1 c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i, gi\u1ea3i th\u00edch c\u00e1ch c\u00e1c trang m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u01b0a c\u00e1c c\u00f4 g\u00e1i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00f4ng l\u00e0nh m\u1ea1nh: \u201cC\u00f3 v\u1ebb nh\u01b0 con b\u1ea1n ch\u1ec9 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n l\u00e0 xem m\u1ed9t s\u1ed1 video h\u01b0\u1edbng d\u1eabn trang \u0111i\u1ec3m, theo d\u00f5i m\u1ed9t s\u1ed1 ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng (influencer) v\u1ec1 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n ho\u1eb7c \u0111ang th\u1eed nghi\u1ec7m v\u1edbi danh t\u00ednh c\u1ee7a h\u1ecd. Nh\u01b0ng \u0111\u1ec3 t\u00f4i n\u00f3i cho b\u1ea1n bi\u1ebft: <em>h\u1ecd \u0111ang tr\u00ean b\u0103ng chuy\u1ec1n d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1ed9t n\u01a1i n\u00e0o \u0111\u00f3 t\u1ed3i t\u1ec7<\/em>. B\u1ea5t k\u1ec3 t\u00ecnh tr\u1ea1ng b\u1ea5t an ho\u1eb7c d\u1ec5 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng n\u00e0o m\u00e0 h\u1ecd \u0111ang ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i m\u1eb7t, h\u1ecd s\u1ebd ng\u00e0y c\u00e0ng b\u1ecb \u0111\u1ea9y s\u00e2u h\u01a1n v\u00e0o \u0111\u00f3.\u201d C\u00f4 \u1ea5y ti\u1ebfp t\u1ee5c:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Gen Z l\u00e0 chu\u1ed9t lang trong th\u00ed nghi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i to\u00e0n c\u1ea7u kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m so\u00e1t n\u00e0y. Ch\u00fang t\u00f4i l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u01b0a t\u00ednh d\u1ec5 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng v\u00e0 s\u1ef1 b\u1ea5t an c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0o m\u1ed9t c\u1ed7 m\u00e1y \u0111\u00e3 lu\u00f4n ph\u00f3ng \u0111\u1ea1i v\u00e0 kh\u00fac x\u1ea1 ch\u00fang tr\u1edf l\u1ea1i v\u1edbi ch\u00fang t\u00f4i, tr\u01b0\u1edbc khi ch\u00fang t\u00f4i bi\u1ebft m\u00ecnh l\u00e0 ai. Ch\u00fang t\u00f4i kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u1edbn l\u00ean v\u1edbi c\u00e1c thu\u1eadt to\u00e1n. Nh\u1eefng thu\u1eadt to\u00e1n \u0111\u00e3 \u2018nu\u00f4i d\u1ea1y\u2019 ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 s\u1eafp x\u1ebfp l\u1ea1i khu\u00f4n m\u1eb7t c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh danh t\u00ednh c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i. \u0110\u00e3 thuy\u1ebft ph\u1ee5c ch\u00fang t\u00f4i r\u1eb1ng ch\u00fang t\u00f4i b\u1ecb b\u1ec7nh.<\/p>\n<p>Rikki Schlott, m\u1ed9t nh\u00e0 b\u00e1o ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 23 tu\u1ed5i v\u00e0 \u0111\u1ed3ng t\u00e1c gi\u1ea3 cu\u1ed1n s\u00e1ch <em><u>The Cancelling of the American Mind<\/u><\/em> (t\u1ea1m d\u1ecbch: <em>S\u1ef1 x\u00f3a b\u1ecf t\u00e2m tr\u00ed ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9<\/em>), vi\u1ebft r\u1eb1ng<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Cu\u1ed9c s\u1ed1ng h\u00e0ng ng\u00e0y c\u1ee7a m\u1ed9t teen ho\u1eb7c tween \u0111i\u1ec3n h\u00ecnh ng\u00e0y nay s\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 nh\u1eadn ra \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh tr\u01b0\u1edbc khi \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh xu\u1ea5t hi\u1ec7n. Nh\u1eefng Zoomer (thu\u1ed9c Gen Z) d\u00e0nh trung b\u00ecnh 9 gi\u1edd m\u1ed7i ng\u00e0y trong v\u00f2ng l\u1eb7p ch\u1ebft ch\u00f3c tr\u00ean m\u00e0n h\u00ecnh &#8211; tuy\u1ec7t v\u1ecdng \u0111\u1ec3 qu\u00ean \u0111i nh\u1eefng v\u1ebft th\u01b0\u01a1ng s\u00e2u m\u00e1u \u0111ang ch\u1ea3y t\u1eeb \u0111\u00f3, ngay c\u1ea3 khi ch\u1ec9 trong\u2026 9 gi\u1edd m\u1ed9t ng\u00e0y. Nh\u1eefng kho\u1ea3ng im l\u1eb7ng kh\u00f3 ch\u1ecbu c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 l\u00fac \u0111\u1ec3 suy ng\u1eabm t\u1ea1i sao ngay t\u1eeb \u0111\u1ea7u h\u1ecd l\u1ea1i \u0111au kh\u1ed5 \u0111\u1ebfn v\u1eady. Nh\u1ea5n ch\u00ecm n\u00f3 b\u1eb1ng ti\u1ebfng \u1ed3n tr\u1eafng (white noise) c\u1ee7a thu\u1eadt to\u00e1n l\u00e0 vi\u1ec7c d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n nhi\u1ec1u.<\/p>\n<p>M\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e0n \u00f4ng 27 tu\u1ed5i, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 d\u00e0nh nh\u1eefng n\u0103m d\u1eady th\u00ec c\u1ee7a m\u00ecnh nghi\u1ec7n (t\u1eeb c\u1ee7a anh \u1ea5y) tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed v\u00e0 n\u1ed9i dung khi\u00eau d\u00e2m, \u0111\u00e3 g\u1eedi cho t\u00f4i suy ng\u1eabm v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec n\u00f3 \u0111\u00e3 g\u00e2y ra cho anh ta:<\/p>\n<p>T\u00f4i \u0111\u00e3 b\u1ecf l\u1ee1 r\u1ea5t nhi\u1ec1u th\u1ee9 trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng &#8211; r\u1ea5t nhi\u1ec1u ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng h\u00f2a nh\u1eadp x\u00e3 h\u1ed9i. B\u00e2y gi\u1edd t\u00f4i c\u1ea3m nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1eadu qu\u1ea3 khi g\u1eb7p g\u1ee1 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi m\u1edbi, n\u00f3i chuy\u1ec7n v\u1edbi m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi. T\u00f4i c\u1ea3m th\u1ea5y c\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c c\u1ee7a t\u00f4i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c su\u00f4n s\u1ebb v\u00e0 tr\u00f4i ch\u1ea3y nh\u01b0 t\u00f4i mong mu\u1ed1n. Ki\u1ebfn th\u1ee9c c\u1ee7a t\u00f4i v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi (\u0111\u1ecba l\u00fd, ch\u00ednh tr\u1ecb, v.v.) c\u00f2n thi\u1ebfu s\u00f3t. T\u00f4i \u0111\u00e3 kh\u00f4ng d\u00e0nh th\u1eddi gian \u0111\u1ec3 tr\u00f2 chuy\u1ec7n hay t\u00ecm hi\u1ec3u v\u1ec1 th\u1ec3 thao. T\u00f4i th\u01b0\u1eddng c\u1ea3m th\u1ea5y m\u00ecnh gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t h\u1ec7 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh tr\u1ed1ng r\u1ed7ng.<\/p>\n<p>Ho\u1eb7c h\u00e3y xem x\u00e9t nh\u1eefng g\u00ec Facebook ph\u00e1t hi\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c trong m\u1ed9t d\u1ef1 \u00e1n nghi\u00ean c\u1ee9u li\u00ean quan \u0111\u1ebfn nh\u1eefng nh\u00f3m ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb tu\u1ed5i \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u1ea3o s\u00e1t, \u0111\u01b0\u1ee3c ng\u01b0\u1eddi t\u1ed1 gi\u00e1c (whistleblower) Frances Haugen ti\u1ebft l\u1ed9 v\u00e0o n\u0103m 2021: \u201cThanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u0111\u1ed5 l\u1ed7i cho Instagram v\u00ec \u0111\u00e3 l\u00e0m t\u0103ng t\u1ef7 l\u1ec7 h\u1ed9i ch\u1ee9ng lo \u00e2u v\u00e0 tr\u1ea7m c\u1ea3m trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi thu\u1ed9c l\u1ee9a tu\u1ed5i c\u1ee7a h\u1ecd,\u201d m\u1ed9t t\u00e0i li\u1ec7u n\u1ed9i b\u1ed9 cho bi\u1ebft. \u201cPh\u1ea3n \u1ee9ng n\u00e0y x\u1ea3y ra m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ef1 ph\u00e1t v\u00e0 nh\u1ea5t qu\u00e1n \u1edf t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c nh\u00f3m.\u201d<\/p>\n<p>L\u00e0m sao m\u00e0 c\u1ea3 m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 l\u1ea1i b\u1ecb cu\u1ed1n v\u00e0o nh\u1eefng s\u1ea3n ph\u1ea9m ti\u00eau d\u00f9ng m\u00e0 r\u1ea5t \u00edt ng\u01b0\u1eddi khen ng\u1ee3i v\u00e0 r\u1ea5t nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u1ea1i h\u1ed1i h\u1eadn v\u00ec \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng ch\u00fang? B\u1edfi v\u00ec \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a nh\u1eefng th\u00e0nh vi\u00ean Gen Z v\u00e0 cha m\u1eb9 c\u1ee7a h\u1ecd v\u00e0o m\u1ed9t lo\u1ea1t \u2018b\u1eaby h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3\u2019. M\u1ed9t khi b\u1ea1n hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u01a1 ch\u1ebf c\u1ee7a nh\u1eefng c\u1ea1m b\u1eaby n\u00e0y, l\u1ed1i tho\u00e1t s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean r\u00f5 r\u00e0ng.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>7. Nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3<\/strong><\/span><\/p>\n<p>C\u00e1c c\u00f4ng ty truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i nh\u01b0 Meta, TikTok v\u00e0 Snap th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c so s\u00e1nh v\u1edbi c\u00e1c c\u00f4ng ty thu\u1ed1c l\u00e1, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 kh\u00f4ng th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f4ng b\u1eb1ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u00e0nh c\u00f4ng nghi\u1ec7p thu\u1ed1c l\u00e1. \u0110\u00fang l\u00e0 c\u00e1c c\u00f4ng ty trong c\u1ea3 hai ng\u00e0nh \u0111\u1ec1u ti\u1ebfp th\u1ecb c\u00e1c s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u00f3 h\u1ea1i cho tr\u1ebb em v\u00e0 \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh s\u1ea3n ph\u1ea9m c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u1ec3 gi\u1eef ch\u00e2n kh\u00e1ch h\u00e0ng t\u1ed1i \u0111a (ngh\u0129a l\u00e0 g\u00e2y nghi\u1ec7n), nh\u01b0ng c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t l\u1edbn: Thanh thi\u1ebfu ni\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 v\u00e0 \u0111\u00e3 ch\u1ecdn, v\u1edbi s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng l\u1edbn, kh\u00f4ng h\u00fat thu\u1ed1c. Ngay c\u1ea3 \u1edf th\u1eddi k\u1ef3 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean s\u1eed d\u1ee5ng thu\u1ed1c l\u00e1 l\u00ean \u0111\u1ebfn \u0111\u1ec9nh \u0111i\u1ec3m, v\u00e0o n\u0103m 1997, g\u1ea7n 2\/3 s\u1ed1 h\u1ecdc sinh trung h\u1ecdc kh\u00f4ng h\u00fat thu\u1ed1c.<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i g\u00e2y nhi\u1ec1u \u00e1p l\u1ef1c h\u01a1n \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng, \u1edf \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i tr\u1ebb h\u01a1n nhi\u1ec1u v\u00e0 theo c\u00e1ch x\u1ea3o quy\u1ec7t h\u01a1n. Khi m\u1ed9t s\u1ed1 h\u1ecdc sinh \u1edf b\u1ea5t k\u1ef3 tr\u01b0\u1eddng c\u1ea5p hai n\u00e0o n\u00f3i d\u1ed1i v\u1ec1 tu\u1ed5i c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0 m\u1edf t\u00e0i kho\u1ea3n \u1edf tu\u1ed5i 11 ho\u1eb7c 12, h\u1ecd b\u1eaft \u0111\u1ea7u \u0111\u0103ng \u1ea3nh v\u00e0 b\u00ecnh lu\u1eadn v\u1ec1 b\u1ea3n th\u00e2n v\u00e0 c\u00e1c h\u1ecdc sinh kh\u00e1c. K\u1ecbch t\u00ednh x\u1ea3y ra sau \u0111\u00f3. \u00c1p l\u1ef1c bu\u1ed9c nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c ph\u1ea3i tham gia tr\u1edf n\u00ean r\u1ea5t m\u1ea1nh. Ngay c\u1ea3 m\u1ed9t c\u00f4 g\u00e1i bi\u1ebft m\u1ed9t c\u00e1ch c\u00f3 \u00fd th\u1ee9c r\u1eb1ng Instagram c\u00f3 th\u1ec3 th\u00fac \u0111\u1ea9y n\u1ed7i \u00e1m \u1ea3nh v\u1ec1 s\u1eafc \u0111\u1eb9p, lo l\u1eafng v\u00e0 r\u1ed1i lo\u1ea1n \u0103n u\u1ed1ng (eating disorder), c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 s\u1edbm ch\u1ea5p nh\u1eadn nh\u1eefng r\u1ee7i ro \u0111\u00f3 h\u01a1n l\u00e0 ch\u1ea5p nh\u1eadn c\u1ea3m gi\u00e1c ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 m\u00ecnh b\u1ecb l\u1ea1c l\u00f5ng, kh\u00f4ng bi\u1ebft g\u00ec v\u00e0 b\u1ecb lo\u1ea1i tr\u1eeb. V\u00e0 th\u1ef1c s\u1ef1, n\u1ebfu c\u00f4 \u1ea5y c\u01b0\u1ee1ng l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c trong khi h\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c b\u1ea1n c\u00f9ng l\u1edbp kh\u00f4ng l\u00e0m v\u1eady, tr\u00ean th\u1ef1c t\u1ebf, c\u00f4 \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ecb g\u1ea1t ra ngo\u00e0i l\u1ec1, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y khi\u1ebfn c\u00f4 \u1ea5y c\u00f3 nguy c\u01a1 m\u1eafc ch\u1ee9ng r\u1ed1i lo\u1ea1n lo \u00e2u v\u00e0 tr\u1ea7m c\u1ea3m, m\u1eb7c d\u00f9 theo m\u1ed9t con \u0111\u01b0\u1eddng kh\u00e1c v\u1edbi con \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u1eed d\u1ee5ng nhi\u1ec1u m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i. B\u1eb1ng c\u00e1ch n\u00e0y, m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t k\u1ef3 t\u00edch \u0111\u00e1ng ch\u00fa \u00fd: N\u00f3 th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n g\u00e2y h\u1ea1i cho c\u1ea3 nh\u1eefng thanh thi\u1ebfu ni\u00ean kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng n\u00f3.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">T\u1eeb s\u1ed1 th\u00e1ng 5 n\u0103m 2022: <a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/magazine\/archive\/2022\/05\/social-media-democracy-trust-babel\/629369\/\">Jonathan Haidt on why the past 10 years of American life have been uniquely stupid<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">(T\u1ea1m d\u1ecbch: <em>Jonathan Haidt v\u1ec1 l\u00fd do t\u1ea1i sao 10 n\u0103m qua cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 l\u1ea1i ngu ng\u1ed1c m\u1ed9t c\u00e1ch \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t<\/em>)<\/p>\n<p>M\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u g\u1ea7n \u0111\u00e2y do nh\u00e0 kinh t\u1ebf h\u1ecdc Leonardo Bursztyn c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Chicago ch\u1ee7 tr\u00ec \u0111\u00e3 n\u1eafm b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c c\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c c\u1ee7a b\u1eaby truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i. C\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u00e3 tuy\u1ec3n d\u1ee5ng h\u01a1n 1.000 sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 h\u1ecfi h\u1ecd c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c \u00a0tr\u1ea3 bao nhi\u00eau \u0111\u1ec3 t\u1ea1m kh\u00f3a t\u00e0i kho\u1ea3n Instagram ho\u1eb7c TikTok trong 4 tu\u1ea7n. \u0110\u00f3 l\u00e0 c\u00e2u h\u1ecfi chu\u1ea9n c\u1ee7a m\u1ed9t nh\u00e0 kinh t\u1ebf h\u1ecdc \u0111\u1ec3 c\u1ed1 g\u1eafng t\u00ednh to\u00e1n gi\u00e1 tr\u1ecb r\u00f2ng c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ea3n ph\u1ea9m \u0111\u1ed1i v\u1edbi x\u00e3 h\u1ed9i. Trung b\u00ecnh, sinh vi\u00ean cho bi\u1ebft h\u1ecd s\u1ebd c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3 kho\u1ea3ng 50 \u0111\u00f4 M\u1ef9 (59 \u0111\u00f4 cho TikTok, 47 \u0111\u00f4 cho Instagram) \u0111\u1ec3 t\u1eaft b\u1ea5t k\u1ef3 n\u1ec1n t\u1ea3ng n\u00e0o m\u00e0 h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi. Sau \u0111\u00f3, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u1ef1c hi\u1ec7n th\u1eed nghi\u1ec7m n\u00f3i v\u1edbi c\u00e1c sinh vi\u00ean r\u1eb1ng h\u1ecd s\u1ebd c\u1ed1 g\u1eafng thuy\u1ebft ph\u1ee5c h\u1ea7u h\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c trong tr\u01b0\u1eddng c\u1ee7a nh\u1eefng sinh vi\u00ean n\u00e0y ng\u1eebng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng tr\u00ean n\u1ec1n t\u1ea3ng \u0111\u00f3, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb tr\u1ea3 ti\u1ec1n cho h\u1ecd \u0111\u1ec3 h\u1ecd l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady, v\u00e0 h\u1ecfi: <em>B\u00e2y gi\u1edd b\u1ea1n s\u1ebd ph\u1ea3i <\/em><em>\u0111\u01b0\u1ee3c <\/em><em>tr\u1ea3 bao nhi\u00eau \u0111\u1ec3<\/em> <em>h\u1ee7y k\u00edch ho\u1ea1t, n\u1ebfu h\u1ea7u h\u1ebft nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c \u0111\u00e3 l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady<\/em>? C\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi, trung b\u00ecnh, l\u00e0 nh\u1ecf h\u01a1n 0. Trong m\u1ed7i tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, h\u1ea7u h\u1ebft sinh vi\u00ean \u0111\u1ec1u s\u1eb5n l\u00f2ng <em>tr\u1ea3 ti\u1ec1n<\/em> \u0111\u1ec3 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 x\u1ea3y ra.<\/p>\n<p>T\u1ea5t c\u1ea3 ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u1ec1u xoay quanh hi\u1ec7u \u1ee9ng m\u1ea1ng l\u01b0\u1edbi (network effects). H\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c sinh vi\u00ean tham gia ch\u1ec9 v\u00ec nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c c\u0169ng v\u1eady. H\u1ea7u h\u1ebft h\u1ecd mu\u1ed1n <em>kh\u00f4ng ai<\/em> \u1edf tr\u00ean nh\u1eefng n\u1ec1n t\u1ea3ng n\u00e0y. Sau \u0111\u00f3 trong nghi\u00ean c\u1ee9u, c\u00e1c sinh vi\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi tr\u1ef1c ti\u1ebfp: \u201cB\u1ea1n c\u00f3 mu\u1ed1n s\u1ed1ng trong m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi kh\u00f4ng c\u00f3 Instagram [ho\u1eb7c TikTok] kh\u00f4ng?\u201d Ph\u1ea7n l\u1edbn sinh vi\u00ean n\u00f3i \u201cc\u00f3\u201d -58 ph\u1ea7n tr\u0103m cho m\u1ed7i \u1ee9ng d\u1ee5ng.<\/p>\n<p>\u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 \u0111\u1ecbnh ngh\u0129a trong s\u00e1ch gi\u00e1o khoa v\u1ec1 c\u00e1i m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i g\u1ecdi l\u00e0 <em>v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng-t\u1eadp-th\u1ec3<\/em>. \u0110\u00f3 l\u00e0 \u0111i\u1ec1u s\u1ebd x\u1ea3y ra khi m\u1ed9t nh\u00f3m s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3i h\u01a1n n\u1ebfu m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi trong nh\u00f3m th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee5 th\u1ec3, nh\u01b0ng m\u1ed7i c\u00e1 nh\u00e2n l\u1ea1i ng\u1ea7n ng\u1ea1i h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng, b\u1edfi v\u00ec tr\u1eeb khi nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c c\u0169ng l\u00e0m nh\u01b0 v\u1eady, do c\u00e1i gi\u00e1 ph\u1ea3i tr\u1ea3 cho c\u00e1 nh\u00e2n s\u1ebd l\u1edbn h\u01a1n l\u1ee3i \u00edch. Nh\u1eefng ng\u01b0 d\u00e2n \u0111ang c\u00e2n nh\u1eafc vi\u1ec7c h\u1ea1n ch\u1ebf \u0111\u00e1nh b\u1eaft \u0111\u1ec3 tr\u00e1nh cho qu\u1ea7n th\u1ec3 c\u00e1 \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng b\u1ecb x\u00f3a s\u1ed5 ho\u00e0n to\u00e0n c\u0169ng b\u1ecb m\u1eafc v\u00e0o lo\u1ea1i b\u1eaby t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1. N\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3 ai kh\u00e1c l\u00e0m \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, h\u1ecd s\u1ebd m\u1ea5t l\u1ee3i nhu\u1eadn<\/p>\n<p>Thu\u1ed1c l\u00e1 \u0111\u00e3 giam gi\u1eef nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi h\u00fat thu\u1ed1c trong \u00a0ch\u1ee9ng nghi\u1ec7n sinh h\u1ecdc. Ph\u01b0\u01a1ng ti\u1ec7n truy\u1ec1n th\u00f4ng x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 nh\u1ed1t c\u1ea3 m\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 v\u00e0o m\u1ed9t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3. C\u00e1c nh\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n \u1ee9ng d\u1ee5ng ban \u0111\u1ea7u \u0111\u00e3 khai th\u00e1c m\u1ed9t c\u00e1ch c\u00f3 ch\u1ee7 \u00fd v\u00e0 c\u00f3 ch\u1ee7 \u0111\u00edch nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m y\u1ebfu v\u1ec1 t\u00e2m l\u00fd v\u00e0 s\u1ef1 b\u1ea5t an c\u1ee7a gi\u1edbi tr\u1ebb \u0111\u1ec3 g\u00e2y \u00e1p l\u1ef1c bu\u1ed9c h\u1ecd ph\u1ea3i ti\u00eau th\u1ee5 m\u1ed9t s\u1ea3n ph\u1ea9m, m\u00e0 sau khi ng\u1eabm l\u1ea1i, nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi \u01b0\u1edbc h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 s\u1eed d\u1ee5ng \u00edt h\u01a1n ho\u1eb7c kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng ch\u00fat n\u00e0o.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>8. B\u1ed1n quy t\u1eafc \u0111\u1ec3 ph\u00e1 b\u1ed1n c\u1ea1m b\u1eaby<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb v\u00e0 cha m\u1eb9 c\u1ee7a h\u1ecd b\u1ecb m\u1eafc k\u1eb9t trong \u00edt nh\u1ea5t b\u1ed1n b\u1eaby h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3. M\u1ed7i gia \u0111\u00ecnh kh\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3\u00a0 tho\u00e1t ra, nh\u01b0ng vi\u1ec7c tho\u00e1t ra s\u1ebd tr\u1edf n\u00ean d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n nhi\u1ec1u n\u1ebfu gia \u0111\u00ecnh, nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u00f9ng nhau. D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 b\u1ed1n quy t\u1eafc s\u1ebd gi\u00fap \u0111\u1ea9y l\u00f9i hi\u1ec7u \u1ee9ng x\u1ea5u c\u1ee7a tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u0103n-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i. T\u00f4i tin r\u1eb1ng b\u1ea5t k\u1ef3 c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng n\u00e0o \u00e1p d\u1ee5ng c\u1ea3 b\u1ed1n quy t\u1eafc n\u00e0y s\u1ebd nh\u1eadn th\u1ea5y s\u1ef1 c\u1ea3i thi\u1ec7n \u0111\u00e1ng k\u1ec3 v\u1ec1 s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n c\u1ee7a thanh thi\u1ebfu ni\u00ean trong v\u00f2ng hai n\u0103m.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Kh\u00f4ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh tr\u01b0\u1edbc khi <\/em><em>v\u00e0o<\/em><em> trung h\u1ecdc<\/em><\/span><\/p>\n<p>C\u00e1i b\u1eaby \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed7i \u0111\u1ee9a tr\u1ebb \u0111\u1ec1u ngh\u0129 r\u1eb1ng ch\u00fang c\u1ea7n m\u1ed9t chi\u1ebfc \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00ec \u201cm\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c\u201d \u0111\u1ec1u c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc, v\u00e0 nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 \u0111\u00e0nh nh\u01b0\u1ee3ng b\u1ed9 v\u00ec kh\u00f4ng mu\u1ed1n con m\u00ecnh c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ecb lo\u1ea1i ra ngo\u00e0i. Nh\u01b0ng n\u1ebfu kh\u00f4ng ai kh\u00e1c c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh &#8211; ho\u1eb7c th\u1eadm ch\u00ed n\u1ebfu ch\u1ec9 m\u1ed9t n\u1eeda s\u1ed1 h\u1ecdc sinh l\u1edbp s\u00e1u c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc &#8211; ph\u1ee5 huynh s\u1ebd c\u1ea3m th\u1ea5y tho\u1ea3i m\u00e1i h\u01a1n khi trang b\u1ecb cho con m\u1ed9t chi\u1ebfc \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i n\u1eafp g\u1eadp c\u01a1 b\u1ea3n (ho\u1eb7c kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i n\u00e0o c\u1ea3). Tr\u00ec ho\u00e3n vi\u1ec7c truy c\u1eadp internet su\u1ed1t ng\u00e0y \u0111\u00eam cho \u0111\u1ebfn l\u1edbp 9 (kho\u1ea3ng 14 tu\u1ed5i) nh\u01b0 m\u1ed9t quy \u0111\u1ecbnh qu\u1ed1c gia ho\u1eb7c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng s\u1ebd gi\u00fap b\u1ea3o v\u1ec7 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean trong nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u r\u1ea5t d\u1ec5 b\u1ecb t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a tu\u1ed5i d\u1eady th\u00ec. Theo m\u1ed9t nghi\u00ean c\u1ee9u n\u0103m 2022 c\u1ee7a Anh, \u0111\u00e2y l\u00e0 nh\u1eefng n\u0103m m\u00e0 vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 li\u00ean quan nhi\u1ec1u nh\u1ea5t \u0111\u1ebfn s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n k\u00e9m. Quy \u0111\u1ecbnh trong gia \u0111\u00ecnh v\u1ec1 m\u00e1y t\u00ednh b\u1ea3ng, m\u00e1y t\u00ednh x\u00e1ch tay v\u00e0 m\u00e1y ch\u01a1i tr\u00f2 ch\u01a1i \u0111i\u1ec7n t\u1eed ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi c\u00e1c h\u1ea1n ch\u1ebf v\u1ec1 \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh \u0111\u1ec3 ng\u0103n ch\u1eb7n vi\u1ec7c l\u1ea1m d\u1ee5ng c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng kh\u00e1c tr\u00ean m\u00e0n h\u00ecnh.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Kh\u00f4ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i tr\u01b0\u1edbc 16 tu\u1ed5i<\/em><\/span><\/p>\n<p>C\u00e1i b\u1eaby \u1edf \u0111\u00e2y, c\u0169ng nh\u01b0 v\u1edbi \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh, l\u00e0 m\u1ed7i thanh thi\u1ebfu ni\u00ean \u0111\u1ec1u c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t c\u1ea7n ph\u1ea3i m\u1edf t\u00e0i kho\u1ea3n tr\u00ean TikTok, Instagram, Snapchat v\u00e0 c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng kh\u00e1c ch\u1ee7 y\u1ebfu v\u00ec \u0111\u00f3 l\u00e0 n\u01a1i m\u00e0 h\u1ea7u h\u1ebft b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u0103ng b\u00e0i v\u00e0 tr\u00f2 chuy\u1ec7n. Nh\u01b0ng n\u1ebfu ph\u1ea7n l\u1edbn thanh thi\u1ebfu ni\u00ean kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng nh\u1eefng t\u00e0i kho\u1ea3n n\u00e0y cho \u0111\u1ebfn khi 16 tu\u1ed5i, gia \u0111\u00ecnh v\u00e0 thanh thi\u1ebfu ni\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ec5 d\u00e0ng ch\u1ed1ng l\u1ea1i \u00e1p l\u1ef1c \u0111\u0103ng k\u00fd h\u01a1n. S\u1ef1 ch\u1eadm tr\u1ec5 kh\u00f4ng c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 tr\u1ebb em d\u01b0\u1edbi 16 tu\u1ed5i kh\u00f4ng bao gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c <em>xem<\/em> video tr\u00ean TikTok ho\u1eb7c YouTube &#8211; ch\u1ec9 l\u00e0 ch\u00fang kh\u00f4ng th\u1ec3 m\u1edf t\u00e0i kho\u1ea3n, cung c\u1ea5p d\u1eef li\u1ec7u c\u00e1 nh\u00e2n, \u0111\u0103ng n\u1ed9i dung c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh v\u00e0 \u0111\u1ec3 c\u00e1c thu\u1eadt to\u00e1n t\u00ecm hi\u1ec3u ch\u00fang c\u0169ng nh\u01b0 s\u1edf th\u00edch c\u1ee7a ch\u00fang.<\/p>\n<p><em><span style=\"font-size: 14pt\">Tr\u01b0\u1eddng-h\u1ecdc-kh\u00f4ng-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i<\/span> <\/em><\/p>\n<p>H\u1ea7u h\u1ebft c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ec1u tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng h\u1ecd c\u1ea5m \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i, nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 h\u1ecdc sinh kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p l\u1ea5y \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i ra kh\u1ecfi t\u00fai trong gi\u1edd h\u1ecdc. Nghi\u00ean c\u1ee9u cho th\u1ea5y h\u1ea7u h\u1ebft h\u1ecdc sinh \u0111\u1ec1u s\u1eed d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i trong gi\u1edd h\u1ecdc. H\u1ecd c\u0169ng s\u1eed d\u1ee5ng ch\u00fang trong gi\u1edd \u0103n tr\u01b0a, trong th\u1eddi gian r\u1ea3nh v\u00e0 gi\u1edd gi\u1ea3i lao gi\u1eefa c\u00e1c ti\u1ebft h\u1ecdc &#8211; nh\u1eefng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m m\u00e0 h\u1ecdc sinh c\u00f3 th\u1ec3 v\u00e0 n\u00ean t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c tr\u1ef1c ti\u1ebfp v\u1edbi c\u00e1c b\u1ea1n c\u00f9ng l\u1edbp. C\u00e1ch duy nh\u1ea5t \u0111\u1ec3 h\u1ecdc sinh kh\u00f4ng c\u00f2n b\u1eadn t\u00e2m \u0111\u1ebfn \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i khi \u1edf tr\u01b0\u1eddng l\u00e0 y\u00eau c\u1ea7u t\u1ea5t c\u1ea3 h\u1ecdc sinh c\u1ea5t \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i (v\u00e0 c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb kh\u00e1c c\u00f3 th\u1ec3 g\u1eedi ho\u1eb7c nh\u1eadn tin nh\u1eafn) v\u00e0o t\u1ee7 \u0111\u1ef1ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i ho\u1eb7c t\u00fai c\u00f3 kh\u00f3a v\u00e0o \u0111\u1ea7u ng\u00e0y. C\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n sang \u2018kh\u00f4ng-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i\u2019 d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 lu\u00f4n b\u00e1o c\u00e1o r\u1eb1ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 c\u1ea3i thi\u1ec7n v\u0103n h\u00f3a tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc, khi\u1ebfn h\u1ecdc sinh ch\u00fa \u00fd h\u01a1n trong l\u1edbp v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi nhau nhi\u1ec1u h\u01a1n. C\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 c\u0169ng x\u00e1c nh\u1eadn nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u n\u00e0y.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt\"><em>Nhi\u1ec1u s\u1ef1 \u0111\u1ed9c l\u1eadp h\u01a1n, vui ch\u01a1i t\u1ef1 do nhi\u1ec1u h\u01a1n v\u00e0 nhi\u1ec1u tr\u00e1ch nhi\u1ec7m h\u01a1n trong th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c<\/em><\/span><\/p>\n<p>Nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 ng\u1ea1i trao cho con m\u00ecnh m\u1ee9c \u0111\u1ed9 \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u00e0 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m m\u00e0 b\u1ea3n th\u00e2n h\u1ecd t\u1eebng y\u00eau th\u00edch khi c\u00f2n nh\u1ecf, m\u1eb7c d\u00f9 t\u1ef7 l\u1ec7 gi\u1ebft ng\u01b0\u1eddi, l\u00e1i xe khi say r\u01b0\u1ee3u v\u00e0 c\u00e1c m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda th\u1ec3 ch\u1ea5t kh\u00e1c \u0111\u1ed1i v\u1edbi tr\u1ebb em \u0111\u00e3 gi\u1ea3m d\u1ea7n trong nh\u1eefng th\u1eadp k\u1ef7 g\u1ea7n \u0111\u00e2y. M\u1ed9t ph\u1ea7n c\u1ee7a n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb vi\u1ec7c c\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 nh\u00ecn nhau \u0111\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111i\u1ec1u g\u00ec l\u00e0 b\u00ecnh th\u01b0\u1eddng v\u00e0 do \u0111\u00f3 l\u00e0 an to\u00e0n, v\u00e0 h\u1ecd th\u1ea5y r\u1ea5t \u00edt v\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 c\u00e1c gia \u0111\u00ecnh h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng nh\u01b0 th\u1ec3 m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb 9 tu\u1ed5i c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c tin c\u1eady \u0111\u1ec3 \u0111i b\u1ed9 \u0111\u1ebfn c\u1eeda h\u00e0ng m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi \u0111i k\u00e8m.\u00a0 Nh\u01b0ng n\u1ebfu nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 b\u1eaft \u0111\u1ea7u cho con ra ngo\u00e0i vui ch\u01a1i ho\u1eb7c ch\u1ea1y vi\u1ec7c v\u1eb7t, th\u00ec c\u00e1c ti\u00eau chu\u1ea9n v\u1ec1 th\u1ebf n\u00e0o l\u00e0 an to\u00e0n v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ebd thay \u0111\u1ed5i nhanh ch\u00f3ng. Nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec t\u1ea1o n\u00ean \u201cc\u00e1ch nu\u00f4i d\u1ea1y con t\u1ed1t\u201d c\u0169ng v\u1eady. V\u00e0 n\u1ebfu nhi\u1ec1u b\u1eadc cha m\u1eb9 tin t\u01b0\u1edfng giao cho con m\u00ecnh nhi\u1ec1u tr\u00e1ch nhi\u1ec7m h\u01a1n &#8211; v\u00ed d\u1ee5, b\u1eb1ng c\u00e1ch y\u00eau c\u1ea7u con c\u00e1i l\u00e0m nhi\u1ec1u vi\u1ec7c h\u01a1n \u0111\u1ec3 gi\u00fap \u0111\u1ee1 gia \u0111\u00ecnh, ho\u1eb7c ch\u0103m s\u00f3c ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c &#8211; th\u00ec c\u1ea3m gi\u00e1c v\u00f4 d\u1ee5ng lan r\u1ed9ng m\u00e0 hi\u1ec7n nay \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y trong c\u00e1c cu\u1ed9c kh\u1ea3o s\u00e1t h\u1ecdc sinh trung h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u b\u1ecb xua tan.<\/p>\n<p>S\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t sai l\u1ea7m n\u1ebfu b\u1ecf qua quy t\u1eafc th\u1ee9 t\u01b0 n\u00e0y. N\u1ebfu cha m\u1eb9 kh\u00f4ng thay th\u1ebf th\u1eddi gian s\u1eed d\u1ee5ng thi\u1ebft b\u1ecb b\u1eb1ng nh\u1eefng tr\u1ea3i nghi\u1ec7m th\u1ef1c t\u1ebf li\u00ean quan \u0111\u1ebfn b\u1ea1n b\u00e8 v\u00e0 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ed9c l\u1eadp, th\u00ec vi\u1ec7c c\u1ea5m s\u1eed d\u1ee5ng thi\u1ebft b\u1ecb s\u1ebd mang l\u1ea1i c\u1ea3m gi\u00e1c thi\u1ebfu th\u1ed1n ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1edf ra m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi c\u01a1 h\u1ed9i.<\/p>\n<p>Nguy\u00ean nh\u00e2n ch\u00ednh khi\u1ebfn tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i c\u00f3 h\u1ea1i nh\u01b0 v\u1eady <em>l\u00e0 v\u00ec<\/em> n\u00f3 g\u1ea1t b\u1ecf m\u1ecdi th\u1ee9 kh\u00e1c. \u0110i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh l\u00e0 c\u00f4ng c\u1ee5 ch\u1eb7n tr\u1ea3i nghi\u1ec7m. M\u1ee5c ti\u00eau cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a ch\u00fang ta kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 lo\u1ea1i b\u1ecf ho\u00e0n to\u00e0n m\u00e0n h\u00ecnh, c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111\u01b0a tu\u1ed5i th\u01a1 tr\u1edf l\u1ea1i gi\u1ed1ng h\u1ec7t nh\u01b0 nh\u1eefng n\u0103m 1960. \u0110\u00fang h\u01a1n, n\u00f3 n\u00ean l\u00e0 t\u1ea1o ra m\u1ed9t phi\u00ean b\u1ea3n c\u1ee7a tu\u1ed5i th\u01a1 v\u00e0 tu\u1ed5i thi\u1ebfu ni\u00ean gi\u00fap nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi tr\u1ebb g\u1eafn ch\u1eb7t v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c trong khi ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i k\u1ef9 thu\u1eadt s\u1ed1.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><strong>9. Ch\u00fang ta \u0111ang ch\u1edd \u0111\u1ee3i \u0111i\u1ec1u g\u00ec?<\/strong><\/span><\/p>\n<p>M\u1ed9t ch\u1ee9c n\u0103ng thi\u1ebft y\u1ebfu c\u1ee7a ch\u00ednh ph\u1ee7 l\u00e0 gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3. Qu\u1ed1c h\u1ed9i c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft ho\u1eb7c gi\u00fap gi\u1ea3i quy\u1ebft nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 nh\u1ea5n m\u1ea1nh &#8211; v\u00ed d\u1ee5: b\u1eb1ng c\u00e1ch n\u00e2ng \u201ctu\u1ed5i tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh tr\u00ean Internet\u201d l\u00ean 16 v\u00e0 y\u00eau c\u1ea7u c\u00e1c c\u00f4ng ty c\u00f4ng ngh\u1ec7 kh\u00f4ng cho tr\u1ebb em ch\u01b0a \u0111\u1ee7 tu\u1ed5i v\u00e0o trang web c\u1ee7a h\u1ecd.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, trong nh\u1eefng th\u1eadp k\u1ef7 g\u1ea7n \u0111\u00e2y, Qu\u1ed1c h\u1ed9i \u0111\u00e3 kh\u00f4ng l\u00e0m t\u1ed1t gi\u1ea3i quy\u1ebft nh\u1eefng lo ng\u1ea1i c\u1ee7a c\u00f4ng ch\u00fang khi c\u00e1c gi\u1ea3i ph\u00e1p s\u1ebd l\u00e0m m\u1ea5t l\u00f2ng m\u1ed9t ng\u00e0nh c\u00f4ng nghi\u1ec7p h\u00f9ng m\u1ea1nh v\u00e0 c\u00f3 ngu\u1ed3n v\u1ed1n d\u1ed3i d\u00e0o. C\u00e1c th\u1ed1ng \u0111\u1ed1c v\u00e0 nh\u00e0 l\u1eadp ph\u00e1p ti\u1ec3u bang \u0111\u00e3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng hi\u1ec7u qu\u1ea3 h\u01a1n nhi\u1ec1u, v\u00e0 nh\u1eefng th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee7a h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 cho ph\u00e9p ch\u00fang ta \u0111\u00e1nh gi\u00e1 nh\u1eefng c\u1ea3i c\u00e1ch kh\u00e1c nhau ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng t\u1ed1t nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o. Nh\u01b0ng \u0111i\u1ec3m m\u1ea5u ch\u1ed1t l\u00e0 \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i c\u00e1c chu\u1ea9n m\u1ef1c, ch\u00fang ta c\u1ea7n ph\u1ea3i t\u1ef1 m\u00ecnh th\u1ef1c hi\u1ec7n h\u1ea7u h\u1ebft nh\u1eefng c\u00f4ng vi\u1ec7c \u0111\u00f3, trong c\u00e1c nh\u00f3m c\u00f9ng khu v\u1ef1c l\u00e2n c\u1eadn, tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng kh\u00e1c.<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">\u0110\u1ecdc: <a href=\"https:\/\/www.theatlantic.com\/technology\/archive\/2023\/10\/protect-children-online-social-media-internet\/675825\/\">Why Congress keeps failing to protect kids online<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">(T\u1ea1m d\u1ecbch: <em>T\u1ea1i \u00a0sao Qu\u1ed1c h\u1ed9i kh\u00f4ng b\u1ea3o v\u1ec7 tr\u1ebb em tr\u00ean m\u1ea1ng<\/em>)<\/p>\n<p>Hi\u1ec7n c\u00f3 h\u00e0ng tr\u0103m t\u1ed5 ch\u1ee9c &#8211; h\u1ea7u h\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp b\u1edfi nh\u1eefng b\u00e0 m\u1eb9 \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng ki\u1ebfn nh\u1eefng g\u00ec \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh \u0111\u00e3 g\u00e2y ra cho con c\u00e1i h\u1ecd &#8211; \u0111ang n\u1ed7 l\u1ef1c \u0111\u1ea9y l\u00f9i tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i ho\u1eb7c th\u00fac \u0111\u1ea9y m\u1ed9t tu\u1ed5i th\u01a1 g\u1eafn v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c v\u00e0 \u0111\u1ed9c l\u1eadp h\u01a1n. (T\u00f4i \u0111\u00e3 t\u1eadp h\u1ee3p m\u1ed9t danh s\u00e1ch nhi\u1ec1u t\u1ed5 ch\u1ee9c trong s\u1ed1 \u0111\u00f3.) M\u1ed9t t\u1ed5 ch\u1ee9c m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u1ed3ng s\u00e1ng l\u1eadp, t\u1ea1i <u>LetGrow.org<\/u>, \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t nhi\u1ec1u ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u01a1n gi\u1ea3n d\u00e0nh cho ph\u1ee5 huynh ho\u1eb7c tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 c\u00e2u l\u1ea1c b\u1ed9 vui ch\u01a1i (tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc gi\u1eef s\u00e2n ch\u01a1i m\u1edf c\u1eeda \u00edt nh\u1ea5t m\u1ed9t ng\u00e0y m\u1ed7i tu\u1ea7n tr\u01b0\u1edbc ho\u1eb7c sau gi\u1edd h\u1ecdc, v\u00e0 c\u00e1c em \u0111\u0103ng k\u00fd tham gia c\u00e1c tr\u00f2 ch\u01a1i kh\u00f4ng c\u1ea5u tr\u00fac, \u0111a d\u1ea1ng v\u1ec1 \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i (mixed-age), v\u00e0 kh\u00f4ng-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i nh\u01b0 m\u1ed9t ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean h\u00e0ng tu\u1ea7n); v\u00e0 <u>Let Grow Experience<\/u> (m\u1ed9t lo\u1ea1t b\u00e0i t\u1eadp v\u1ec1 nh\u00e0 trong \u0111\u00f3 h\u1ecdc sinh &#8211; v\u1edbi s\u1ef1 \u0111\u1ed3ng \u00fd c\u1ee7a cha m\u1eb9 &#8211; ch\u1ecdn vi\u1ec7c g\u00ec \u0111\u00f3, m\u00e0 ch\u00fang ch\u01b0a t\u1eebng l\u00e0m tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, \u0111\u1ec3 t\u1ef1 l\u00e0m, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 d\u1eaft ch\u00f3 \u0111i d\u1ea1o, tr\u00e8o c\u00e2y, \u0111i b\u1ed9 \u0111\u1ebfn c\u1eeda h\u00e0ng ho\u1eb7c n\u1ea5u b\u1eefa t\u1ed1i).<\/p>\n<p>Ngay c\u1ea3 khi kh\u00f4ng c\u00f3 s\u1ef1 gi\u00fap \u0111\u1ee1 c\u1ee7a c\u00e1c t\u1ed5 ch\u1ee9c, c\u00e1c b\u1eadc ph\u1ee5 huynh v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap gia \u0111\u00ecnh m\u00ecnh tho\u00e1t kh\u1ecfi b\u1eaby-h\u00e0nh-\u0111\u1ed9ng- t\u1eadp-th\u1ec3 n\u1ebfu ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi ph\u1ee5 huynh c\u1ee7a b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a con m\u00ecnh. C\u00f9ng nhau, h\u1ecd c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra c\u00e1c quy t\u1eafc chung cho \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 t\u1ed5 ch\u1ee9c c\u00e1c bu\u1ed5i ch\u01a1i kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1m s\u00e1t ho\u1eb7c khuy\u1ebfn kh\u00edch g\u1eb7p g\u1ee1 b\u1ea1n b\u00e8 \u1edf nh\u00e0, n\u01a1i c\u00f4ng vi\u00ean ho\u1eb7c trung t\u00e2m mua s\u1eafm.<\/p>\n<p>C\u00e1c b\u1eadc cha m\u1eb9 \u0111\u00e3 ch\u00e1n ng\u1ea5y v\u1edbi th\u1ee9 m\u00e0 tu\u1ed5i th\u01a1 \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh. Nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi c\u1ea3m th\u1ea5y m\u1ec7t m\u1ecfi khi ph\u1ea3i tranh c\u00e3i h\u00e0ng ng\u00e0y v\u1ec1 nh\u1eefng c\u00f4ng ngh\u1ec7 \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf \u0111\u1ec3 b\u00e1m gi\u1eef s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a con c\u00e1i h\u1ecd v\u00e0 gi\u1eef r\u1ecbt l\u1ea5y ch\u00fang. Nh\u01b0ng tu\u1ed5i th\u01a1 g\u1eafn-v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u00e1nh kh\u1ecfi<\/p>\n<p>B\u1ed1n quy t\u1eafc m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng t\u1ed1n k\u00e9m g\u00ec \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n, ch\u00fang kh\u00f4ng g\u00e2y t\u1ed5n h\u1ea1i r\u00f5 r\u00e0ng cho b\u1ea5t k\u1ef3 ai, v\u00e0 m\u1eb7c d\u00f9 ch\u00fang c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ed7 tr\u1ee3 b\u1edfi lu\u1eadt m\u1edbi, nh\u01b0ng ch\u00fang v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n \u0111\u1ea1t v\u00e0 th\u1ef1c h\u00e0nh ngay c\u1ea3 khi kh\u00f4ng c\u00f3 lu\u1eadt m\u1edbi. Ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 b\u1eaft \u0111\u1ea7u th\u1ef1c hi\u1ec7n t\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang ngay trong n\u0103m nay, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 \u1edf nh\u1eefng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u00f3 s\u1ef1 h\u1ee3p t\u00e1c t\u1ed1t gi\u1eefa nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 ph\u1ee5 huynh. M\u1ed9t th\u00f4ng b\u00e1o duy nh\u1ea5t c\u1ee7a hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng y\u00eau c\u1ea7u ph\u1ee5 huynh tr\u00ec ho\u00e3n vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i th\u00f4ng minh v\u00e0 m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i [c\u1ee7a con em m\u00ecnh] \u0111\u1ec3 h\u1ed7 tr\u1ee3 n\u1ed7 l\u1ef1c c\u1ee7a nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng nh\u1eb1m c\u1ea3i thi\u1ec7n s\u1ee9c kh\u1ecfe t\u00e2m th\u1ea7n b\u1eb1ng ch\u00ednh s\u00e1ch kh\u00f4ng-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i, s\u1ebd th\u00fac \u0111\u1ea9y h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng t\u1eadp th\u1ec3 v\u00e0 thi\u1ebft l\u1eadp l\u1ea1i c\u00e1c chu\u1ea9n m\u1ef1c c\u1ee7a c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng.<\/p>\n<p>Ch\u00fang ta kh\u00f4ng bi\u1ebft m\u00ecnh \u0111\u00e3 l\u00e0m g\u00ec v\u00e0o \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 2010. B\u00e2y gi\u1edd ch\u00fang ta bi\u1ebft ph\u1ea3i l\u00e0m g\u00ec. \u0110\u00e3 \u0111\u1ebfn l\u00fac ch\u1ea5m d\u1ee9t tu\u1ed5i-th\u01a1-g\u1eafn- v\u1edbi-\u0111i\u1ec7n-tho\u1ea1i.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Jonathan Haidt<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em><span style=\"color: #000080\"><strong>The Atlantic<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><em>B\u00e0i vi\u1ebft n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c chuy\u1ec3n th\u1ec3 t\u1eeb cu\u1ed1n s\u00e1ch s\u1eafp xu\u1ea5t b\u1ea3n c\u1ee7a Jonathan Haidt, <\/em><a href=\"http:\/\/bookshop.org\/a\/12476\/9780593655030\"><em>The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness<\/em><\/a> <em>(T\u1ea1m d\u1ecbch:<\/em><em>Th\u1ebf h\u1ec7 lo <\/em><em>\u00e2u<\/em><em>: <\/em><em>S\u1ef1 t\u00e1i <\/em><em>c\u1ea5u tr\u00fac<\/em> <em>r\u1ea5t quan tr\u1ecdng c\u1ee7a th\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u <\/em><em>\u0111ang g\u00e2y ra <\/em><em>\u0111\u1ea1i <\/em><em>d\u1ecbch <\/em><em>v\u1ec1 b\u1ec7n<\/em><em>h t\u00e2m th\u1ea7n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o<\/em><em>).<\/em><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><em>\u00a0<\/em><\/strong><\/span><em><span style=\"color: #000080\"><strong>Jonathan Haidt<\/strong> <\/span>l\u00e0 nh\u00e0 t\u00e2m l\u00fd h\u1ecdc x\u00e3 h\u1ed9i t\u1ea1i Tr\u01b0\u1eddng Kinh doanh Stern, \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York v\u00e0 vi\u1ebft b\u00e0i tr\u00ean After Babel Substack (<\/em>t\u1ea1m d\u1ecbch Sau Th\u00e1p Babel, tr\u00ean n\u1ec1n t\u1ea3ng xu\u1ea5t bSubstack<em>)<\/em><em>.<\/em><em> \u00d4ng l\u00e0 \u0111\u1ed3ng t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a cu\u1ed1n <u>The Coddling of the American Mind<\/u>, v\u00e0 l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a cu\u1ed1n <\/em><a href=\"http:\/\/bookshop.org\/a\/12476\/9780593655030\"><em>The Anxious Generation: How the Great Rewiring of Childhood Is Causing an Epidemic of Mental Illness.<\/em><\/a><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">[1]<\/a> \u2018C\u00f4ng k\u00edch vi m\u00f4\u2019 \u2013 ti\u1ebfng Anh: microaggressions -: l\u00e0 nh\u1eefng<strong>\u00a0<\/strong><strong>h\u00e0nh vi coi th\u01b0\u1eddng, s\u1ec9 nh\u1ee5c, h\u1ea1 th\u1ea5p v\u00e0 x\u00fac ph\u1ea1m h\u00e0ng ng\u00e0y m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi da m\u00e0u, ph\u1ee5 n\u1eef, c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng \u0111a s\u1eafc LGBT ho\u1eb7c nh\u1eefng b\u1ecb g\u1ea1t ra ngo\u00e0i l\u1ec1 x\u00e3 h\u1ed9i trong t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c h\u00e0ng ng\u00e0y<\/strong><strong>.<\/strong> Microaggression l\u00e0 h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng, l\u1eddi n\u00f3i mang h\u00e0m \u00fd ph\u00e2n bi\u1ec7t, \u1ee9c hi\u1ebfp ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c m\u1ed9t c\u00e1ch tinh vi.<em> Ngu\u1ed3n:<\/em> <em>https:\/\/glints.com\/vn\/blog<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">[2]<\/a> Nh\u00ecn chung, v\u1ecf n\u00e3o tr\u01b0\u1edbc tr\u00e1n r\u1ea5t c\u1ea7n thi\u1ebft cho c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh nh\u1eadn th\u1ee9c c\u1ea5p cao h\u01a1n, cho ph\u00e9p c\u00e1c c\u00e1 nh\u00e2n l\u1eadp k\u1ebf ho\u1ea1ch, \u0111\u01b0a ra quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh, ki\u1ec3m so\u00e1t h\u00e0nh vi c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c hi\u1ec7u qu\u1ea3 trong m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng x\u00e3 h\u1ed9i ph\u1ee9c t\u1ea1p. <em>Ngu\u1ed3n: ChatGPT<\/em><\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref3\" name=\"_ftn3\">[3]<\/a> Social validation: \u201cX\u00e1c nh\u1eadn x\u00e3 h\u1ed9i&#8221; \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn s\u1ef1 c\u00f4ng nh\u1eadn, ch\u1ea5p nh\u1eadn ho\u1eb7c ph\u00ea duy\u1ec7t t\u1eeb nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c trong m\u1ed9t nh\u00f3m x\u00e3 h\u1ed9i. N\u00f3 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c t\u00ecm ki\u1ebfm s\u1ef1 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh ho\u1eb7c x\u00e1c nh\u1eadn v\u1ec1 suy ngh\u0129, c\u1ea3m x\u00fac ho\u1eb7c h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u1eeb b\u1ea1n b\u00e8 ho\u1eb7c x\u00e3 h\u1ed9i n\u00f3i chung. S\u1ef1 x\u00e1c nh\u1eadn c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 th\u1ec3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn \u00fd th\u1ee9c v\u1ec1 gi\u00e1 tr\u1ecb b\u1ea3n th\u00e2n, b\u1ea3n s\u1eafc v\u00e0 s\u1ef1 thu\u1ed9c v\u1ec1 c\u1ee7a m\u1ed9t c\u00e1 nh\u00e2n, v\u00ec n\u00f3 mang l\u1ea1i s\u1ef1 y\u00ean t\u00e2m v\u00e0 x\u00e1c nh\u1eadn r\u1eb1ng ni\u1ec1m tin ho\u1eb7c h\u00e0nh vi c\u1ee7a m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi ni\u1ec1m tin ho\u1eb7c h\u00e0nh vi c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c trong v\u00f2ng k\u1ebft n\u1ed1i x\u00e3 h\u1ed9i ho\u1eb7c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u1ee7a h\u1ecd. <em>Ngu\u1ed3n: ChatGPT<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref4\" name=\"_ftn4\">[4]<\/a> S\u1eed d\u1ee5ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 \u0111\u1ec1 c\u1eadp \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng qu\u00e1 m\u1ee9c c\u00e1c n\u1ec1n t\u1ea3ng m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i, t\u00e1c \u0111\u1ed9ng ti\u00eau c\u1ef1c \u0111\u1ebfn s\u1ee9c kh\u1ecfe, c\u00e1c m\u1ed1i quan h\u1ec7 ho\u1eb7c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng h\u00e0ng ng\u00e0y c\u1ee7a m\u1ed9t c\u00e1 nh\u00e2n<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>H\u00c3Y CH\u1ea4M D\u1ee8T NGAY TU\u1ed4I-TH\u01a0-D\u00cdNH-LI\u1ec0N-\u0110I\u1ec6N THO\u1ea0I M\u00f4i tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 tr\u1ebb em l\u1edbn l\u00ean ng\u00e0y c\u00e0ng \u201cth\u00f9 \u0111\u1ecbch\u201d \u0111\u1ed1i v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. T\u00e1c gi\u1ea3: Jonathan Haidt Ng\u00e0y 13 th\u00e1ng 3 n\u0103m 2024 The Atlantic Ng\u01b0\u1eddi d\u1ecbch: Mai L\u00fd Xem l\u1ea1i: Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh &nbsp; Gen Z l\u00e0 chu\u1ed9t lang trong th\u00ed nghi\u1ec7m<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12008"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=12008"}],"version-history":[{"count":25,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12008\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":12025,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/12008\/revisions\/12025"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=12008"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=12008"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=12008"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}