{"id":14894,"date":"2025-10-14T16:00:53","date_gmt":"2025-10-14T09:00:53","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=14894"},"modified":"2025-10-14T18:12:24","modified_gmt":"2025-10-14T11:12:24","slug":"gs-lam-quang-thiep-qua-doi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/gs-lam-quang-thiep-qua-doi\/","title":{"rendered":"GS L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p qua \u0111\u1eddi"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">GI\u00c1O S\u01af L\u00c2M QUANG THI\u1ec6P QUA \u0110\u1edcI<\/span><\/h1>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/02\/Tu-bao-NYT.png?resize=70%2C54&amp;ssl=1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">Nh\u1eb1m t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m xu\u1ea5t ph\u00e1t thu\u1eadn l\u1ee3i cho cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00f3, m\u1ed9t <em>cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c<\/em> m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y l\u00e0 v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ea7n thi\u1ebft. C\u1ea7n <em>khai th\u00e1c tr\u00ed tu\u1ec7<\/em> c\u1ee7a c\u00e1c chuy\u00ean gia gi\u00e1o d\u1ee5c trong v\u00e0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 thi\u1ebft k\u1ebf b\u00e0i b\u1ea3n \u0111\u1ec1 \u00e1n c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c, c\u1ea7n t\u1ea1o m\u1ed9t s\u1ef1 <em>\u0111\u1ed3ng thu\u1eadn<\/em> cao trong x\u00e3 h\u1ed9i v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng c\u1ea3i c\u00e1ch v\u00e0 c\u1ea7n c\u00f3 s\u1ef1 \u0111\u1ea3m b\u1ea3o c\u1ee7a qu\u1ed1c gia v\u1ec1 ngu\u1ed3n l\u1ef1c v\u00e0 lu\u1eadt l\u1ec7 \u0111\u1ec3 c\u1ea3i c\u00e1ch th\u00e0nh c\u00f4ng. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 tr\u00ed th\u1ee9c t\u00e2m huy\u1ebft v\u1edbi v\u1eadn m\u1ec7nh c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 ph\u00e1t bi\u1ec3u v\u1ec1 s\u1ef1 c\u1ea7n thi\u1ebft m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c s\u00e2u r\u1ed9ng \u0111\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t n\u1ec1n gi\u00e1o d\u1ee5c trung th\u1ef1c. C\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c hi\u1ec7n nay l\u00e0 y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng, c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c, cho n\u00ean m\u1ed9t Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc v\u00ec d\u00e2n ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd n\u1eafm b\u1eaft l\u1ea5y \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch m\u1ea1nh m\u1ebd. V\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch GD\u0110H, m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn quan tr\u1ecdng trong cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c n\u00f3i chung, ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd ph\u1ea3i th\u1ea5m nhu\u1ea7n tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt, m\u1ed9t di s\u1ea3n tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>\u2014 L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p<\/strong>, 2010<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-full wp-image-14896\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2025\/10\/Anh-GS-Lam-Quang-Thiep-2.jpg?resize=464%2C528&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"464\" height=\"528\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center;padding-left: 40px\">Gi\u00e1o s\u01b0 L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p ( sinh ng\u00e0y 10 th\u00e1ng 7 n\u0103m 1939 t\u1ea1i H\u00f2a Vang, Qu\u1ea3ng Nam &#8211; m\u1ea5t ng\u00e0y 13, th\u00e1ng 10, 2025, t\u1ea1i H\u00e0 N\u1ed9i, h\u01b0\u1edfng th\u1ecd 86 tu\u1ed5i)<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Gi\u00e1o s\u01b0 L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p l\u00e0 chuy\u00ean gia v\u1ec1 gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111o l\u01b0\u1eddng trong gi\u00e1o d\u1ee5c. \u00d4ng nh\u1eadn b\u1eb1ng Ti\u1ebfn s\u0129 (1968) v\u00e0 Ti\u1ebfn s\u0129 khoa h\u1ecdc (1982) v\u1ec1 khoa h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean (\u0110\u1ecba v\u1eadt l\u00fd) t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Qu\u1ed1c gia Moscow. \u00d4ng t\u1eebng l\u00e0 V\u1ee5 tr\u01b0\u1edfng V\u1ee5 \u0110\u1ea1i h\u1ecdc t\u1ea1i B\u1ed9 Gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 \u0110\u00e0o t\u1ea1o Vi\u1ec7t Nam (1988-1997), Gi\u00e1o s\u01b0 th\u1ec9nh gi\u1ea3ng t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Bang New York (SUNY), Buffalo theo ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh trao \u0111\u1ed5i h\u1ecdc gi\u1ea3 Fulbright. (Ngu\u1ed3n BBC)<\/p>\n<p>H\u00f4m nay, ng\u00e0y 14, th\u00e1ng 10, n\u0103m 2025, b\u00e1o ch\u00ed Vi\u1ec7t Nam \u0111\u1ed3ng lo\u1ea1t \u0111\u01b0a tin Gi\u00e1o s\u01b0 L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p v\u1eeba qua \u0111\u1eddi. S\u1ef1 ra \u0111i c\u1ee7a \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 l\u1ea1i bao nhi\u00eau th\u01b0\u01a1ng ti\u1ebfc trong l\u00f2ng b\u00e8 b\u1ea1n v\u00e0 d\u01b0 lu\u1eadn.<\/p>\n<p>T\u00f4i quen \u00f4ng v\u00e0o d\u1ecbp l\u00e0m s\u1ed1 K\u1ef7 y\u1ebfu K\u1ef7 ni\u1ec7m \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt 200 N\u0103m 2010. C\u00e1ch \u0111\u00e2y v\u00e0i n\u0103m, tr\u01b0\u1edbc d\u1ecbch Covid, t\u00f4i c\u00f3 d\u1ecbp ra H\u00e0 N\u1ed9i, \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eb7p \u00f4ng l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean. Ch\u00fang t\u00f4i h\u00e0n huy\u00ean v\u1ec1 nhi\u1ec1u chuy\u1ec7n, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 Gi\u00e1o d\u1ee5c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc \u1edf Vi\u1ec7t Nam. GS Thi\u1ec7p b\u00e0y t\u1ecf s\u1ef1 luy\u1ebfn ti\u1ebfc kh\u00f4n ngu\u00f4i r\u1eb1ng Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 kh\u00f4ng \u0111i con \u0111\u01b0\u1eddng c\u1ea3i c\u00e1ch \u0111\u1ea7y tri\u1ec3n v\u1ecdng nh\u01b0 k\u1ef3 v\u1ecdng ban \u0111\u1ea7u th\u1eddi \u0110\u1ed5i m\u1edbi. Ch\u1eafc ch\u1eafn \u00f4ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p nhi\u1ec1u h\u01a1n. Ch\u1eafc ch\u1eafn gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam \u0111\u00e3 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111i xa h\u01a1n. \u0110\u1ecbnh m\u1ec7nh th\u1eadt nghi\u1ec7t ng\u00e3.<\/p>\n<p>\u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec1n, ph\u00fac h\u1eadu, r\u1ea5t khi\u00eam t\u1ed1n v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc, v\u1eabn lu\u00f4n \u0111au \u0111\u00e1u v\u1ec1 v\u1eadn m\u1ec7nh c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc. T\u00f4i t\u1eeb gi\u1ea3 \u00f4ng v\u1edbi s\u1ef1 luy\u1ebfn ti\u1ebfc. T\u00f4i tin r\u1eb1ng, \u00f4ng r\u1ea5t vui v\u1edbi di\u1ec5n \u0111\u00e0n edu-sci (Humboldt). V\u00e0 t\u00f4i c\u0169ng r\u1ea5t qu\u00fd s\u1ef1 tham gia c\u1ee7a \u00f4ng.<\/p>\n<p>D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y t\u00f4i xin \u0111\u0103ng l\u1ea1i b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a GS L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p trong\u00a0<em><a title=\"K\u1ef7 y\u1ebfu \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt 200 N\u0103m\" href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/ky-yeu-dai-hoc-humboldt-200-nam\/\" rel=\"bookmark\">K\u1ef7 y\u1ebfu \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt 200 N\u0103m.<\/a><\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">TINH TH\u1ea6N HUMBOLDT, HOA K\u1ef2 V\u00c0 \u0110\u1ea0I H\u1eccC VI\u1ec6T NAM<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><em><a href=\"#_ftn1\" name=\"_ftnref1\"><span style=\"font-size: 18pt\">L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p <\/span>(*)<\/a><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong>\u00a0(2010)<\/strong><\/p>\n<p><strong>T\u00d3M T\u1eaeT <\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <em>T\u1eeb c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc (GD\u0110H) c\u1ee7a Wilhelm von Humboldt, b\u00e0i vi\u1ebft b\u1eaft \u0111\u1ea7u b\u1eb1ng c\u00e1c nh\u1eadn x\u00e9t ch\u1ee9ng t\u1ecf c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng \u0111\u00f3 c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng quan tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn GD\u0110H Hoa K\u1ef3, m\u1ed9t n\u1ec1n GD\u0110H h\u1ea5p d\u1eabn nh\u1ea5t hi\u1ec7n nay tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi.\u00a0 Sau \u0111\u00f3 b\u00e0i vi\u1ebft gi\u1edbi thi\u1ec7u nh\u1eefng \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng ch\u00ednh c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh qua l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u00f3, \u0111\u00f3 l\u00e0 t\u00ednh phi t\u1eadp trung, t\u00ednh th\u1ef1c ti\u1ec5n, t\u00ednh \u0111\u1ea1i ch\u00fang v\u00e0 t\u00ednh th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng. \u0110\u1ed1i chi\u1ebfu v\u1edbi tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt v\u00e0 kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 b\u00e0i vi\u1ebft n\u00eau c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u1ed3n t\u1ea1i quan tr\u1ecdng c\u1ee7a GD\u0110H Vi\u1ec7t nam hi\u1ec7n nay li\u00ean quan \u0111\u1ebfn t\u00ecnh tr\u1ea1ng ch\u01b0a \u0111\u1ea3m b\u1ea3o \u0111\u01b0\u1ee3c quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7 v\u00e0 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, \u0111\u1ebfn hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u00e1ch r\u1eddi h\u1ec7 th\u1ed1ng c\u00e1c vi\u1ec7n nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 \u0111\u1ebfn th\u1ef1c t\u1ebf ch\u01b0a l\u01b0u \u00fd th\u00edch \u0111\u00e1ng \u0111\u1ebfn \u00fd t\u01b0\u1edfng t\u1ef1 do h\u1ecdc thu\u1eadt. B\u00e0i vi\u1ebft n\u00eau r\u00f5: trong \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n kinh t\u1ebf, ch\u00ednh tr\u1ecb, x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc ta hi\u1ec7n nay ph\u1ea3i c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh b\u1ec1n b\u1ec9 m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m cho tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt tr\u1edf th\u00e0nh hi\u1ec7n th\u1ef1c. \u0110\u1ec3 t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m xu\u1ea5t ph\u00e1t thu\u1eadn l\u1ee3i cho cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh h\u01b0\u1edbng \u0111\u1ebfn s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00f3, hi\u1ec7n nay \u1edf Vi\u1ec7t Nam r\u1ea5t c\u1ea7n m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c s\u00e2u r\u1ed9ng nh\u1eb1m x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t n\u1ec1n gi\u00e1o d\u1ee5c trung th\u1ef1c.<\/em><\/p>\n<p><em>\u00a0<\/em><strong>ABSTRACT<\/strong><\/p>\n<p><em>Based on Wilhelm von Humboldt\u2019s ideas concerning higher education, the article begins with some remarks which prove these ideas have had great impacts on U.S. higher education \u2013 the most attractive one in the world. The article goes on to introduce the main characteristics of U.S. higher education since its early days, including decentralization, <\/em><em>practicality, masscification and marketization. With a reference to Humboldt\u2019s higher education ideal and experience of U.S. higher education, the article highlights some significant issues in Vietnam\u2019s higher education system, related to the lack of autonomy and accountability, the separation of research institutes from higher education institutions, and the underestimated academic freedom. The article indicates that with the current socio-economic conditions of Vietnam, there needs to be a persistent struggle to turn Humboldt\u2019s higher education ideal into reality. In order to create a favorable start for this revolutionary struggle, Vietnam is now in great need of a drastic reform of education which aims to develop an honest educational system.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>1. GI\u00c1O D\u1ee4C \u0110\u1ea0I H\u1eccC HOA K\u1ef2<br \/>\nV\u00c0 M\u00d4 H\u00ccNH \u0110\u1ea0I H\u1eccC NGHI\u00caN C\u1ee8U C\u1ee6A \u0110\u1ee8C<\/strong><\/span><\/p>\n<p>C\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i hi\u1ec7n nay gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc (GD\u0110H) Hoa K\u1ef3 l\u00e0 m\u1ed9t n\u1ec1n GD\u0110H \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3 th\u1ebf gi\u1edbi ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9, v\u00e0 n\u1ec1n GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam c\u0169ng \u0111\u00e3 v\u00e0 \u0111ang ch\u1ecbu nhi\u1ec1u \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a n\u00f3. Tuy nhi\u00ean, n\u1ec1n GD\u0110H M\u1ef9 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u00e0nh t\u1ef1u nh\u01b0 ng\u00e0y nay kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 nh\u1edd c\u00e1c tinh hoa ri\u00eang t\u1eeb m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t Hoa K\u1ef3, m\u00e0 l\u00e0 nh\u1edd ti\u1ebfp thu v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a c\u1ea3 nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p>M\u1ed9t chuy\u00ean gia h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh: \u201cN\u1ec1n GD\u0110H M\u1ef9 hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb ba m\u1ed1i \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng: truy\u1ec1n th\u1ed1ng gi\u00e1o d\u1ee5c nh\u00e2n v\u0103n t\u1ef1 do c\u1ee7a Anh Qu\u1ed1c, kh\u00e1i ni\u1ec7m nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a \u0110\u1ee9c v\u00e0 \u00fd t\u01b0\u1edfng ph\u1ee5c v\u1ee5 cho bang \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n b\u1edfi c\u00e1c vi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5p \u0111\u1ea5t\u201d <sup>(1)<\/sup>. Nh\u01b0 v\u1eady, hai trong ba m\u1ed1i \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng t\u1ea1o n\u00ean GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u00e0 t\u1eeb n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i. N\u00f3i \u0111\u1ebfn truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u1ee7a GD\u0110H \u0110\u1ee9c, ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng nh\u1eafc \u0111\u1ebfn c\u1ea3i c\u00e1ch GD\u0110H v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 19, trong \u0111\u00f3 Wilhelm von Humboldt \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eafc c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a GD\u0110H: 1) Quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7 c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc; 2) Quy\u1ec1n t\u1ef1 do h\u1ecdc thu\u1eadt\u00a0; 3) T\u00ednh th\u1ed1ng nh\u1ea5t gi\u1eefa gi\u1ea3ng d\u1ea1y v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u.\u00a0 C\u00e1c truy\u1ec1n th\u1ed1ng \u0111\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u1ebfn GD\u0110H Hoa K\u1ef3, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u h\u00e0ng \u0111\u1ea7u: \u201cM\u1ed9t b\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn v\u0129 \u0111\u1ea1i b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u1edd nh\u1eadp c\u1ea3ng m\u00f4 h\u00ecnh \u0111\u1ea1i h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u ki\u1ec3u \u0110\u1ee9c, b\u1eaft \u0111\u1ea7u t\u1eeb Johns Hopkins v\u00e0o n\u0103m 1876 v\u00e0 nhanh ch\u00f3ng \u0111\u01b0\u1ee3c noi theo b\u1edfi Harvard, Yale, Columbia, Northwestern, Michigan v\u00e0 c\u00e1c vi\u1ec7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc kh\u00e1c c\u1ee7a c\u00e1c bang v\u00e0 c\u1ee7a t\u01b0 nh\u00e2n, d\u1ecdc su\u1ed1t \u0111\u01b0\u1eddng xuy\u00ean sang t\u1eadn Stanford v\u00e0 Berkeley \u1edf b\u1edd bi\u1ec3n ph\u00eda T\u00e2y\u201d <sup>(2)<\/sup>.<\/p>\n<p>\u00dd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt n\u1ea3y sinh trong b\u1ed1i c\u1ea3nh c\u1ee7a n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 19 nh\u1eb1m x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i cho n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c m\u1ed9t n\u1ec1n GD\u0110H ch\u00e2n ch\u00ednh sau khi b\u1ecb Napoleon t\u00e0n ph\u00e1 v\u00e0 k\u00ecm h\u00e3m, nh\u1eb1m n\u00e2ng c\u1ea3 qu\u1ed1c gia v\u00e0 d\u00e2n t\u1ed9c \u0110\u1ee9c l\u00ean. Tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Berlin (\u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed5i t\u00ean th\u00e0nh \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt v\u00e0o n\u0103m 1949 \u0111\u1ec3 vinh danh hai anh em Humboldt) \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng theo c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a W. Humboldt \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ea5t th\u00e0nh c\u00f4ng trong th\u1ebf k\u1ef7 \u0111\u1ea7u ti\u00ean, tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng l\u00e0m n\u1ea3y sinh nhi\u1ec1u nh\u00e0 t\u01b0 t\u01b0\u1edfng thi\u00ean t\u00e0i c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i: Hegel, Schopenhauer, Einstein, Plank v.v.. v\u00e0 \u0111\u1ea1t th\u00e0nh t\u1ef1u s\u00e1ng ch\u00f3i v\u1edbi 29 gi\u1ea3i Nobel trong kho\u1ea3ng ba m\u01b0\u01a1i n\u0103m \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 20. Tuy nhi\u00ean nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n o\u00e1i o\u0103m c\u1ee7a l\u1ecbch s\u1eed kh\u00f4ng l\u00e0m cho n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c v\u00e0 \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Berlin gi\u1eef \u00a0\u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n th\u1ed1ng vinh quang c\u1ee7a m\u00ecnh: \u0111\u00f3 l\u00e0 s\u1ef1 ng\u1ef1 tr\u1ecb c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a Qu\u1ed1c X\u00e3, v\u1ee5 \u0111\u1ed1t s\u00e1ch n\u0103m 1933 \u1edf \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Berlin v\u00e0 c\u00e1c cu\u1ed9c truy \u0111u\u1ed5i h\u00e3m h\u1ea1i c\u00e1c gi\u00e1o s\u01b0 Do th\u00e1i t\u00e0i n\u0103ng, c\u0169ng nh\u01b0 s\u1ef1 chia c\u1eaft n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c v\u00e0 th\u1ee7 \u0111\u00f4 Berlin sau th\u1ebf chi\u1ebfn l\u1ea7n th\u1ee9 hai. Tuy nhi\u00ean tinh th\u1ea7n Humboldt v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c ph\u00e1t huy s\u1ee9c m\u1ea1nh \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i kh\u00e1c tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi, trong \u0111\u00f3 m\u1ea3nh \u0111\u1ea5t t\u1ed1t nh\u1ea5t c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 Hoa K\u1ef3: n\u01a1i \u0111\u00e2y ch\u1eb3ng nh\u1eefng \u0111\u00e3 ti\u1ebfp thu, nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1ed1t tinh th\u1ea7n Humboldt m\u00e0 c\u00f2n \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng l\u1ee3i l\u1edbn nh\u1edd thu h\u00fat c\u00e1c t\u00e0i n\u0103ng xu\u1ea5t s\u1eafc t\u1eeb n\u01b0\u1edbc \u0110\u1ee9c Qu\u1ed1c X\u00e3, m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 g\u1ecdi c\u00e1c t\u00e0i n\u0103ng \u0111\u00f3 l\u00e0 \u201cqu\u00e0 t\u1eb7ng c\u1ee7a Hitler\u201d, trong \u0111\u00f3 Albert Einstein l\u00e0 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p. Cho n\u00ean, ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u01b0\u1eddng \u0111i\u1ec7u khi n\u00f3i r\u1eb1ng \u201cHarvard c\u00f3 l\u1ebd kh\u00f4ng th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh Harvard ng\u00e0y nay n\u1ebfu kh\u00f4ng ti\u1ebfp thu v\u00e0 v\u1eadn d\u1ee5ng ph\u1ea7n n\u00e0o tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt\u201d <sup>(3)<\/sup>. C\u00e1c nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh v\u1eeba n\u00eau tr\u00ean cho th\u1ea5y t\u01b0 t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 GD\u0110H c\u1ee7a Humboldt c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng quan tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn n\u1ec1n GD\u0110H Hoa K\u1ef3, v\u00e0 t\u1eeb \u0111\u00f3, \u0111\u1ebfn c\u00e1c n\u1ec1n GD\u0110H kh\u00e1c tr\u00ean to\u00e0n th\u1ebf gi\u1edbi.<\/p>\n<p>V\u00ec l\u00fd do tr\u00ean, nh\u00e2n k\u1ef7 ni\u1ec7m 200 n\u0103m \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt, kh\u00f4ng th\u1ec3 kh\u00f4ng nh\u1eafc \u0111\u1ebfn GD\u0110H Hoa K\u1ef3. H\u01a1n n\u1eefa, t\u1eeb c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 GD\u0110H c\u1ee7a Humboldt c\u00f9ng v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0 nh\u1eefng th\u00e0nh t\u1ef1u hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3, theo c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn so s\u00e1nh ch\u00fang ta c\u0169ng n\u00ean nh\u00ecn l\u1ea1i nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u1edbn c\u1ee7a GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n nay v\u00e0 suy ngh\u0129 v\u1ec1 nh\u1eefng nguy\u00ean l\u00fd quan tr\u1ecdng c\u1ea7n theo \u0111u\u1ed5i \u0111\u1ec3 h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n l\u00e0nh m\u1ea1nh, g\u00f3p ph\u1ea7n n\u00e2ng \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00e2n t\u1ed9c v\u00e0 \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc l\u00ean.<\/p>\n<p>Ph\u1ea7n ti\u1ebfp theo \u0111\u00e2y s\u1ebd tr\u00ecnh b\u00e0y kh\u00e1i qu\u00e1t v\u1ec1 GD\u0110H Hoa K\u1ef3, tr\u00edch t\u1eeb m\u1ed9t b\u00e0i m\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3 b\u00e0i n\u00e0y \u0111\u00e3 vi\u1ebft trong \u1ea5n ph\u1ea9m <sup>(4),<\/sup> ti\u1ebfp \u0111\u1ebfn s\u1ebd n\u00eau m\u1ed9t v\u00e0i v\u1ea5n \u0111\u1ec1 quan tr\u1ecdng li\u00ean quan \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam trong giai \u0111o\u1ea1n hi\u1ec7n nay.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>2. C\u00c1C \u0110\u1eb6C \u0110I\u1ec2M C\u1ee6A GI\u00c1O D\u1ee4C \u0110\u1ea0I H\u1eccC HOA K\u1ef2<\/strong><\/span><\/p>\n<p>GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H \u0111\u1ed3 s\u1ed9 nh\u1ea5t, \u0111a d\u1ea1ng nh\u1ea5t, ph\u1ee9c t\u1ea1p nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi, do \u0111\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i ch\u01b0a c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i th\u00e2m nh\u1eadp l\u00e2u d\u00e0i v\u00e0o n\u1ec1n GD\u0110H \u0111\u00f3 kh\u00f3 hi\u1ec3u bi\u1ebft th\u1eadt s\u00e2u s\u1eafc v\u1ec1 n\u00f3. Tuy nhi\u00ean, \u0111\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 h\u1ecdc t\u1eadp nh\u1eefng g\u00ec t\u1eeb h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u00f3 nh\u1eb1m \u00e1p d\u1ee5ng v\u00e0o GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam c\u1ea7n ph\u1ea3i hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a n\u00f3. V\u00ec v\u1eady, t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a b\u00e0i n\u00e0y c\u1ed1 g\u1eafng th\u1eed t\u00ecm hi\u1ec3u nh\u1eefng \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t, b\u1ea3n ch\u1ea5t nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u1ec1n GD\u0110H Hoa K\u1ef3 qua l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0 hi\u1ec7n tr\u1ea1ng c\u1ee7a n\u00f3.<\/p>\n<p>Ph\u1ea3i n\u00f3i r\u1eb1ng so v\u1edbi GD\u0110H ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng c\u00f3 l\u1ecbch s\u1eed h\u01a1n ba ngh\u00ecn n\u0103m c\u0169ng nh\u01b0 so v\u1edbi GD\u0110H ch\u00e2u \u00c2u, c\u00e1i n\u00f4i c\u1ee7a n\u1ec1n GD\u0110H ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y ki\u1ec3u hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i b\u1eaft ngu\u1ed3n t\u1eeb kho\u1ea3ng th\u1ebf k\u1ef7 th\u1ee9 12 th\u00ec GD\u0110H Hoa K\u1ef3 h\u1ebft s\u1ee9c non tr\u1ebb, v\u1edbi l\u1ecbch s\u1eed ch\u1ec9 kho\u1ea3ng h\u01a1n b\u1ed1n tr\u0103m n\u0103m <sup>(2)<\/sup>. Th\u1ebf m\u00e0 GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 c\u00f3 s\u1ee9c h\u1ea5p d\u1eabn k\u1ef3 l\u1ea1: Nh\u1eadt B\u1ea3n \u0111\u00e3 ch\u1ecdn m\u00f4 h\u00ecnh GD\u0110H \u0110\u1ee9c v\u00e0 Hoa K\u1ef3 \u0111\u1ec3 noi theo t\u1eeb th\u1eddi Minh Tr\u1ecb, Trung Qu\u1ed1c \u0111\u00e3 x\u00e2y d\u1ef1ng l\u1ea1i n\u1ec1n GD\u0110H c\u1ee7a m\u00ecnh ch\u1ee7 y\u1ebfu theo ki\u1ec3u M\u1ef9 t\u1eeb khi th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u1ea3i c\u00e1ch m\u1edf c\u1eeda c\u00e1ch \u0111\u00e2y ba th\u1eadp ni\u00ean, v\u00e0 g\u1ea7n nh\u1ea5t, \u201c<em>qu\u00e1 tr\u00ecnh Bologna<\/em>\u201d c\u1ee7a ch\u00e2u \u00c2u th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch s\u00e2u r\u1ed9ng v\u1ec1 GD\u0110H trong th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u1ea7u c\u1ee7a th\u1ebf k\u1ef7 21 \u0111\u1ec3 thi\u1ebft l\u1eadp m\u1ed9t \u201c<em>kh\u00f4ng gian GD\u0110H ch\u00e2u \u00c2<\/em><em>u<\/em>\u201d c\u00f3 r\u1ea5t nhi\u1ec1u y\u1ebfu t\u1ed1 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi GD\u0110H Hoa K\u1ef3 <sup>(5)<\/sup>.<\/p>\n<p>V\u00ec sao n\u1ec1n GD\u0110H Hoa K\u1ef3 c\u00f3 s\u1ee9c h\u1ea5p d\u1eabn m\u1ea1nh m\u1ebd nh\u01b0 v\u1eady? Nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 n\u00e0o t\u1eeb l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111\u00e3 t\u1ea1o n\u00ean s\u1ee9c m\u1ea1nh hi\u1ec7n t\u1ea1i c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3? M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u bi\u1ebft GD\u0110H Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t n\u1ec1n GD\u0110H \u201cc\u1ed9i ngu\u1ed3n\u201d, n\u00f3 ch\u1ecbu nhi\u1ec1u \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a GD\u0110H ch\u00e2u \u00c2u, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 c\u1ee7a Anh v\u00e0 \u0110\u1ee9c, nh\u01b0ng l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 v\u1edbi nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t \u0111\u00e3 t\u1ea1o n\u00ean c\u00e1c tri\u1ebft l\u00fd c\u01a1 b\u1ea3n, \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3, g\u00f3p ph\u1ea7n h\u00ecnh th\u00e0nh nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 t\u1ed5 ch\u1ee9c v\u00e0 qu\u1ea3n l\u00fd h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H. Ch\u00fang ta h\u00e3y \u0111i\u1ec3m l\u1ea1i m\u1ed9t v\u00e0i s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed ti\u00eau bi\u1ec3u kh\u00e1 b\u1ea5t ng\u1edd v\u00e0 l\u00fd th\u00fa.<\/p>\n<ul>\n<li><em>Th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a G. <\/em><em>W<\/em><em>ashington trong vi\u1ec7c th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t \u0111\u1ea1i h\u1ecdc qu\u1ed1c gia m\u1eabu m\u1ef1c cho Li\u00ean bang Hoa K\u1ef3<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>N\u0103m 1789, George Washington \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1ea7u l\u00e0m t\u1ed5ng th\u1ed1ng \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a Hoa K\u1ef3. L\u00fac b\u1ea5y gi\u1edd \u1edf m\u1ed9t s\u1ed1 bang Hoa K\u1ef3 c\u00f3 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc h\u00ecnh th\u00e0nh v\u1edbi c\u01a1 s\u1edf h\u1ea1 t\u1ea7ng ngh\u00e8o n\u00e0n v\u00e0 \u0111\u1ed9i ng\u0169 gi\u00e1o ch\u1ee9c r\u1ea5t y\u1ebfu. Washington thuy\u1ebft ph\u1ee5c Qu\u1ed1c h\u1ed9i v\u1ec1 vi\u1ec7c th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc qu\u1ed1c gia m\u1ea1nh, t\u1eadp trung \u0111\u1ea7u t\u01b0 c\u00e1c ngu\u1ed3n l\u1ef1c v\u00e0o \u0111\u00f3, v\u00ec theo \u00f4ng ta, m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc qu\u1ed1c gia m\u1ea1nh s\u1ebd th\u00fac \u0111\u1ea9y kh\u1ed1i th\u1ed1ng nh\u1ea5t qu\u1ed1c gia. Kh\u00f4ng may \u00fd ki\u1ebfn c\u1ee7a Washington kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7ng h\u1ed9, v\u00ec \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 s\u1ef1 quan t\u00e2m h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ea1i bi\u1ec3u l\u00e0 ch\u1ee7 quy\u1ec1n t\u1eebng bang c\u1ee7a ri\u00eang h\u1ecd ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a qu\u1ed1c gia li\u00ean bang non tr\u1ebb. Nh\u01b0 v\u1eady \u00fd \u0111\u1ed3 th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u1ea1nh t\u1ea7m c\u1ee1 qu\u1ed1c t\u1ebf l\u00e0m ki\u1ec3u m\u1eabu cho c\u1ea3 li\u00ean bang kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7ng h\u1ed9<sup> (6)<\/sup>.<\/p>\n<p>Ng\u00e0y nay xem x\u00e9t v\u00e0 \u0111\u00e1nh gi\u00e1 l\u1ea1i s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u00f3, nhi\u1ec1u nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u GD\u0110H Hoa K\u1ef3 cho r\u1eb1ng th\u1ea5t b\u1ea1i c\u1ee7a G. Washington kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u r\u1ee7i ro. Ch\u00ednh v\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u1ea1nh duy nh\u1ea5t l\u00e0m m\u1eabu m\u1ef1c trong to\u00e0n li\u00ean bang, h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng b\u1ecb r\u00e0ng bu\u1ed9c b\u1edfi c\u00e1c khu\u00f4n ph\u00e9p c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc theo ki\u1ec3u c\u0169 ch\u00e2u \u00c2u, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 l\u1ea1i t\u1ea1o n\u00ean t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3. C\u0169ng v\u00ec kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u1ea1nh duy nh\u1ea5t l\u00e0m ki\u1ec3u m\u1eabu, \u1edf Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 ra \u0111\u1eddi h\u00e0ng lo\u1ea1t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng nh\u1ecf v\u00e0 y\u1ebfu. L\u00fac \u0111\u00f3, khi n\u00f3i v\u1ec1 vi\u1ec7c th\u00e0nh l\u1eadp tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc th\u00ec \u1edf ch\u00e2u \u00c2u ph\u01b0\u01a1ng ch\u00e2m th\u01b0\u1eddng l\u00e0: \u201cn\u1ebfu kh\u00f4ng l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1i t\u1ed1t nh\u1ea5t th\u00ec th\u00e0 r\u1eb1ng ch\u1eb3ng c\u00f3 g\u00ec\u201d, c\u00f2n \u1edf Hoa K\u1ef3 ph\u01b0\u01a1ng ch\u00e2m l\u1ea1i l\u00e0: \u201cth\u00e0 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 c\u00f2n h\u01a1n l\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec c\u1ea3\u201d. T\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3, m\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi cho r\u1eb1ng \u0111\u00f3 l\u00e0 bi\u1ec3u hi\u1ec7n s\u1ef1 \u201cthi\u1ebfu t\u00ednh h\u1ec7 th\u1ed1ng\u201d, th\u00ec nhi\u1ec1u nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u1ea1i t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf \u0111\u00f3 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1ea1o n\u00ean s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3: ch\u00ednh t\u00ednh \u0111a d\u1ea1ng c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u1ea1o n\u00ean s\u1ef1 phong ph\u00fa v\u1ec1 ch\u1ee9c n\u0103ng gi\u00fap ph\u1ee5c v\u1ee5 cho c\u00e1c nhu c\u1ea7u ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ea5t kh\u00e1c nhau c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i. S\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111a d\u1ea1ng v\u00e0 nhanh ch\u00f3ng c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1edfi m\u1ed9t s\u1ef1 ch\u1ec9 \u0111\u1ea1o th\u1ed1ng nh\u1ea5t c\u1ee7a qu\u1ed1c gia, m\u00e0 b\u1edfi s\u1ef1 l\u1ef1a ch\u1ecdn t\u1eeb c\u01a1 ch\u1ebf c\u1ea1nh tranh c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng. Ch\u1eb3ng h\u1ea1n, t\u1eeb 1969 \u0111\u1ebfn 1975 \u1edf Hoa K\u1ef3 c\u00f3 kho\u1ea3ng 800 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp, v\u00e0 c\u0169ng c\u00f3 kho\u1ea3ng 300 tr\u01b0\u1eddng kh\u00e1c ph\u1ea3i \u0111\u00f3ng c\u1eeda ho\u1eb7c s\u00e1p nh\u1eadp, t\u1ee9c l\u00e0 c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c 500 tr\u01b0\u1eddng.<sup>(6)<\/sup> C\u00f3 th\u1ec3 c\u00e1i \u0111i\u1ec1u d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 \u201cthi\u1ebfu t\u00ednh h\u1ec7 th\u1ed1ng\u201d c\u1ee7a n\u1ec1n GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u1ea1i ph\u1ea3n \u00e1nh m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H \u0111a d\u1ea1ng \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh v\u1edbi m\u1ed9t m\u1ed1i li\u00ean k\u1ebft m\u1ea1nh m\u1ebd, m\u1ed7i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc th\u01b0\u1eddng l\u00e0 th\u00e0nh vi\u00ean c\u1ee7a m\u1ed9t hi\u1ec7p h\u1ed9i t\u1ef1 nguy\u1ec7n ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng theo m\u1ed9t c\u01a1 ch\u1ebf ki\u1ec3m \u0111\u1ecbnh ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng ch\u1eb7t ch\u1ebd th\u1ea5m \u0111\u01b0\u1ee3m t\u00ednh c\u1ea1nh tranh c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng.<\/p>\n<ul>\n<li><em>Th\u1eafng l\u1ee3i c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 Dartmouth trong v\u1ee5 ki\u1ec7n c\u1ee7a bang New Hampshire \u1edf T\u00f2a \u00e1n T\u1ed1i cao v\u1ec1 quy\u1ec1n \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 1816, Bang New Hampshire \u0111\u00e3 ra m\u1ed9t d\u1ef1 lu\u1eadt cung c\u1ea5p cho Ch\u00ednh quy\u1ec1n Bang nh\u1eefng quy\u1ec1n h\u1ea1n r\u1ea5t r\u1ed9ng r\u00e3i \u0111\u1ec3 \u201cc\u1ea3i c\u00e1ch\u201d tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 Dartmouth, v\u1edbi l\u1eadp lu\u1eadn d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 r\u1ea5t h\u1ee3p l\u00fd r\u1eb1ng tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc (d\u00f9 r\u1eb1ng theo quy ch\u1ebf t\u01b0 nh\u00e2n) ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp v\u00ec l\u1ee3i \u00edch c\u1ee7a nh\u00e2n d\u00e2n New Hampshire, do \u0111\u00f3 trong qu\u00e1 tr\u00ecnh \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh, nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng ph\u1ea3i nghe theo \u00fd ki\u1ebfn c\u1ee7a c\u00f4ng ch\u00fang th\u00f4ng qua Ch\u00ednh quy\u1ec1n Bang. Tuy nhi\u00ean, n\u0103m 1819, Ch\u00e1nh \u00e1n T\u00f2a \u00e1n T\u1ed1i cao Hoa K\u1ef3 l\u00fac \u0111\u00f3 l\u00e0 J. Marshall \u0111\u00e3 k\u1ebft lu\u1eadn theo chi\u1ec1u h\u01b0\u1edbng \u1ee7ng h\u1ed9 tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 Dartmouth, tuy\u00ean b\u1ed1 r\u1eb1ng theo Hi\u1ebfn ph\u00e1p, Ch\u00ednh quy\u1ec1n Bang kh\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e9p ra b\u1ea5t k\u1ef3 m\u1ed9t d\u1ef1 lu\u1eadt n\u00e0o \u201cc\u00f3 t\u00e1c h\u1ea1i \u0111\u1ebfn nhi\u1ec7m v\u1ee5 quy \u0111\u1ecbnh b\u1edfi c\u00e1c h\u1ee3p \u0111\u1ed3ng\u201d, v\u00e0 r\u1eb1ng gi\u1ea5y ph\u00e9p th\u00e0nh l\u1eadp m\u00e0 nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5p tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 m\u1ed9t h\u1ee3p \u0111\u1ed3ng <sup>(6)<\/sup>. Marshall quan ni\u1ec7m r\u1eb1ng, s\u1ef1 can thi\u1ec7p c\u1ee7a gi\u1edbi c\u1ea7m quy\u1ec1n v\u00e0o vi\u1ec7c qu\u1ea3n l\u00fd c\u00e1c c\u01a1 s\u1edf d\u1ecbch v\u1ee5 t\u01b0 nh\u00e2n, d\u00f9 r\u1eb1ng c\u00e1c d\u1ecbch v\u1ee5 \u0111\u00f3 d\u01b0\u1edbi d\u1ea1ng m\u1ed9t c\u00f4ng ty hay do s\u1ef1 \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh c\u00e1 nh\u00e2n, \u0111\u1ec1u r\u1ea5t nguy hi\u1ec3m. Th\u1eafng l\u1ee3i c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 Dartmouth t\u1ea1i T\u00f2a \u00e1n T\u1ed1i cao n\u0103m 1819 c\u00f3 t\u00e1c \u0111\u1ed9ng d\u1ed9i l\u1ea1i r\u1ea5t m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u1ebfn c\u00e1c doanh nghi\u1ec7p t\u01b0 nh\u00e2n c\u0169ng nh\u01b0 ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. Quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a Marshall \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t \u0111\u1ea3m b\u1ea3o an to\u00e0n cho vi\u1ec7c th\u00e0nh l\u1eadp v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0. Ng\u01b0\u1eddi ta tin r\u1eb1ng m\u1ed9t khi \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea5y ph\u00e9p th\u00e0nh l\u1eadp c\u1ee7a bang, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u00e0nh l\u1eadp s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea3m b\u1ea3o quy\u1ec1n ki\u1ec3m so\u00e1t nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng c\u1ee7a m\u00ecnh trong t\u01b0\u01a1ng lai.<\/p>\n<ul>\n<li><em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt Morrill c\u1ea5p \u0111\u1ea5t c\u00f4ng \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>Trong th\u1eddi gian N\u1ed9i chi\u1ebfn c\u1ee7a Hoa K\u1ef3 (1861-1865), v\u00e0o n\u0103m 1862, d\u01b0\u1edbi th\u1eddi T\u1ed5ng th\u1ed1ng A. Lincoln \u0111\u00e3 ra \u0111\u1eddi <em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt Morrill<\/em> quy \u0111\u1ecbnh c\u1ea5p \u0111\u1ea5t c\u00f4ng cho c\u00e1c bang \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc bang. Ch\u1ec9 c\u00e1c bang kh\u00f4ng ch\u1ed1ng l\u1ea1i Li\u00ean bang m\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u01b0\u1edfng quy\u1ec1n l\u1ee3i n\u00e0y. M\u1ed7i \u0111\u1ea7u th\u01b0\u1ee3ng ngh\u1ecb s\u0129 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho bang \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5p 30 ngh\u00ecn acre (kho\u1ea3ng 12 ngh\u00ecn ha), \u0111\u1ea5t n\u00e0y \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t d\u00e0nh \u0111\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00e0o t\u1ea1o cho c\u00e1c ng\u00e0nh n\u00f4ng nghi\u1ec7p v\u00e0 c\u01a1 kh\u00ed. <em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt c\u1ea5p \u0111\u1ea5t Morrill<\/em> x\u00e1c \u0111\u1ecbnh t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee7a m\u1ed9t n\u1ec1n GD\u0110H m\u1edbi, r\u1ea5t th\u1ef1c d\u1ee5ng: th\u00fac \u0111\u1ea9y GD\u0110H ph\u1ee5c v\u1ee5 cho vi\u1ec7c ph\u00e1t tri\u1ec3n n\u00f4ng nghi\u1ec7p v\u00e0 c\u01a1 kh\u00ed. V\u1edbi s\u1ef1 th\u00e0nh l\u1eadp c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5p \u0111\u1ea5t, s\u1ed1 sinh vi\u00ean nh\u1eadp h\u1ecdc c\u00e1c ng\u00e0nh k\u1ef9 thu\u1eadt c\u01a1 kh\u00ed t\u0103ng nhanh trong c\u00e1c th\u1eadp ni\u00ean 1880 v\u00e0 1890, nh\u01b0ng sinh vi\u00ean v\u00e0o c\u00e1c ng\u00e0nh n\u00f4ng nghi\u1ec7p v\u1eabn \u00edt. Tuy g\u1eb7p kh\u00f3 kh\u0103n v\u1ec1 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng, nh\u01b0ng nh\u1edd ngu\u1ed3n thu nh\u1eadp \u00edt \u1ecfi c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng n\u00e0y v\u1eabn t\u1ed3n t\u1ea1i v\u00e0 tr\u01b0\u1edfng th\u00e0nh d\u1ea7n cho \u0111\u1ebfn th\u1eadp ni\u00ean 1890. V\u00e0o n\u0103m 1890, <em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt Morrill 2<\/em> ra \u0111\u1eddi mang l\u1ea1i cho c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea5p \u0111\u1ea5t m\u1ed9t qu\u1ef9 tr\u1ee3 c\u1ea5p tr\u1ef1c ti\u1ebfp h\u00e0ng n\u0103m c\u1ee7a Li\u00ean bang, m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n thu\u1eadn l\u1ee3i c\u00f3 t\u00ednh quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m m\u00e0 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111ang \u0111i v\u00e0o th\u1eddi k\u1ef3 ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd nh\u1ea5t <sup>(7)<\/sup>.<\/p>\n<p><em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt Morrill<\/em> c\u1ea5p \u0111\u1ea5t c\u00f4ng \u0111\u1ec3 th\u00e0nh l\u1eadp c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed \u0111\u1eb7c s\u1eafc c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. Ch\u1eb3ng nh\u1eefng n\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec7n s\u1ef1 quan t\u00e2m c\u1ee7a Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Li\u00ean bang \u0111\u1ed1i v\u1edbi GD\u0110H m\u00e0 c\u00f2n kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh m\u1ed9t quan ni\u1ec7m v\u1ec1 GD\u0110H kh\u00e1c v\u1edbi c\u00e1c quan ni\u1ec7m truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u1ee7a ch\u00e2u \u00c2u c\u00f3 t\u1eeb th\u1eddi Trung c\u1ed5: tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 c\u00e1c ng\u00e0nh ngh\u1ec1 \u0111\u00e0o t\u1ea1o c\u1ee7a ch\u00fang ph\u1ea3i g\u1eafn ch\u1eb7t v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n s\u1ea3n xu\u1ea5t, kinh t\u1ebf, x\u00e3 h\u1ed9i, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 c\u00f4ng c\u1ee5 \u0111\u1ec3 \u0111\u00e0o t\u1ea1o c\u00e1c quan ch\u1ee9c cai tr\u1ecb v\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 truy\u1ec1n gi\u00e1o.<\/p>\n<ul>\n<li><em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt <\/em>\u201c<em>GI Bill<\/em>\u201d<em> 1944 t\u1ea1o c\u01a1 h\u1ed9i cho c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n nh\u1eadp h\u1ecdc \u0111\u1ea1i h\u1ecdc <\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>V\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m s\u1eafp k\u1ebft th\u00fac Chi\u1ebfn tranh th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ee9 hai, n\u0103m 1944, Hoa K\u1ef3 ban h\u00e0nh <em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt T\u00e1i \u0110i\u1ec1u ch\u1ec9nh \u0111\u1ed1i v\u1edbi Qu\u00e2n nh\u00e2n<\/em> (<em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt <\/em>\u201c<em>GI Bill<\/em>\u201d<a href=\"#_ftn2\" name=\"_ftnref2\">(*)<\/a>), trong \u0111\u00f3 c\u00f3 c\u00e1c \u0111i\u1ec1u kho\u1ea3n \u0111\u1ea3m b\u1ea3o cho c\u00e1c c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadp h\u1ecdc c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh kh\u00e1c nhau trong c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc. V\u1edbi s\u1ef1 h\u1ed7 tr\u1ee3 c\u1ee7a \u0110\u1ea1o lu\u1eadt n\u00f3i tr\u00ean, m\u1ed9t \u201cc\u01a1n l\u0169\u201d c\u00e1c c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n tr\u00e0n v\u00e0o c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc: v\u00e0o n\u0103m 1947; 1,1 tri\u1ec7u c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n M\u1ef9 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn v\u00e0o \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, trong khi tr\u01b0\u1edbc chi\u1ebfn tranh t\u1ed5ng s\u1ed1 sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc n\u00f3i chung ch\u1ec9 l\u00e0 1,5 tri\u1ec7u. \u0110\u00e2y l\u00e0 th\u1eddi k\u1ef3 m\u1edf r\u1ed9ng quy m\u00f4 l\u1edbn nh\u1ea5t trong l\u1ecbch s\u1eed GD\u0110H Hoa K\u1ef3. Trong kho\u1ea3ng th\u1eddi gian t\u1eeb 1940 \u0111\u1ebfn 1970, t\u1ec9 l\u1ec7 sinh vi\u00ean v\u00e0o \u0111\u1ea1i h\u1ecdc so v\u1edbi thanh ni\u00ean c\u00f9ng \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i t\u0103ng l\u00ean g\u1ea5p ba, t\u1eeb 15% \u0111\u1ebfn 45%; s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u0103ng l\u00ean g\u1ea7n 5 l\u1ea7n, s\u1ed1 sinh vi\u00ean sau \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u0103ng l\u00ean g\u1ea7n 9 l\u1ea7n, ri\u00eang th\u1eadp ni\u00ean 1960 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u00ednh theo ph\u1ea7n tr\u0103m \u0111\u1ea1t cao nh\u1ea5t so v\u1edbi b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1eadp ni\u00ean n\u00e0o. M\u1ed9t lo\u1ea1i tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00f3ng g\u00f3p cho s\u1ef1 gia t\u0103ng n\u00e0y l\u00e0 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng cao \u0111\u1eb3ng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng c\u00f4ng l\u1eadp, m\u00e0 trong giai \u0111o\u1ea1n t\u1eeb 1965-1972 \u0111\u00e3 ra \u0111\u1eddi v\u1edbi t\u1ec9 l\u1ec7 c\u1ee9 h\u01a1n m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng trong m\u1ed9t tu\u1ea7n l\u1ec5. <sup>(7)<\/sup><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-14897\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2025\/10\/Anh-cua-UC-Berkeley-Wikipedia.jpg?resize=578%2C376&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"578\" height=\"376\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u1ea2nh c\u1ee7a UC Berkeley (Wikipedia)<\/p>\n<p><em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt GI Bill<\/em> l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed h\u1ebft s\u1ee9c \u0111\u1eb7c s\u1eafc n\u1eefa c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. \u0110\u1ea1o lu\u1eadt n\u00e0y kh\u00f4ng nh\u1eefng l\u00e0 m\u1ed9t ch\u00ednh s\u00e1ch h\u1ebft s\u1ee9c kh\u00f4n kh\u00e9o v\u00e0 t\u00e1o b\u1ea1o c\u1ee7a Hoa K\u1ef3 \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n, m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ed9ng t\u00e1c l\u00e0m t\u0103ng nhanh qu\u00e1 tr\u00ecnh \u0111\u1ea1i ch\u00fang h\u00f3a GD\u0110H. V\u00e0o th\u1eddi k\u1ef3 \u0111\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i kh\u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u00fd ki\u1ebfn c\u1ee7a m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn gi\u1edbi h\u00e0n l\u00e2m cho r\u1eb1ng \u0111\u1ea1o lu\u1eadt n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u1ea7m th\u01b0\u1eddng h\u00f3a tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 l\u00e0m suy gi\u1ea3m ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a ch\u00fang, tuy nhi\u00ean cho \u0111\u1ebfn nay, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed GD\u0110H \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng s\u1ef1 suy gi\u1ea3m ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng \u0111\u00e3 kh\u00f4ng x\u1ea3y ra. V\u00e0 n\u1ed1i ti\u1ebfp v\u1edbi s\u1ef1 gia t\u0103ng s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc h\u1ebft s\u1ee9c m\u1ea1nh m\u1ebd \u0111\u00f3, v\u00e0o c\u00e1c th\u1eadp ni\u00ean sau \u0111\u00f3 GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00e2ng l\u00ean tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 ph\u1ed5 c\u1eadp, t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t c\u01a1 h\u1ed9i h\u1ebft s\u1ee9c thu\u1eadn l\u1ee3i \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc n\u00e0y v\u1eefng ch\u1eafc ti\u1ebfn v\u00e0o th\u1eddi \u0111\u1ea1i kinh t\u1ebf tri th\u1ee9c.<\/p>\n<ul>\n<li><em>Ch\u00ednh s\u00e1ch h\u1ecdc b\u1ed5ng v\u00e0 t\u00edn d\u1ee5ng c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang Hoa K\u1ef3 t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m 1970: c\u1ea5p t\u00e0i ch\u00ednh kh\u00f4ng ph\u1ea3i cho ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t m\u00e0 cho ng\u01b0\u1eddi ti\u00eau d\u00f9ng<\/em><\/li>\n<\/ul>\n<p>Hi\u1ec7n nay, Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng qu\u1ea3n l\u00fd tr\u1ef1c ti\u1ebfp h\u1ec7 th\u1ed1ng gi\u00e1o d\u1ee5c, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 GD\u0110H, m\u00e0 \u0111\u00f3 l\u00e0 ph\u1ea7n vi\u1ec7c c\u1ee7a c\u00e1c b\u1ed9 gi\u00e1o d\u1ee5c bang. Tuy nhi\u00ean, Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang c\u00f3 vai tr\u00f2 quan tr\u1ecdng v\u1ec1 c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ch\u1ec9nh v\u0129 m\u00f4 th\u00f4ng qua nhi\u1ec1u bi\u1ec7n ph\u00e1p, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 vi\u1ec7c c\u1ea5p t\u00e0i ch\u00ednh th\u00f4ng qua qu\u1ef9 t\u00edn d\u1ee5ng v\u00e0 h\u1ecdc b\u1ed5ng cho sinh vi\u00ean v\u00e0 qu\u1ef9 nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc. V\u00e0o n\u0103m 2006 GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea7u t\u01b0 g\u1ea7n 250 t\u1ef7 USD, trong \u0111\u00f3 sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ed7 tr\u1ee3 t\u00e0i ch\u00ednh g\u1ea7n 150 t\u1ef7 USD <sup>(9)<\/sup>. Kho\u1ea3ng 70% sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn m\u1ed9t lo\u1ea1i h\u1ed7 tr\u1ee3 t\u00e0i ch\u00ednh n\u00e0o \u0111\u00f3: kho\u1ea3n n\u00e0y trang tr\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee1 40% t\u1ed5ng chi ph\u00ed. \u0110i\u1ec1u \u0111\u1eb7c s\u1eafc v\u1ec1 ch\u00ednh s\u00e1ch GD\u0110H \u1edf \u0111\u00e2y kh\u00f4ng ch\u1ec9 \u1edf kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng kh\u1ed5ng l\u1ed3 c\u1ee7a kho\u1ea3n t\u00edn d\u1ee5ng v\u00e0 h\u1ecdc b\u1ed5ng cho sinh vi\u00ean m\u00e0 c\u00f2n l\u00e0 \u1edf c\u00e1ch th\u1ee9c c\u1ea5p kho\u1ea3n kinh ph\u00ed n\u00e0y. Sau nhi\u1ec1u cu\u1ed9c b\u00e0n lu\u1eadn \u1edf Qu\u1ed1c h\u1ed9i v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1eadp ni\u00ean 1970, Hoa K\u1ef3 ch\u1ecdn c\u00e1ch c\u1ea5p kho\u1ea3n kinh ph\u00ed n\u00e0y kh\u00f4ng cho tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, m\u00e0 tr\u1ef1c ti\u1ebfp cho sinh vi\u00ean, t\u1ee9c l\u00e0 <em>kh\u00f4ng c\u1ea5p cho ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t m\u00e0 c\u1ea5p cho ng\u01b0\u1eddi ti\u00eau d\u00f9ng<\/em>. K\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a ch\u00ednh s\u00e1ch n\u00e0y l\u00e0 l\u00e0m t\u0103ng s\u1ee9c m\u1ea1nh t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi ti\u00eau d\u00f9ng &#8211; ng\u01b0\u1eddi mua, so v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t &#8211; ng\u01b0\u1eddi b\u00e1n, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi kh\u00f4ng l\u00e0m t\u0103ng quy\u1ec1n l\u1ef1c t\u1eadp trung c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc.<sup>(7)<\/sup><\/p>\n<p>Tr\u00ean \u0111\u00e2y ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ec9 xin n\u00eau m\u1ed9t s\u1ed1 s\u1ef1 ki\u1ec7n l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3, c\u00e1c s\u1ef1 ki\u1ec7n m\u00e0 ch\u00fang t\u00f4i ngh\u0129 l\u00e0 c\u00f3 li\u00ean quan v\u00e0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c h\u00ecnh th\u00e0nh c\u00e1c t\u00ednh ch\u1ea5t \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 ng\u00e0y nay. V\u1eady th\u00ec c\u00e1c \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u00e0 g\u00ec? Theo ch\u00fang t\u00f4i c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0:<\/p>\n<p>&#8211; T\u00ednh <em>phi t\u1eadp trung<\/em>: \u0110\u1ed1i v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t b\u1ed9 ho\u1eb7c c\u01a1 quan trung \u01b0\u01a1ng n\u00e0o c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang qu\u1ea3n l\u00fd tr\u1ef1c ti\u1ebfp, \u0111\u01b0a ra nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng ch\u1ec9 \u0111\u1ea1o nghi\u00eam ng\u1eb7t ho\u1eb7c nh\u1eefng khu\u00f4n m\u1eabu c\u1ee9ng nh\u1eafc \u00e1p \u0111\u1eb7t t\u1eeb tr\u00ean xu\u1ed1ng. Trong vi\u1ec7c qu\u1ea3n l\u00fd h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 xu h\u01b0\u1edbng m\u1ecdi ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng ph\u00e1t tri\u1ec3n <em>t\u1eeb d\u01b0\u1edbi l\u00ean<\/em> th\u1ec3 hi\u1ec7n r\u1ea5t r\u00f5. T\u00ednh phi t\u1eadp trung n\u00e0y c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1ebfn m\u1ed9t trong hai t\u00ecnh tr\u1ea1ng: m\u1ed9t l\u00e0 s\u1ef1 \u201cthi\u1ebfu h\u1ec7 th\u1ed1ng\u201d, ho\u1eb7c n\u00f3i b\u1eb1ng m\u1ed9t t\u1eeb n\u1eb7ng h\u01a1n, s\u1ef1 v\u00f4 ch\u00ednh ph\u1ee7; hai l\u00e0 <em>t\u00ednh d\u00e2n ch\u1ee7<\/em> v\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n <em>\u0111a d\u1ea1ng<\/em>. T\u00ecnh tr\u1ea1ng n\u00e0o trong hai xu h\u01b0\u1edbng tr\u00ean s\u1ebd x\u1ea3y ra l\u00e0 t\u00f9y thu\u1ed9c v\u00e0o c\u00e1c \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng m\u00e0 ch\u00fang ta s\u1ebd b\u00e0n d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>&#8211; T\u00ednh <em>th\u1ef1c ti\u1ec5n: <\/em>Tuy GD\u0110H Hoa K\u1ef3 du nh\u1eadp t\u1eeb ch\u00e2u \u00c2u, ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng r\u1ea5t m\u1ea1nh m\u1ebd c\u1ee7a c\u00e1c m\u00f4 h\u00ecnh GD\u0110H truy\u1ec1n th\u1ed1ng h\u00e0n l\u00e2m c\u1ee7a ch\u00e2u \u00c2u, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a Anh v\u00e0 \u0110\u1ee9c, nh\u01b0ng t\u00ednh truy\u1ec1n th\u1ed1ng \u0111\u00f3 kh\u00f4ng ho\u00e0n to\u00e0n \u00e1p \u0111\u1eb7t m\u1ecdi s\u1eafc th\u00e1i c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng m\u1eafc b\u1ec7nh \u201cgi\u00e1o \u0111i\u1ec1u\u201d. Cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u1ef1c t\u1ebf, s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n kinh t\u1ebf x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a v\u00f9ng \u0111\u1ea5t m\u1edbi n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u1ea3n \u00e1nh r\u1ea5t nhanh ch\u00f3ng v\u00e0o n\u1ec1n GD\u0110H c\u1ee7a n\u00f3. Kh\u00f4ng c\u00e2u n\u1ec7 c\u00e1c \u01b0\u1edbc l\u1ec7 truy\u1ec1n th\u1ed1ng, h\u00e0n l\u00e2m v\u1ec1 m\u00f4 h\u00ecnh \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, v\u1ec1 n\u1ed9i dung \u0111\u00e0o t\u1ea1o, v\u1ec1 ng\u00e0nh h\u1ecdc<em>&#8230;<\/em>, vi\u1ec7c \u0111\u00e0o t\u1ea1o \u1edf c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc M\u1ef9 ph\u1ee5c v\u1ee5 r\u1ea5t s\u00e1t y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a s\u1ea3n xu\u1ea5t, c\u1ee7a s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n kinh t\u1ebf x\u00e3 h\u1ed9i. Trong t\u1eebng ng\u00e0nh ngh\u1ec1 \u0111\u00e0o t\u1ea1o quan h\u1ec7 gi\u1eefa vi\u1ec7c d\u1ea1y v\u00e0 h\u1ecdc trong nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 c\u00e1c ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng s\u1ea3n xu\u1ea5t \u1edf c\u00e1c l\u0129nh v\u1ef1c li\u00ean quan c\u0169ng h\u1ebft s\u1ee9c ch\u1eb7t ch\u1ebd. Ch\u00ednh vi\u1ec7c g\u1eafn ch\u1eb7t v\u1edbi th\u1ef1c ti\u1ec5n n\u00e0y l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 t\u1ea1o n\u00ean s\u1ee9c s\u1ed1ng m\u1ea1nh m\u1ebd c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3.<\/p>\n<p>&#8211; T\u00ednh <em>\u0111\u1ea1i ch\u00fang: <\/em>M\u1ed9t \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m g\u1ea7n g\u0169i v\u1edbi t\u00ednh th\u1ef1c ti\u1ec5n v\u00e0 c\u00f3 quan h\u1ec7 g\u1eafn b\u00f3 v\u1edbi t\u00ednh th\u1ef1c ti\u1ec5n l\u00e0 t\u00ednh \u0111\u1ea1i ch\u00fang. Tuy ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a m\u00f4 h\u00ecnh GD\u0110H tinh hoa c\u1ee7a Anh qu\u1ed1c, ngay t\u1eeb khi m\u1edbi x\u00e2y d\u1ef1ng, h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 mang trong m\u00ecnh t\u00ednh \u0111\u1ea1i ch\u00fang. V\u00e0o kho\u1ea3ng 1880 \u1edf V\u01b0\u01a1ng qu\u1ed1c Anh v\u1edbi 23 tri\u1ec7u d\u00e2n c\u00f3 4 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, trong khi ch\u1ec9 t\u1ea1i ri\u00eang bang Ohio Hoa K\u1ef3 v\u1edbi 3 tri\u1ec7u d\u00e2n \u0111\u00e3 th\u00e0nh l\u1eadp 37 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc. N\u0103m 1928, Hoa K\u1ef3 c\u00f3 1220 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u1edbi g\u1ea7n 1,2 tri\u1ec7u sinh vi\u00ean, chi\u1ebfm 15% t\u1ef7 l\u1ec7 thanh ni\u00ean c\u00f9ng \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i, g\u1ea5p 5 l\u1ea7n t\u1ef7 l\u1ec7 trung b\u00ecnh c\u1ee7a GD\u0110H ch\u00e2u \u00c2u th\u1eddi \u0111\u00f3. <sup>(2)<\/sup> Nh\u01b0 \u0111\u00e3 n\u00f3i tr\u00ean, sau Chi\u1ebfn tranh th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ee9 hai <em>\u0110\u1ea1o lu\u1eadt GI Bill<\/em> \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a h\u00e0ng tri\u1ec7u c\u1ef1u qu\u00e2n nh\u00e2n v\u00e0o \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0m t\u0103ng s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00ean h\u1ebft s\u1ee9c nhanh ch\u00f3ng. V\u00e0o n\u0103m 2008 Hoa K\u1ef3 c\u00f3 g\u1ea7n 18 tri\u1ec7u sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc <sup>(9)<\/sup>, chi\u1ebfm h\u01a1n 83% t\u1ef7 l\u1ec7 thanh ni\u00ean c\u00f9ng \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i, t\u1ee9c l\u00e0 \u1edf m\u1ee9c \u0111\u1ed9 <em>ph\u1ed5 c\u1eadp GD\u0110H<\/em>. T\u00ednh \u0111\u1ea1i ch\u00fang c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 kh\u00f4ng ch\u1ec9 bi\u1ec3u hi\u1ec7n \u1edf s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng sinh vi\u00ean nh\u01b0 \u0111\u00e3 n\u00eau, m\u00e0 c\u00f3 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u1eeb c\u01a1 c\u1ea5u c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H v\u00e0 t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc. M\u1ed9t y\u1ebfu t\u1ed1 \u0111\u1eb7c s\u1eafc c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3 l\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng cao \u0111\u1eb3ng c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng v\u1edbi kho\u1ea3ng 1700 tr\u01b0\u1eddng r\u1ea3i kh\u1eafp c\u00e1c \u0111\u1ecba b\u00e0n d\u00e2n c\u01b0. V\u1edbi c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ea1i h\u1ecdc 2 n\u0103m n\u1eb7ng v\u1ec1 gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i c\u01b0\u01a1ng, v\u1edbi b\u1eb1ng \u201cph\u00f3 c\u1eed nh\u00e2n\u201d c\u1ee7a \u0111\u1ea1i h\u1ecdc 2 n\u0103m (American Associate Degree), v\u1edbi c\u01a1 ch\u1ebf chuy\u1ec3n ti\u1ebfp t\u1eeb \u0111\u1ea1i h\u1ecdc 2 n\u0103m \u0111\u1ebfn \u0111\u1ea1i h\u1ecdc 4 n\u0103m v\u00e0 c\u01a1 ch\u1ebf chuy\u1ec3n ti\u1ebfp t\u00edn ch\u1ec9 n\u00f3i chung v.v\u2026 h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 c\u00f3 m\u1ecdi \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n thu\u1eadn l\u1ee3i cho vi\u1ec7c th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ch\u00fang h\u00f3a v\u00e0 ph\u1ed5 c\u1eadp h\u00f3a GD\u0110H.<\/p>\n<p>&#8211; T\u00ednh <em>th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng<\/em> c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m <em>bao tr\u00f9m nh\u1ea5t<\/em>, th\u1ec3 hi\u1ec7n r\u00f5 nh\u1ea5t c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. Trong to\u00e0n b\u1ed9 h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 c\u0169ng nh\u01b0 trong ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a t\u1eebng tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng chi ph\u1ed1i r\u1ea5t r\u00f5 r\u1ec7t. H\u01a1n n\u1eefa, nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m ch\u00ednh s\u00e1ch kh\u00f4ng nh\u1eefng ch\u1ea5p nh\u1eadn s\u1ef1 chi ph\u1ed1i c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 c\u00f2n t\u1eadn d\u1ee5ng s\u1ee9c m\u1ea1nh \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 n\u00e2ng hi\u1ec7u qu\u1ea3 c\u1ee7a \u0111\u1ea7u t\u01b0, ch\u1eb3ng h\u1ea1n nh\u01b0 trong vi\u1ec7c ch\u1ecdn ph\u01b0\u01a1ng th\u1ee9c c\u1ea5p h\u1ecdc b\u1ed5ng v\u00e0 t\u00edn d\u1ee5ng sinh vi\u00ean c\u1ee7a Ch\u00ednh ph\u1ee7 Li\u00ean bang \u0111\u00e3 n\u00eau tr\u00ean.<\/p>\n<p>Trong l\u1ecbch s\u1eed ph\u00e1t tri\u1ec3n GD\u0110H Hoa K\u1ef3, r\u1ea5t nhi\u1ec1u tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00e0nh l\u1eadp, v\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng \u00edt tr\u01b0\u1eddng ph\u00e1 s\u1ea3n n\u1ebfu kh\u00f4ng \u0111\u1ee7 s\u1ee9c c\u1ea1nh tranh \u0111\u1ec3 t\u1ed3n t\u1ea1i, \u0111\u00fang nh\u01b0 quy lu\u1eadt c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng. Ng\u01b0\u1eddi ta th\u01b0\u1eddng n\u00f3i \u0111\u1ebfn hai t\u00ednh ch\u1ea5t quan tr\u1ecdng c\u1ee7a <em>th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng<\/em> khi so s\u00e1nh v\u1edbi c\u00e1c d\u1ea1ng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng x\u00e3 h\u1ed9i kh\u00e1c, \u0111\u00f3 l\u00e0: 1) c\u00e1c k\u1ebft qu\u1ea3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i n\u1ea3y sinh t\u1eeb k\u1ebf ho\u1ea1ch ho\u1eb7c t\u1eeb nh\u1eefng quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u00f3 ch\u1ee7 \u0111\u00edch t\u1eeb trung \u01b0\u01a1ng; 2) khi c\u00f3 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t <sup>(6)<\/sup>, h\u00e0nh vi c\u1ee7a h\u1ecd b\u1ecb t\u00e1c \u0111\u1ed9ng b\u1edfi s\u1ef1 c\u1ea1nh tranh \u0111\u1ec3 gi\u00e0nh kh\u00e1ch h\u00e0ng, s\u1ef1 c\u1ea1nh tranh \u0111\u00f3 l\u00e0m t\u0103ng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng c\u1ee7a kh\u00e1ch h\u00e0ng l\u00ean \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m v\u00e0 ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a s\u1ea3n ph\u1ea9m, v\u00e0 l\u00ean c\u1ea3 b\u1ea3n th\u00e2n \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t. \u0110\u1ed1i v\u1edbi GD\u0110H, khi ng\u01b0\u1eddi mua l\u00e0 sinh vi\u00ean th\u00ec c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi s\u1ea3n xu\u1ea5t ph\u1ea3i c\u1ea1nh tranh nhau \u0111\u1ec3 thu h\u00fat s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng sinh vi\u00ean nh\u1eadp h\u1ecdc. C\u00f2n khi xem ng\u01b0\u1eddi b\u00e1n l\u00e0 sinh vi\u00ean t\u1ed1t nghi\u1ec7p th\u00ec c\u00f3 s\u1ef1 c\u1ea1nh tranh v\u1edbi nhau gi\u1eefa h\u1ecd \u0111\u1ec3 l\u1eadp nghi\u1ec7p. C\u1ea3 hai lo\u1ea1i ch\u1ee7 th\u1ec3 \u0111\u00f3, nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 sinh vi\u00ean t\u1ed1t nghi\u1ec7p, \u0111\u1ec1u c\u00f9ng c\u1ed1 g\u1eafng \u0111\u1ec3 chuy\u1ec3n c\u00e1c c\u01a1 h\u1ed9i trong th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng vi\u1ec7c l\u00e0m v\u00e0o quy m\u00f4 c\u1ee7a c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh v\u00e0 khoa ng\u00e0nh \u0111\u00e0o t\u1ea1o. Quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7 cao c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc gi\u00fap h\u1ecd di chuy\u1ec3n ngu\u1ed3n l\u1ef1c gi\u1eefa c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh v\u00e0 khoa ng\u00e0nh \u0111\u00e0o t\u1ea1o \u0111\u1ec3 \u0111\u00e1p \u1ee9ng s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i v\u1ec1 nhu c\u1ea7u nh\u1eadp h\u1ecdc. C\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 v\u1eady \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00f4ng vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u: c\u00e1c nh\u00f3m nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ea1nh tranh nhau \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eadn kinh ph\u00ed, c\u00f2n c\u00e1c c\u01a1 quan c\u1ea5p kinh ph\u00ed th\u00ec thu \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ee3i \u00edch t\u1eeb ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng c\u00f4ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u m\u00e0 h\u1ecd mua.<\/p>\n<p>Tuy trong GD\u0110H Hoa K\u1ef3 quy lu\u1eadt c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0\u1ee3c coi tr\u1ecdng v\u00e0 khai th\u00e1c, nh\u01b0ng <em>kh\u00f4ng ph\u1ea3i GD\u0110H \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00f3 m\u1eb7c cho th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng<\/em>. Hoa K\u1ef3 l\u00e0 m\u1ed9t n\u01b0\u1edbc c\u00f3 h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H t\u01b0 r\u1ea5t l\u1edbn, nh\u01b0ng kh\u00e1c v\u1edbi m\u1ed9t s\u1ed1 n\u01b0\u1edbc ch\u00e2u \u00c1 (ch\u1eb3ng\u00a0 h\u1ea1n, Phillipin) ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 \u1edf Hoa K\u1ef3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng theo nguy\u00ean t\u1eafc <em>kh\u00f4ng v\u00ec l\u1ee3i nhu\u1eadn<\/em>. Ch\u1ec9 m\u1ed9t s\u1ed1 r\u1ea5t \u00edt c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng sau trung h\u1ecdc theo h\u01b0\u1edbng ngh\u1ec1 nghi\u1ec7p c\u1ee5 th\u1ec3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng <em>v\u00ec l\u1ee3i nhu\u1eadn<\/em>. \u0110\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 kh\u00f4ng v\u00ec l\u1ee3i nhu\u1eadn l\u00e2u \u0111\u1eddi, ngo\u00e0i h\u1ecdc ph\u00ed c\u1ee7a sinh vi\u00ean h\u1ecd th\u01b0\u1eddng c\u00f3 m\u1ed9t t\u00e0i s\u1ea3n hi\u1ebfn t\u1eb7ng (endownment) t\u00edch l\u0169y \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1 l\u1edbn v\u00e0 c\u00e1c kho\u1ea3n bi\u1ebfu th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean kh\u00e1c t\u1eeb c\u00e1c doanh nghi\u1ec7p, c\u1ef1u sinh vi\u00ean gi\u00fap h\u1ecd ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng (ch\u1eb3ng h\u1ea1n, t\u00e0i s\u1ea3n hi\u1ebfn t\u1eb7ng t\u00edch l\u0169y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a Vi\u1ec7n \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Harvard c\u1ee1 35 t\u1ef7 USD v\u00e0o n\u0103m 2007 <sup>(9)<\/sup>). Ch\u00ednh tr\u00e1ch mi\u1ec5n thu\u1ebf cho c\u00e1c doanh nghi\u1ec7p \u0111\u1ed1i v\u1edbi ph\u1ea7n l\u1ee3i nhu\u1eadn m\u00e0 h\u1ecd s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 t\u00e0i tr\u1ee3 cho c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0 m\u1ed9t kho\u1ea3n tr\u1ee3 c\u1ea5p ng\u1ea7m c\u1ee7a Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc cho tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, khuy\u1ebfn kh\u00edch cho lo\u1ea1i t\u00e0i tr\u1ee3 n\u00e0y <sup>(10)<\/sup>. Ngo\u00e0i ra, c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u01b0 c\u00f3 s\u1ee9c c\u1ea1nh tranh m\u1ea1nh c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00eam ngu\u1ed3n t\u00e0i tr\u1ee3 \u0111\u00e1ng k\u1ec3 qua ngu\u1ed3n \u0111\u1ea7u t\u01b0 cho c\u00e1c ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Li\u00ean bang. C\u00e1c ch\u00ednh s\u00e1ch n\u00f3i tr\u00ean c\u1ee7a Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc t\u1ea1o \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n cho c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u00f3 th\u1ec3 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng theo nguy\u00ean t\u1eafc kh\u00f4ng v\u00ec l\u1ee3i nhu\u1eadn, t\u1ee9c l\u00e0 h\u1ea1n ch\u1ebf b\u1edbt nh\u1eefng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng theo h\u01b0\u1edbng ti\u00eau c\u1ef1c c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng.<\/p>\n<p>Nh\u01b0 tr\u00ean \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 n\u00f3i, t\u00f9y theo c\u00e1c \u0111\u1eb7c \u0111i\u1ec3m kh\u00e1c c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng, t\u00ednh phi t\u1eadp trung c\u00f3 th\u1ec3 d\u1eabn \u0111\u1ebfn m\u1ed9t trong hai t\u00ecnh tr\u1ea1ng: ho\u1eb7c l\u00e0 s\u1ef1 v\u00f4 ch\u00ednh ph\u1ee7 ho\u1eb7c l\u00e0 t\u00ednh d\u00e2n ch\u1ee7 v\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111a d\u1ea1ng. V\u00ec GD\u0110H Hoa K\u1ef3 t\u00f4n tr\u1ecdng c\u00e1c quy lu\u1eadt c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng v\u00e0 c\u00f3 \u00fd th\u1ee9c khai th\u00e1c ch\u00fang, c\u00e1c l\u1ef1c th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng \u0111\u00e3 t\u1ea1o n\u00ean s\u1ef1 <em>c\u00e2n b\u1eb1ng \u0111\u1ed9ng<\/em> cho h\u1ec7 th\u1ed1ng, th\u00eam n\u1eefa, Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc Hoa K\u1ef3 c\u00f2n c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng <em>gi\u00e1n ti\u1ebf<\/em>p h\u1ed7 tr\u1ee3 th\u00eam cho c\u00e1c t\u00e1c \u0111\u1ed9ng t\u00edch c\u1ef1c c\u1ee7a th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng. Nh\u01b0 v\u1eady, h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 ph\u00e1t tri\u1ec3n \u0111a d\u1ea1ng nh\u01b0ng \u1ed5n \u0111\u1ecbnh v\u00ec n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef ch\u1ee7 y\u1ebfu b\u1edfi c\u00e1c l\u1ef1c li\u00ean k\u1ebft b\u00ean trong ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1eb1ng nh\u1eefng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng \u00e1p \u0111\u1eb7t tr\u1ef1c ti\u1ebfp t\u1eeb b\u00ean ngo\u00e0i.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>3. GI\u00c1 TR\u1eca C\u1ee6A TINH TH\u1ea6N HUMBOLDT V\u00c0<\/strong> <strong>KINH NGHI\u1ec6M C\u1ee6A<\/strong> <strong>GI\u00c1O D\u1ee4C \u0110\u1ea0I H\u1eccC HOA K\u1ef2 \u0110\u1ed0I V\u1edaI GI\u00c1O D\u1ee4C \u0110\u1ea0I H\u1eccC N\u01af\u1edaC TA <\/strong><\/span><\/p>\n<p>Ti\u1ebfp thu v\u00e0 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Humboldt, GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u th\u00e0nh qu\u1ea3. V\u1eady th\u00ec Vi\u1ec7t Nam c\u00f3 th\u1ec3 h\u1ecdc t\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00ec t\u1eeb tinh th\u1ea7n Humboldt v\u00e0 kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3?<\/p>\n<p>\u0110\u00e2y l\u00e0 c\u00e2u h\u1ecfi kh\u00f4ng d\u1ec5 tr\u1ea3 l\u1eddi. \u0110\u1ec3 c\u00f3 gi\u1ea3i \u0111\u00e1p \u0111\u00fang \u0111\u1eafn cho m\u1ed7i n\u01b0\u1edbc, c\u00f3 l\u1ebd tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft n\u00ean nh\u1edb m\u1ed9t c\u00e2u danh ng\u00f4n c\u1ee7a c\u1ed5 nh\u00e2n, \u00fd n\u00f3i: \u201cC\u00e2y cam s\u1ebd l\u00e0 c\u00e2y cam khi tr\u1ed3ng n\u00f3 \u1edf ph\u00eda nam s\u00f4ng D\u01b0\u01a1ng T\u1eed, nh\u01b0ng n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t c\u00e2y g\u00ec kh\u00e1c khi tr\u1ed3ng \u1edf ph\u00eda b\u1eafc con s\u00f4ng \u1ea5y\u201d &#8211; v\u00ec \u0111\u1ea5t v\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u1edf hai n\u01a1i kh\u00f4ng nh\u01b0 nhau. N\u00f3i c\u00e1ch kh\u00e1c, theo ch\u00fang t\u00f4i, mu\u1ed1n h\u1ecdc t\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c g\u00ec \u1edf c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a Humboldt v\u00e0 kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H Hoa K\u1ef3 tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft c\u1ea7n ph\u1ea3i hi\u1ec3u h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u00f3, h\u01a1n n\u1eefa c\u0169ng ph\u1ea3i hi\u1ec3u r\u00f5 b\u1ea3n th\u00e2n m\u00ecnh v\u00e0 c\u00e1i m\u00e0 m\u00ecnh c\u1ea7n, m\u00e0 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00f2i h\u1ecfi kh\u00f4ng \u00edt th\u1eddi gian v\u00e0 suy ng\u1eabm.<\/p>\n<p>\u0110\u1ed1i v\u1edbi Vi\u1ec7t Nam, s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t v\u1ec1 kinh t\u1ebf, ch\u00ednh tr\u1ecb x\u00e3 h\u1ed9i l\u00e0m cho n\u1ec1n GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta r\u1ea5t kh\u00f3 chuy\u1ec3n bi\u1ebfn theo tinh th\u1ea7n Humboldt v\u00e0 \u00e1p d\u1ee5ng kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3. Do \u0111\u00f3, \u0111\u1ed5i m\u1edbi GD\u0110H \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra \u1edf n\u01b0\u1edbc ta t\u1eeb n\u0103m 1987, h\u01a1n hai th\u1eadp ni\u00ean qua, nh\u01b0ng n\u1ec1n GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta v\u1eabn tr\u00ec tr\u1ec7 v\u00e0 c\u00f2n qu\u00e1 nhi\u1ec1u v\u1ea5n \u0111\u1ec1 nan gi\u1ea3i. D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y s\u1ebd \u0111i\u1ec3m qua m\u1ed9t s\u1ed1 v\u1ea5n \u0111\u1ec1 quan tr\u1ecdng c\u00f3 li\u00ean quan \u0111\u1ebfn c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1ec1 GD\u0110H c\u1ee7a Humboldt.<\/p>\n<p>&#8211; Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, \u0111\u00f3 l\u00e0 <strong><em>quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7<\/em><\/strong> v\u00e0 <strong><em>tr\u00e1ch nhi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i<\/em><\/strong> (autonomy &amp; accountability) c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc. \u0110\u00e2y ch\u00ednh l\u00e0 c\u00e1i l\u00f5i c\u1ee7a \u00a0v\u1ea5n \u0111\u1ec1 qu\u1ea3n tr\u1ecb GD\u0110H, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eafc \u0111i nh\u1eafc l\u1ea1i nhi\u1ec1u l\u1ea7n khi n\u00f3i \u0111\u1ebfn s\u1ef1 tr\u00ec tr\u1ec7 c\u1ee7a GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam, v\u00e0 ch\u00ednh Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc c\u0169ng \u0111\u00e3 nh\u1eadn \u0111\u1ecbnh: tr\u00ecnh \u0111\u1ed9 qu\u1ea3n l\u00fd l\u00e0 kh\u00e2u y\u1ebfu k\u00e9m nh\u1ea5t, c\u1ea7n \u0111\u1ed9t ph\u00e1 thay \u0111\u1ed5i th\u00ec h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H m\u1edbi c\u00f3 th\u1ec3 ph\u00e1t tri\u1ec3n l\u00e0nh m\u1ea1nh. \u0110\u1ec3 c\u00e1c c\u00f3 th\u1ec3 trao <em>quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7<\/em> cho c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, \u201ch\u1ed9i \u0111\u1ed3ng tr\u01b0\u1eddng\u201d c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u00f4ng l\u1eadp, m\u1ed9t h\u1ed9i \u0111\u1ed3ng quy\u1ec1n l\u1ef1c, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a v\u00e0o \u0111i\u1ec1u l\u1ec7 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u1eeb n\u0103m 2003. Tuy nhi\u00ean cho \u0111\u1ebfn nay ch\u1ec9 m\u1ed9t s\u1ed1 r\u1ea5t \u00edt (ch\u01b0a \u0111\u1ebfn 10) tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u00f3 h\u1ed9i \u0111\u1ed3ng tr\u01b0\u1eddng, v\u00e0 ch\u00fang ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng m\u1ed9t c\u00e1ch r\u1ea5t h\u00ecnh th\u1ee9c. S\u1edf d\u0129 c\u01a1 ch\u1ebf h\u1ed9i \u0111\u1ed3ng tr\u01b0\u1eddng ch\u01b0a th\u1ef1c thi \u1edf Vi\u1ec7t Nam v\u00ec, m\u1ed9t m\u1eb7t, v\u1eabn c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i c\u01a1 ch\u1ebf c\u01a1 quan ch\u1ee7 qu\u1ea3n l\u00e0 n\u01a1i quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u1edbn v\u1ec1 nh\u00e2n s\u1ef1 v\u00e0 t\u00e0i ch\u00ednh c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i h\u1ed9i \u0111\u1ed3ng tr\u01b0\u1eddng, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh b\u1ed5 nhi\u1ec7m hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng; m\u1eb7t kh\u00e1c, b\u1ea3n th\u00e2n c\u00e1c hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng c\u0169ng kh\u00f4ng mu\u1ed1n b\u1ecb gi\u1ea3m quy\u1ec1n l\u1ef1c! \u0110\u1ec3 t\u0103ng c\u01b0\u1eddng tr\u00e1ch nhi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng <em>ki\u1ec3m \u0111\u1ecbnh c\u00f4ng nh\u1eadn ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng<\/em> \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a v\u00e0o, nh\u01b0ng c\u01a1 quan cao nh\u1ea5t \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y v\u1eabn thu\u1ed9c B\u1ed9 Gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 \u0110\u00e0o t\u1ea1o, kh\u00e1c v\u1edbi th\u00f4ng l\u1ec7 qu\u1ed1c t\u1ebf c\u01a1 quan n\u00e0y ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t c\u01a1 quan \u0111\u1ed9c l\u1eadp, th\u01b0\u1eddng l\u00e0 phi ch\u00ednh ph\u1ee7. Nh\u01b0 v\u1eady, trong h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta, tuy \u00fd t\u01b0\u1edfng t\u1ef1 ch\u1ee7 v\u00e0 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c du nh\u1eadp, nh\u01b0ng c\u01a1 ch\u1ebf th\u00edch h\u1ee3p \u0111\u1ec3 hi\u1ec7n th\u1ef1c h\u00f3a c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng \u0111\u00f3 v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c l\u1eadp \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7.<\/p>\n<p>&#8211; M\u1ed9t nh\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec3m l\u1edbn c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta l\u00e0 <strong><em>t\u00e1ch r\u1eddi c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng c\u00e1c vi\u1ec7n nghi\u00ean c\u1ee9u quan tr\u1ecdng<\/em><\/strong>, m\u1ed9t t\u00e0n t\u00edch c\u1ee7a m\u00f4 h\u00ecnh h\u1ec7 th\u1ed1ng ki\u1ec3u Li\u00ean X\u00f4 c\u0169. Th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 b\u1ea5t h\u1ee3p l\u00fd c\u1ee7a m\u00f4 h\u00ecnh t\u00e1ch r\u1eddi gi\u1ea3ng d\u1ea1y v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0y, v\u00e0o th\u1eadp ni\u00ean 1990 nguy\u00ean Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng V\u00f5 V\u0103n Ki\u1ec7t \u0111\u00e3 c\u1ed1 g\u1eafng h\u00f2a nh\u1eadp hai h\u1ec7 th\u1ed1ng n\u00e0y, nh\u01b0ng \u00f4ng \u0111\u00e3 th\u1ea5t b\u1ea1i tr\u01b0\u1edbc t\u00ednh b\u1ea3o th\u1ee7 c\u1ee7a c\u00e1c vi\u1ec7n nghi\u00ean c\u1ee9u v\u00e0 t\u1ea7m nh\u00ecn h\u1ea1n h\u1eb9p c\u1ee7a nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi k\u1ebf nhi\u1ec7m \u00f4ng, cho n\u00ean \u0111\u1ebfn nay s\u1ef1 t\u00e1ch r\u1eddi \u0111\u00f3 v\u1eabn c\u00f2n t\u1ed3n t\u1ea1i.<\/p>\n<p>Nh\u01b0 \u0111\u00e3 bi\u1ebft, m\u1ed9t trong c\u00e1c nguy\u00ean l\u00fd quan tr\u1ecdng c\u1ee7a nh\u00e0 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u00e0 \u00a0Humboldt \u0111\u00e3 n\u00eau ra l\u00e0 s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t gi\u1eefa gi\u1ea3ng d\u1ea1y v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u. GD\u0110H Hoa K\u1ef3 \u0111\u00e3 v\u1eadn d\u1ee5ng r\u1ea5t th\u00e0nh c\u00f4ng nguy\u00ean l\u00fd \u0111\u00f3, th\u1ec3 hi\u1ec7n r\u00f5 nh\u1ea5t trong b\u00e1o c\u00e1o n\u1ed5i ti\u1ebfng c\u1ee7a Vannevar Bush, c\u1ed1 v\u1ea5n khoa h\u1ecdc c\u1ee7a T\u1ed5ng th\u1ed1ng M\u1ef9 Truman v\u00e0o n\u0103m 1945 v\u1edbi t\u1ef1a \u0111\u1ec1 l\u00e0 \u201cKhoa h\u1ecdc: c\u00e1i bi\u00ean gi\u1edbi v\u00f4 t\u1eadn\u201d (\u201cScience: The Endless Frontier\u201d) <sup>(11)<\/sup>. Trong b\u00e1o c\u00e1o c\u00f3 n\u00eau 3 nguy\u00ean t\u1eafc l\u00e0m n\u1ec1n t\u1ea3ng cho s\u1ef1 h\u1ed7 tr\u1ee3 c\u1ee7a qu\u1ed1c gia \u0111\u1ed1i v\u1edbi nghi\u00ean c\u1ee9u khoa h\u1ecdc, \u0111\u00f3 l\u00e0: 1) Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc li\u00ean bang ch\u1ecbu tr\u00e1ch nhi\u1ec7m ch\u00ednh t\u00e0i tr\u1ee3 cho khoa h\u1ecdc c\u01a1 b\u1ea3n; 2) C\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u2013 ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i c\u00e1c ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m do Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u0111i\u1ec1u h\u00e0nh, c\u00e1c vi\u1ec7n nghi\u00ean c\u1ee9u thu\u1ea7n t\u00fay kh\u00f4ng gi\u1ea3ng d\u1ea1y ho\u1eb7c c\u00e1c c\u00f4ng nghi\u1ec7p t\u01b0 nh\u00e2n \u2013 ph\u1ea3i l\u00e0 c\u00e1c c\u01a1 s\u1edf \u0111\u01b0\u1ee3c \u01b0u ti\u00ean tri\u1ec3n khai c\u00e1c nghi\u00ean c\u1ee9u\u00a0 do Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc t\u00e0i tr\u1ee3; v\u00e0 3) Tuy Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh t\u1ed5ng chi ph\u00ed cho c\u00e1c l\u0129nh v\u1ef1c khoa h\u1ecdc, c\u00e1c d\u1ef1 \u00e1n ho\u1eb7c \u0111\u1ec1 t\u00e0i nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee5 th\u1ec3 c\u0169ng ph\u1ea3i th\u00f4ng qua qu\u00e1 tr\u00ecnh \u0111\u00e1nh gi\u00e1 c\u00f3 t\u00ednh c\u1ea1nh tranh cao b\u1edfi c\u00e1c \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p, trong \u0111\u00f3 c\u00e1c chuy\u00ean gia \u0111\u1ed9c l\u1eadp xem x\u00e9t c\u00e1c d\u1ef1 \u00e1n d\u1ef1a tr\u00ean ch\u1ec9 c\u00e1c th\u01b0\u1edbc \u0111o khoa h\u1ecdc c\u1ee7a ri\u00eang h\u1ecd ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf ch\u00ednh tr\u1ecb ho\u1eb7c th\u01b0\u01a1ng m\u1ea1i. C\u00e1c nguy\u00ean t\u1eafc m\u00e0 Bush \u0111\u1ec1 ra v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c \u00e1p d\u1ee5ng \u1edf Hoa K\u1ef3 cho \u0111\u1ebfn ng\u00e0y nay, v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng y\u1ebfu t\u1ed1 \u0111\u01b0a \u0111\u1ebfn nh\u1eefng th\u00e0nh c\u00f4ng l\u1edbn c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H v\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u1ee7a Hoa K\u1ef3. C\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng n\u00e0y ch\u00ednh l\u00e0 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n nguy\u00ean t\u1eafc th\u1ee9 ba c\u1ee7a Humboldt \u0111\u00e3 n\u00eau \u1edf \u0111\u1ea7u b\u00e0i vi\u1ebft.<\/p>\n<p>\u0110\u1ed1i v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n GD\u0110H v\u00e0 khoa h\u1ecdc \u1edf Vi\u1ec7t Nam, c\u00e1c kinh nghi\u1ec7m n\u00e0y v\u1eabn mang t\u00ednh th\u1eddi s\u1ef1 cao v\u00e0 h\u1ebft s\u1ee9c b\u1ed5 \u00edch.<\/p>\n<p>&#8211; M\u1ed9t v\u1ea5n \u0111\u1ec1 th\u1eddi s\u1ef1 c\u1ee7a GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta c\u0169ng nh\u01b0 GD\u0110H nhi\u1ec1u n\u01b0\u1edbc trong th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 21 l\u00e0 ni\u1ec1m mong mu\u1ed1n c\u00f3 c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng <strong><em>\u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p th\u1ebf gi\u1edbi. <\/em><\/strong>Th\u1eadm ch\u00ed \u1edf Vi\u1ec7t Nam, Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc ch\u1ee7 tr\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ea7u t\u01b0 m\u1ed9t chi ph\u00ed kh\u00e1 l\u1edbn \u0111\u1ec3 nh\u1edd n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i gi\u00fap x\u00e2y d\u1ef1ng b\u1ed1n tr\u01b0\u1eddng tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0 hy v\u1ecdng \u0111\u1ebfn n\u0103m 1920 trong s\u1ed1 \u0111\u00f3 s\u1ebd c\u00f3 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1t v\u1ecb tr\u00ed trong t\u1ed1p 200 tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ea7u b\u1ea3ng <sup>(12)<\/sup>.<\/p>\n<p>Khi b\u00e0n v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n \u0111\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc nghi\u00ean c\u1ee9u t\u1ed1t, ti\u1ebfn l\u00ean m\u1ed9t \u0110H \u201c\u0111\u1eb3ng c\u1ea5p th\u1ebf gi\u1edbi\u201d, c\u00e1c nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u th\u01b0\u1eddng n\u00eau ra c\u00e1c ti\u00eau ch\u00ed, c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ebfp v\u00e0o ba nh\u00f3m: 1) t\u1eadp trung nhi\u1ec1u t\u00e0i n\u0103ng, 2) d\u1ed3i d\u00e0o v\u1ec1 ngu\u1ed3n l\u1ef1c, v\u00e0 3) c\u01a1 ch\u1ebf qu\u1ea3n tr\u1ecb hi\u1ec7u qu\u1ea3 <sup>(13)<\/sup>. S\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n \u0111\u1ed3ng b\u1ed9 v\u00e0 s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c l\u1eabn nhau c\u1ee7a c\u1ea3 ba y\u1ebfu t\u1ed1 \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc h\u00e0ng \u0111\u1ea7u th\u1ebf gi\u1edbi. \u0110\u1ed1i v\u1edbi ba ti\u00eau ch\u00ed n\u00eau tr\u00ean, hai ti\u00eau ch\u00ed \u0111\u1ea7u l\u00e0 c\u00e1c \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n c\u1ea7n, nh\u01b0ng ti\u00eau ch\u00ed th\u1ee9 ba, qu\u1ea3n tr\u1ecb hi\u1ec7u qu\u1ea3, l\u00e0 ti\u00eau ch\u00ed quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t. Ti\u00eau ch\u00ed n\u00e0y c\u0169ng bao g\u1ed3m trong n\u00f3 c\u00e1c nguy\u00ean l\u00fd qu\u1ea3n tr\u1ecb \u0111\u1ea1i h\u1ecdc m\u00e0 Humboldt \u0111\u00e3 \u0111\u1ec1 ra: <em>quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7 \u0111\u1ea1i h\u1ecdc<\/em> v\u00e0 <em>quy\u1ec1n<\/em> <em>t\u1ef1 do h\u1ecdc thu\u1eadt<\/em>. V\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i c\u00e1c giai \u0111o\u1ea1n th\u00e0nh c\u00f4ng r\u1ef1c r\u1ee1 ho\u1eb7c tho\u00e1i tr\u00e0o n\u1eb7ng n\u1ec1 trong l\u1ecbch s\u1eed 200 n\u0103m Tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Berlin (Humboldt) c\u0169ng ch\u1ee7 y\u1ebfu li\u00ean quan \u0111\u1ebfn ti\u00eau ch\u00ed th\u1ee9 ba n\u00e0y. Cho n\u00ean, \u0111\u1ec3 mong mu\u1ed1n x\u00e2y d\u1ef1ng c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u1eb3ng c\u1ea5p th\u1ebf gi\u1edbi tr\u1edf th\u00e0nh hi\u1ec7n th\u1ef1c, GD\u0110H Vi\u1ec7t Nam ph\u1ea3i h\u1ebft s\u1ee9c coi tr\u1ecdng ti\u00eau ch\u00ed th\u1ee9 ba n\u00eau tr\u00ean.<\/p>\n<p>C\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eeba n\u00eau tr\u00ean \u0111\u00e2y g\u1eafn ch\u1eb7t v\u1edbi tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt v\u00e0 c\u00e1c kinh nghi\u1ec7m c\u1ee7a GD\u0110H Hoa K\u1ef3, c\u0169ng n\u1eb1m trong s\u1ed1 nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t m\u00e0 h\u1ec7 th\u1ed1ng GD\u0110H n\u01b0\u1edbc ta ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i m\u1eb7t trong qu\u00e1 tr\u00ecnh ph\u00e1t tri\u1ec3n. Trong \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n kinh t\u1ebf, ch\u00ednh tr\u1ecb v\u00e0 x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a Vi\u1ec7t Nam hi\u1ec7n nay, l\u00e0m cho tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Humboldt tr\u1edf th\u00e0nh hi\u1ec7n th\u1ef1c trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng ph\u1ea3i d\u1ec5 d\u00e0ng. C\u1ea7n m\u1ed9t \u0111\u1ea5u tranh li\u00ean t\u1ee5c trong c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng GD\u0110H v\u00e0 gi\u1eefa c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng GD\u0110H v\u1edbi c\u00e1c c\u1ea5p qu\u1ea3n l\u00fd h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1ec3 c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u0111\u1ed5i thay ng\u00e0y c\u00e0ng s\u00e2u s\u1eafc h\u01a1n.<\/p>\n<p>Nh\u1eb1m t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m xu\u1ea5t ph\u00e1t thu\u1eadn l\u1ee3i cho cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00f3, m\u1ed9t <em>cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c<\/em> m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y l\u00e0 v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ea7n thi\u1ebft. C\u1ea7n <em>khai th\u00e1c tr\u00ed tu\u1ec7<\/em> c\u1ee7a c\u00e1c chuy\u00ean gia gi\u00e1o d\u1ee5c trong v\u00e0 ngo\u00e0i n\u01b0\u1edbc \u0111\u1ec3 thi\u1ebft k\u1ebf b\u00e0i b\u1ea3n \u0111\u1ec1 \u00e1n c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c, c\u1ea7n t\u1ea1o m\u1ed9t s\u1ef1 <em>\u0111\u1ed3ng thu\u1eadn<\/em> cao trong x\u00e3 h\u1ed9i v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng c\u1ea3i c\u00e1ch v\u00e0 c\u1ea7n c\u00f3 s\u1ef1 \u0111\u1ea3m b\u1ea3o c\u1ee7a qu\u1ed1c gia v\u1ec1 ngu\u1ed3n l\u1ef1c v\u00e0 lu\u1eadt l\u1ec7 \u0111\u1ec3 c\u1ea3i c\u00e1ch th\u00e0nh c\u00f4ng. Nhi\u1ec1u nh\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 tr\u00ed th\u1ee9c t\u00e2m huy\u1ebft v\u1edbi v\u1eadn m\u1ec7nh c\u1ee7a \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc \u0111\u00e3 ph\u00e1t bi\u1ec3u v\u1ec1 s\u1ef1 c\u1ea7n thi\u1ebft m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c s\u00e2u r\u1ed9ng <sup>(14)<\/sup> \u0111\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t n\u1ec1n gi\u00e1o d\u1ee5c trung th\u1ef1c <sup>(15)<\/sup>. C\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c hi\u1ec7n nay l\u00e0 y\u00eau c\u1ea7u c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng, c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c, cho n\u00ean m\u1ed9t Nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc v\u00ec d\u00e2n ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd n\u1eafm b\u1eaft l\u1ea5y \u0111\u1ec1 xu\u1ea5t \u0111\u00f3 \u0111\u1ec3 ph\u00e1t \u0111\u1ed9ng m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch m\u1ea1nh m\u1ebd. V\u00e0 c\u1ea3i c\u00e1ch GD\u0110H, m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn quan tr\u1ecdng trong cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c n\u00f3i chung, ch\u1eafc ch\u1eafn s\u1ebd ph\u1ea3i th\u1ea5m nhu\u1ea7n tinh th\u1ea7n \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a Humboldt, m\u1ed9t di s\u1ea3n tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>H\u00e0 N\u1ed9i, th\u00e1ng 11\/2010 <\/em><\/p>\n<p>_________________________________<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>T\u00c0I LI\u1ec6U D\u1eaaN<\/strong><\/p>\n<ol>\n<li><strong>Altbach, P.G.<\/strong> \u201cThe American Academic Model in Comparative Perspective\u201d. C\u00f3 b\u1ea3n d\u1ecbch ra ti\u1ebfng Vi\u1ec7t trong (4).<\/li>\n<li><strong>Perkin, H.<\/strong> \u201cHistory of Universities\u201d, trong: \u201cThe History of Higher Education\u201d, ASHE Reader Series, Simon &amp; Schuster Custom Publishing, 1997.<\/li>\n<li><strong>Sebastian Litta.<\/strong> \u201cCelebrating 200 Years of Humboldt University\u201d, International Higher Education, No 61, 2010. Boston College.<\/li>\n<li><strong>L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p; Johnstone, D.B.; Altbach, P.G.<\/strong> \u201cGi\u00e1o d\u1ee5c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Hoa K\u1ef3\u201d, NXB Gi\u00e1o d\u1ee5c, 2006-2007.<\/li>\n<li><strong>L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p.<\/strong> \u201cV\u1ec1 xu h\u01b0\u1edbng h\u1ed9i nh\u1eadp gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u1ed5i m\u1edbi c\u1ee7a gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam\u201d. Tr\u00edch t\u1eeb K\u1ef7 y\u1ebfu H\u1ed9i th\u1ea3o \u201c\u0110\u1ed5i m\u1edbi gi\u00e1o d\u1ee5c \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Vi\u1ec7t Nam, H\u1ed9i nh\u1eadp v\u00e0 Th\u00e1ch th\u1ee9c\u201d, B\u1ed9 Gi\u00e1o d\u1ee5c v\u00e0 \u0110\u00e0o t\u1ea1o, H\u00e0 N\u1ed9i, 3\/2004.<\/li>\n<li><strong>Trow, M.<\/strong> \u201cAmerican Higher Education: Past, Present and Future\u201d. Tr\u00edch t\u1eeb \u201cFoundation of American Higher Education\u201d, Simon &amp; Schuster Publisher, 1999.<\/li>\n<li><strong>Geiger, R.<\/strong> \u201cThe Ten Generations of American Higher Education\u201d. C\u00f3 b\u1ea3n d\u1ecbch ra ti\u1ebfng Vi\u1ec7t trong (4).<\/li>\n<li><strong>The College Board<\/strong>. \u201cTrends in Student Aid\u201d, October, 2000.<\/li>\n<li><strong>The Chronical of Higher Education<\/strong> \u2013 Almanac Isue 2008-2009.<\/li>\n<li><strong>Johnstone, B.D.<\/strong> \u201cThe US Higher Education System\u201d. C\u00f3 b\u1ea3n d\u1ecbch ra ti\u1ebfng Vi\u1ec7t trong (4).<\/li>\n<li><strong>Bush, V.<\/strong> <strong>\u201c<\/strong>Science: The Endless Frontier\u201d. <a href=\"http:\/\/www.nsf.gov\/about\/history\/vbush1945.htm\">http:\/\/www.nsf.gov\/about\/history\/vbush1945.htm<\/a><\/li>\n<li><strong>Th\u1ee7 t\u01b0\u1edbng Ch\u00ednh ph\u1ee7<\/strong>. \u201cQuy hoa\u0323ch ma\u0323ng l\u01b0\u01a1\u0301i ca\u0301c tr\u01b0\u01a1\u0300ng \u0111a\u0323i ho\u0323c\/cao \u0111\u0103\u0309ng\u201d ban h\u00e0nh theo quy\u1ebft \u0111i\u0323nh 121\/2007\/Q\u0110-TTg nga\u0300y 27\/7\/2007.<\/li>\n<li><strong>Jamil Salmi<\/strong>. \u201cThe Challenge of Establishing World Class Universities\u201d, <a href=\"http:\/\/portal.unesco.org\/education\/en\/files\/55825\/12017990845Salmi.pdf\/Salmi.pdf\">http:\/\/portal.unesco.org\/education\/en\/files\/55825\/12017990845Salmi.pdf\/Salmi.pdf<\/a><\/li>\n<li><strong>L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p. \u201c<\/strong>C\u1ea7n m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c s\u00e2u r\u1ed9ng<strong>\u201d. <\/strong><em>B\u00e1o Tu\u1ed5i tr\u1ebb 3\/9\/2010.<\/em> <a href=\"http:\/\/tuoitre.vn\/Giao-duc\/398607\/Can-mot-cuoc-cai-cach-giao-duc-sau-rong.html\">http:\/\/tuoitre.vn\/Giao-duc\/398607\/Can-mot-cuoc-cai-cach-giao-duc-sau-rong.html<\/a><\/li>\n<li><strong>Nguy\u1ec5n Th\u1ecb B\u00ecnh<\/strong>. \u201cC\u1ea3i c\u00e1ch \u0111\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t n\u1ec1n gi\u00e1o d\u1ee5c trung th\u1ef1c.\u201d <em>B\u00e1o Tu\u1ed5i tr\u1ebb<\/em> 20\/9\/2010. <a href=\"http:\/\/tuoitre.vn\/Giao-duc\/401326\/Cai-cach-de-co-mot-nen-giao-duc-trung-thuc.html\">http:\/\/tuoitre.vn\/Giao-duc\/401326\/Cai-cach-de-co-mot-nen-giao-duc-trung-thuc.html<\/a><\/li>\n<\/ol>\n<p><strong>______________<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref1\" name=\"_ftn1\">(*)<\/a>\u00a0 Professor, Vietnam National University, Hanoi and Thang Long University.<\/p>\n<p><a href=\"#_ftnref2\" name=\"_ftn2\">(*)<\/a> \u201cGI\u201d l\u00e0 c\u00e1ch g\u1ecdi th\u00e2n m\u1eadt c\u1ee7a t\u1eeb \u201cl\u00ednh M\u1ef9\u201d. C\u00e1ch d\u00f9ng GI theo ngh\u0129a n\u00e0y ra \u0111\u1eddi t\u1eeb gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 XX \u0111\u1ec3 g\u1ecdi t\u1eaft t\u1eeb \u201c<em>government issue<\/em>\u201d (c\u1ea5p ph\u00e1t c\u1ee7a nh\u00e0 n\u01b0\u1edbc) m\u1ed9t ki\u1ec3u gi\u1ea3i th\u00edch nh\u1ea1i t\u1eeb <em>GI- \u201cgalvanized iron<\/em>\u201d (\u0111\u1ed3 s\u1eaft m\u1ea1) \u0111\u01b0\u1ee3c ghi tr\u00ean nhi\u1ec1u qu\u00e2n trang qu\u00e2n d\u1ee5ng c\u1ee7a l\u00ednh M\u1ef9 th\u1eddi \u1ea5y.<\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\"><em>L\u1edcI B\u1ea0T<\/em><\/span><\/h1>\n<p>V\u1edbi s\u1ef1 ra \u0111i c\u1ee7a GS L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p, di\u1ec5n \u0111\u00e0n edu-sci (Humboldt) \u0111\u00e3 m\u1ea5t \u0111i nhi\u1ec1u h\u1ecdc gi\u00e0 t\u1eebng tham gia sinh ho\u1ea1t l\u00e2u n\u0103m. T\u00f4i nh\u1edb l\u1ea1i nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n \u0111\u00e1ng k\u00ednh v\u00e0 y\u00eau th\u01b0\u01a1ng sau \u0111\u00e2y: GS <strong>V\u0129nh S\u00ednh<\/strong>, GS <strong>Ho\u00e0ng T\u1ee5y<\/strong>, GS <strong>Nguy\u1ec5n Quang Ri\u1ec7u<\/strong> (Paris), GS <strong>Cao Huy Thu\u1ea7n<\/strong>, GS <strong>Ng\u00f4 V\u0129nh Long<\/strong>, GS <strong>Tr\u1ea7n H\u1eefu D\u0169ng<\/strong>, GS <strong>Ph\u1ea1m Quang H\u01b0ng<\/strong> (Virginia), GS <strong>V\u00f5 T\u00f2ng Xu\u00e2n<\/strong>, v\u00e0 b\u00e2y gi\u1edd GS <strong>L\u00e2m Quang Thi\u1ec7p<\/strong>. M\u1ed9t th\u1ebf h\u1ec7 \u0111ang &#8220;bay \u0111i&#8221; nh\u01b0 l\u00e1 m\u00f9a thu tr\u1edf v\u1ec1 ngu\u1ed3n c\u1ed9i. H\u1ecd \u0111\u1ec1u l\u00e0 nh\u1eefng chi\u1ebfn s\u0129 tr\u00ean m\u1eb7t tr\u1eadn tri th\u1ee9c, gi\u00e1o d\u1ee5c, \u0111\u1ea5u tranh cho h\u00f2a b\u00ecnh, \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u00e0 ti\u1ebfn b\u1ed9 c\u1ee7a d\u00e2n t\u1ed9c. V\u00e0 n\u00f3i nh\u01b0 t\u01b0\u1edbng Douglas MacArthur, <em><strong>\u201cC\u00e1c chi\u1ebfn s\u0129 gi\u00e0 kh\u00f4ng bao gi\u1edd ch\u1ebft; h\u1ecd ch\u1ec9 phai nh\u1ea1t \u0111i th\u00f4i\u201d (Old soldiers never die; they just fade away). <\/strong><\/em>Nh\u01b0ng l\u00e0 m\u1ed9t m\u1ea5t m\u00e1t r\u1ea5t l\u1edbn.\/.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Xem nh\u1eefng b\u00e0i g\u1ea7n \u0111\u00e2y c\u1ee7a m\u1ea1ng Rosetta:<\/p>\n<ul>\n<li><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giai-nobel-tu-dong-chay-nhap-cu\/\">Gi\u1ea3i Nobel nh\u00ecn t\u1eeb d\u00f2ng ch\u1ea3y nh\u1eadp c\u01b0<\/a>\u00a0<span class=\"post-date\">13 Th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi, 2025<\/span><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/cac-bai-viet-ve-giai-nobel-hoa-2025\/\">C\u00e1c b\u00e0i vi\u1ebft v\u1ec1 Gi\u1ea3i Nobel H\u00f3a 2025<\/a>\u00a0<span class=\"post-date\">10 Th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi, 2025<\/span><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giai-nobel-hoa-2025\/\">Gi\u1ea3i Nobel H\u00f3a 2025<\/a>\u00a0<span class=\"post-date\">9 Th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi, 2025<\/span><\/li>\n<li><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giai-nobel-vat-ly-2025\/\">Gi\u1ea3i Nobel V\u1eadt l\u00fd 2025<\/a>\u00a0<span class=\"post-date\">8 Th\u00e1ng M\u01b0\u1eddi, 2025\u00a0<\/span><\/li>\n<\/ul>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>GI\u00c1O S\u01af L\u00c2M QUANG THI\u1ec6P QUA \u0110\u1edcI Nh\u1eb1m t\u1ea1o n\u00ean m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m xu\u1ea5t ph\u00e1t thu\u1eadn l\u1ee3i cho cu\u1ed9c \u0111\u1ea5u tranh \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i \u0111\u00f3, m\u1ed9t cu\u1ed9c c\u1ea3i c\u00e1ch gi\u00e1o d\u1ee5c m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0 s\u00e2u s\u1eafc \u1edf th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0y l\u00e0 v\u00f4 c\u00f9ng c\u1ea7n thi\u1ebft. C\u1ea7n khai th\u00e1c tr\u00ed tu\u1ec7 c\u1ee7a c\u00e1c chuy\u00ean gia gi\u00e1o d\u1ee5c<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14894"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=14894"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14894\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":14909,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/14894\/revisions\/14909"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=14894"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=14894"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=14894"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}