{"id":1517,"date":"2018-05-26T20:47:21","date_gmt":"2018-05-26T13:47:21","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=1517"},"modified":"2022-07-14T08:48:31","modified_gmt":"2022-07-14T01:48:31","slug":"chuyen-tham-da-lat-cua-gs-t-hooft","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/chuyen-tham-da-lat-cua-gs-t-hooft\/","title":{"rendered":"Chuy\u1ebfn th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t c\u1ee7a GS &#8216;t Hooft"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000;font-size: 24pt\">CHUY\u1ebeN TH\u0102M \u0110\u00c0 L\u1ea0T C\u1ee6A <\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000;font-size: 24pt\">GS GERARD \u2018T HOOFT<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 18pt\">HAI NG\u00c0Y 6-7\/5, 2018<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"color: #000080;font-size: 12pt\">Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/span><\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;padding-left: 30px\"><i>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u<\/i>. T\u00f4i c\u00f3 may m\u1eafn th\u00e1p t\u00f9ng GS Gerard \u2018t Hooft v\u00e0 phu nh\u00e2n, t\u1eeb phi tr\u01b0\u1eddng T\u00e2n S\u01a1n Nh\u1ea5t l\u00ean \u0110\u00e0 L\u1ea1t, v\u00e0 chuy\u1ebfn tham quan th\u00e0nh ph\u1ed1, c\u0169ng nh\u01b0 bu\u1ed5i thuy\u1ebft tr\u00ecnh t\u1ea1i \u0111\u1ea1i h\u1ecdc v\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u00e1ng 5 v\u1eeba qua. D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 b\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a t\u00f4i ghi l\u1ea1i m\u1ed9t s\u1ed1 s\u1ef1 ki\u1ec7n c\u1ee7a chuy\u1ebfn \u0111i, \u0111\u1eddi th\u01b0\u1eddng c\u0169ng nh\u01b0 khoa h\u1ecdc. T\u00f4i c\u00f3 th\u00eam \u0111\u00f4i ch\u00fat \u00fd ki\u1ebfn ri\u00eang trong ph\u1ea7n khoa h\u1ecdc nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1ef1 b\u1ed5 sung, c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng c\u1ea3m ngh\u0129 v\u00e0 m\u01a1 \u01b0\u1edbc th\u00f4 thi\u1ec3n c\u00e1 nh\u00e2n. Trong m\u1ea1ch n\u00e0y, t\u00f4i k\u1ec3 l\u1ea1i chuy\u1ebfn th\u0103m c\u00f3 nhi\u1ec1u h\u1ec7 qu\u1ea3 c\u1ee7a Einstein \u1edf Buenos Aires, th\u1ee7 \u0111\u00f4 c\u1ee7a Argentina, n\u0103m 1925, c\u0169ng nh\u01b0 hai n\u01b0\u1edbc kh\u00e1c c\u1ee7a Nam M\u1ef9. H\u00f4m nay ch\u00fang ta c\u00f3 m\u1ed9t chuy\u1ebfn \u0111i r\u1ea5t vui, m\u1ed9t bu\u1ed5i n\u00f3i chuy\u1ec7n khoa h\u1ecdc th\u1eadt th\u00fa v\u1ecb. H\u00e3y m\u01a1, v\u00e0 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng, ch\u1ea5p c\u00e1nh cho gi\u1ea5c m\u01a1 \u0111\u1ec3 m\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111\u1ed5i thay t\u1ed1t \u0111\u1eb9p cho Vi\u1ec7t Nam. NXX<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-6321\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2021\/03\/picture-7.png?resize=62%2C40&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"62\" height=\"40\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><b>Ngh\u1ec7 thu\u1eadt quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi th\u1ea7y l\u00e0 \u0111\u00e1nh th\u1ee9c <\/b><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><b>ni\u1ec1m vui s\u00e1ng t\u1ea1o v\u00e0 nh\u1eadn th\u1ee9c.<\/b><\/span><br \/>\n<b><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><b>A. Einstein<\/b><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Nh\u01b0 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c b\u00e1o tr\u01b0\u1edbc trong <a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giao-su-gerard-t-hooft-giai-nobel-vat-ly-tham-da-lat\/\"><i>Th\u00f4ng c\u00e1o b\u00e1o ch\u00ed<\/i><\/a>, Gi\u00e1o s\u01b0 Gerard \u2018t Hooft c\u00f3 hai ng\u00e0y th\u0103m th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0110\u00e0 L\u1ea1t. \u00d4ng \u0111\u1ebfn chi\u1ec1u t\u1ed1i ng\u00e0y 5\/5, tham quan ng\u00e0y 6\/5, n\u00f3i chuy\u1ec7n t\u1ea1i \u0110H \u0110\u00e0 L\u1ea1t ng\u00e0y 7\/5 v\u00e0 r\u1eddi \u0110\u00e0 L\u1ea1t chi\u1ec1u h\u00f4m \u0111\u00f3 \u0111i Nha Trang v\u00e0 Quy Nh\u01a1n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Chuy\u1ebfn \u0111i th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t c\u1ee7a GS \u2018t Hooft l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n r\u1ea5t \u01b0 th\u00fa v\u1ecb cho th\u00e0nh ph\u1ed1. T\u1eeb 125 n\u0103m qua khi th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1m ph\u00e1 b\u1edfi B\u00e1c s\u0129 Yersin, \u0110\u00e0 L\u1ea1t l\u00e0 th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ee7a quan quy\u1ec1n Ph\u00e1p Vi\u1ec7t, n\u01a1i ngh\u0129 d\u01b0\u1ee1ng c\u1ee7a h\u1ecd, th\u00e0nh ph\u1ed1 c\u1ee7a gi\u1edbi trung l\u01b0u sang tr\u1ecdng, c\u1ee7a nh\u00e0 th\u1edd, tu vi\u1ec7n, tr\u01b0\u1eddng h\u1ecdc, c\u00e1c villa \u0111\u1eb9p, v\u00e0 c\u1ee7a hoa. V\u00e0o th\u1eddi Vi\u1ec7t Nam m\u1edf c\u1eeda kinh t\u1ebf, c\u00f3 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1ch l\u1ea1 \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ebfn v\u00f9ng \u0111\u1ea5t n\u00e0y, \u0111\u00e3 \u0111em l\u00f2ng y\u00eau n\u00f3, v\u00e0 \u0111\u1ea7u t\u01b0 m\u00e0 c\u01a1 s\u1edf ng\u00e0y nay \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft \u0111\u1ebfn l\u00e0 Cty hoa \u0110\u00e0 L\u1ea1t Hasfarm. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan. V\u00e0 h\u00f4m nay th\u00e0nh ph\u1ed1 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfp m\u1ed9t v\u1ecb kh\u00e1ch \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t, nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd gi\u1ea3i Nobel r\u1ea5t t\u00ean tu\u1ed5i Gerard \u2018t Hooft, c\u0169ng t\u1eeb H\u00e0 Lan. \u00d4ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i nh\u00e0 \u0111\u1ea7u t\u01b0 nh\u01b0 th\u01b0\u1eddng l\u1ec7, m\u00e0 mang \u0111\u1ebfn cho \u0110\u00e0 L\u1ea1t <i>tri th\u1ee9c<\/i>, v\u00e0 mu\u1ed1n \u0111\u00e1nh th\u1ee9c c\u00e1c t\u00e0i n\u0103ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">C\u00e1i \u2018duy\u00ean\u2019 GS \u2018t Hooft \u0111\u1ebfn \u0110\u00e0 L\u1ea1t c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 do \u2018\u00f4ng t\u01a1 b\u00e0 nguy\u1ec7t\u2019 Tr\u1ea7n Thanh V\u00e2n v\u00e0 L\u00ea Kim Ng\u1ecdc \u2018se\u2019. GS \u2018t Hooft quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh th\u0103m \u201cth\u00e0nh ph\u1ed1 cao nguy\u00ean\u201d, t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00ed l\u00e0 m\u1ed9t \u201cParis nh\u1ecf\u201d, n\u1eb1m cao 1.500 m\u00e9t tr\u00ean m\u1eb7t bi\u1ec3n. \u00d4ng c\u00f3 th\u1ec3 xem tr\u00ean m\u1ea1ng, nh\u01b0ng c\u00f3 l\u1ebd ch\u01b0a h\u00ecnh dung v\u1ec1 th\u00e0nh ph\u1ed1 thanh l\u1ecbch v\u00e0 \u0111\u00e1ng y\u00eau n\u00e0y.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">H\u00f4m \u0111i m\u00e1y bay t\u1eeb S\u00e0i g\u00f2n l\u00ean phi tr\u01b0\u1eddng Li\u00ean Kh\u01b0\u01a1ng, do b\u1ecb tr\u1ec5, \u00f4ng b\u00e0 kh\u00f4ng th\u1ea5y g\u00ec kh\u00f4ng gian ngo\u00e0i b\u1ea7u tr\u1eddi t\u1ed1i. \u00d4ng b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed9i ti\u1ebfp t\u00e2n c\u1ee7a Edensee resort ti\u1ebfn \u0111\u00f3n v\u1edbi hai v\u00f2ng hoa cho\u00e0ng c\u1ed5, v\u00e0 hai h\u00e0ng ng\u01b0\u1eddi hoan ngh\u00eanh ch\u00e0o \u0111\u00f3n. Sau \u0111\u00f3 h\u1ecd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a l\u00ean xe limousine v\u1ec1 resort. Tr\u1eddi t\u1ed1i n\u00ean ch\u1ec9 th\u1ea5y qua \u00e1nh \u0111\u00e8n xe nh\u1eefng kho\u1ea3nh nh\u1ecf r\u1eebng th\u00f4ng hai b\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng trong s\u1ef1 t\u0129nh m\u1ecbch. T\u1ea1i Edensee resort, \u00f4ng b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c hai v\u1ee3 ch\u1ed3ng doanh nh\u00e2n Vi\u1ec7t ki\u1ec1u \u0110\u1ee9c, anh Ti\u00eau Nh\u01b0 Ph\u01b0\u01a1ng v\u00e0 ch\u1ecb B\u1ea1ch Mai, ch\u00e0o \u0111\u00f3n tr\u1ecdng th\u1ec3 v\u1edbi t\u1ea5t c\u1ea3 l\u00f2ng hi\u1ebfu kh\u00e1ch v\u00e0 s\u1ef1 qu\u00fd tr\u1ecdng. Resort n\u00e0y \u0111\u1eb9p v\u00e0 sang tr\u1ecdng c\u00f3 l\u1ebd thu\u1ed9c lo\u1ea1i \u201c\u0111\u1ec7 nh\u1ea5t \u0111\u1eb3ng\u201d t\u1ea1i \u0110\u00e0 L\u1ea1t, t\u1ecda l\u1ea1t t\u1ea1i m\u1ed9t v\u1ecb tr\u00ed \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o b\u00ean b\u1edd h\u1ed3 Tuy\u1ec1n L\u00e2m, c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 resort \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a khu h\u1ed3. Resort c\u00f3 s\u1ee9c ph\u1ee5c v\u1ee5 c\u00e1c h\u1ed9i ngh\u1ecb \u201cma-m\u00fat\u201d r\u1ea5t l\u1edbn, nh\u01b0ng trong nh\u1eefng ng\u00e0y \u00edt kh\u00e1ch, n\u00f3 ch\u00ecm trong kh\u00f4ng gian l\u1eafng \u0111\u1ecdng th\u1ea7n ti\u00ean. \u0110\u00e3 t\u1eebng c\u00f3 m\u1ed9t \u0111o\u00e0n kh\u00e1ch Th\u00e1i Lan t\u1eeb Chiang Mai \u0111\u1ebfn ngh\u1ec9, \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ec1n v\u1edbi v\u00e0i v\u1ecb s\u01b0 c\u1ee7a h\u1ecd, b\u1edfi h\u1ecd t\u00ecm th\u1ea5y \u1edf \u0111\u00e2y m\u1ed9t kh\u00f4ng kh\u00ed l\u00fd t\u01b0\u1edfng cho vi\u1ec7c h\u00e0nh thi\u1ec1n!<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i h\u00f4m \u0111\u00f3, v\u1ee3 ch\u1ed3ng GS \u2018t Hooft \u0111\u01b0\u1ee3c chi\u00eau \u0111\u00e3i m\u1ed9t b\u1eefa c\u01a1m Vi\u1ec7t Nam thanh l\u1ecbch r\u1ed3i \u0111i ng\u1ee7 s\u1edbm sau m\u1ed9t chuy\u1ebfn bay m\u01b0\u1eddi ngh\u00ecn c\u00e2y s\u1ed1. Kh\u00e1ch m\u1eddi ti\u1ec7c t\u1ed1i l\u00e0 TS Ph\u1ea1m S, ph\u00f3 ch\u1ee7 t\u1ecbch UBND t\u0129nh L\u00e2m \u0110\u1ed3ng ph\u1ee5 tr\u00e1ch khoa h\u1ecdc c\u00f4ng ngh\u1ec7. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u1ee7ng h\u1ed9 t\u00edch c\u1ef1c cu\u1ed9c th\u0103m vi\u1ebfng c\u1ee7a GS \u2018t Hooft.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">S\u00e1ng h\u00f4m sau, t\u00f4i ch\u1eafc r\u1eb1ng khi v\u00e9n c\u00e1c b\u1ee9c m\u00e0n c\u1eeda s\u1ed5 \u0111\u1ec3 nh\u00ecn ra khung c\u1ea3nh b\u00ean ngo\u00e0i, \u00f4ng b\u00e0 t\u2019 Hooft s\u1ebd c\u1ea3m nh\u1eadn m\u1ed9t c\u1ea3nh \u201cth\u1ea7n ti\u00ean\u201d c\u00f3 th\u1eadt: tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t l\u00e0 h\u1ed3 Tuy\u1ec1n L\u00e2m n\u01b0\u1edbc xanh lung linh, xung quanh l\u00e0 r\u1eebng th\u00f4ng h\u00e0ng h\u00e0ng tr\u00ean c\u00e1c s\u01b0\u1eddn \u0111\u1ed3i l\u01b0\u1ee3n kh\u00fac xen l\u1eabn nh\u1eefng tia n\u1eafng v\u00e0ng \u1ea5m \u00e1p \u0111\u1ea7u ti\u00ean c\u1ee7a ng\u00e0y. M\u1eb7t tr\u1eddi, r\u1eebng th\u00f4ng xanh, s\u1ef1 t\u0129nh l\u1eb7ng bao tr\u00f9m, m\u1ed9t c\u1ea3nh t\u01b0\u1ee3ng h\u00e0i h\u00f2a th\u00e1nh thi\u1ec7n bi\u1ebft bao. Ch\u1eafc ph\u1ea3i vui l\u1eafm \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng b\u00e0, gi\u00fap mau qu\u00ean n\u1ed7i \u0111i xa m\u1ec7t nh\u1ecdc. \u1ede \u201cthi\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng\u201d \u0111\u00e2u ai bao gi\u1edd bi\u1ebft m\u1ec7t. \u0110\u1ea5t n\u01b0\u1edbc c\u1ee7a \u00f4ng b\u00e0 l\u00e0 \u0111\u1ed3ng b\u1eb1ng. C\u00e1i \u201cn\u00fai\u201d \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u00f4ng th\u1ea5y \u1edf tu\u1ed5i th\u01a1, nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ec3 trong t\u1ef1 truy\u1ec7n <i>(<a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/tieu-su-giao-su-gerard-t-hooft\/\">Ti\u1ec3u s\u1eed Gi\u00e1o s\u01b0 Gerard \u2018t Hooft<\/a><\/i>), ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i \u0111\u1ed3i cao h\u01a1n 100 m\u00e9t \u1edf Anh!<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110i\u1ec3m t\u00e2m xong, \u00f4ng b\u00e0 \u2018t Hooft, v\u1edbi s\u1ef1 ph\u1ed1i h\u1ee3p v\u1edbi S\u1edf du l\u1ecbch t\u1ec9nh L\u00e2m \u0110\u1ed3ng, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a \u0111i tham quan m\u1ed9t s\u1ed1 n\u01a1i v\u00e0 gi\u1ea3i th\u00edch v\u1ec1 th\u00e0nh ph\u1ed1 \u201cParis nh\u1ecf\u201d n\u00e0y. Xe ch\u1ea1y ngang qua h\u1ed3 Xu\u00e2n H\u01b0\u01a1ng v\u00e0o khu trung t\u00e2m cho bi\u1ebft. Th\u00e0nh ph\u1ed1 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i khang trang h\u01a1n tr\u01b0\u1edbc, tuy c\u0169ng c\u00f3 v\u00e0i ki\u1ebfn tr\u00fac \u201chi\u1ec7n \u0111\u1ea1i\u201d kh\u00f4ng m\u1ea5y ph\u00f9 h\u1ee3p l\u1eafm v\u1edbi c\u00e1i n\u1ec1n c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n. \u00d4ng b\u00e0 \u0111i th\u0103m m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u00e0 th\u1edd ki\u1ebfn tr\u00fac x\u01b0a, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 \u201cnh\u00e0 th\u1edd con g\u00e0\u201d, t\u1ee9c nh\u00e0 th\u1edd ch\u00ednh t\u00f2a \u0111\u01b0\u1eddng Tr\u1ea7n Ph\u00fa (t\u00ean x\u01b0a St Nicholas of Bari Cathedral), nh\u00e0 ga x\u01b0a \u0110\u00e0 L\u1ea1t, tr\u01b0\u1eddng Cao \u0111\u1eb3ng s\u01b0 ph\u1ea1m \u0110\u00e0 L\u1ea1t (t\u00ean x\u01b0a Petit Lyc\u00e9e Dalat), t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00f3 ki\u1ebfn tr\u00fac Ph\u00e1p \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng. V\u00e0 tr\u01b0a h\u00f4m \u0111\u00f3 \u00f4ng b\u00e0 \u0111\u1ebfn th\u0103m l\u00e0ng nu\u00f4i d\u1ea1y tr\u1ebb m\u1ed3 c\u00f4i SOS c\u1ee7a v\u1ee3 ch\u1ed3ng GS Tr\u1ea7n Thanh V\u00e2n &amp; L\u00ea Kim Ng\u1ecdc g\u1ea7y d\u1ef1ng. Bu\u1ed5i th\u0103m tr\u1ebb m\u1ed3 c\u00f4i c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n th\u00fa v\u1ecb v\u00e0 sinh \u0111\u1ed9ng nh\u1ea5t \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng b\u00e0. Kho\u1ea3ng 150 em, c\u00f9ng v\u1edbi nh\u1eefng \u201cb\u00e0 m\u1eb9 nu\u00f4i\u201d t\u1ec1 t\u1ef1u trong s\u00e2n l\u00e0ng SOS \u0111\u1ec3 \u0111\u00f3n ti\u1ebfp hai v\u1ecb kh\u00e1ch qu\u00fd. H\u1ecd ch\u1ee5p \u1ea3nh l\u01b0u ni\u1ec7m v\u00e0 \u0103n tr\u01b0a chung trong s\u00e2n l\u00e0ng. M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u c\u1ea3m th\u1ea5y ni\u1ec1m vui l\u1ea1. GS \u2018t Hooft n\u00f3i \u00fd ngh\u0129 c\u1ee7a \u00f4ng, l\u00e0m sao \u0111\u1ec3 c\u00e1c em \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u00e1o d\u1ee5c s\u1edbm \u0111\u1ebfn v\u1edbi khoa h\u1ecdc. T\u00f4i th\u1ea7m ngh\u0129, m\u1ed9t chuy\u1ebfn tham quan \u1edf planetarium Quy Nh\u01a1n s\u1eafp khai tr\u01b0\u01a1ng s\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed9c kh\u00e1m ph\u00e1 truy\u1ec7t v\u1eddi trong \u0111\u1eddi th\u01a1 \u1ea5u c\u1ee7a c\u00e1c em! Vi\u1ec7t Nam l\u00e0m g\u00ec c\u00f3? L\u00e0m g\u00ec c\u00f3 nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh gi\u00e1o d\u1ee5c khoa h\u1ecdc k\u1ef9 thu\u1eadt nh\u01b0 th\u1ebf? L\u00e0m g\u00ec c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u201cc\u00e1nh c\u1eeda s\u1ed5\u201d m\u1edf ra th\u1ebf gi\u1edbi khoa h\u1ecdc c\u00f4ng ngh\u1ec7, nh\u1eefng th\u1ee9 \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh h\u00ecnh n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, v\u00e0 t\u1eeb l\u00e2u \u0111\u00e3 tr\u00e0n qua ch\u00e2u \u00c1?<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Bu\u1ed5i chi\u1ec1u tr\u1eddi m\u01b0a n\u00ean ti\u1ebft m\u1ee5c ch\u00e8o kayak tr\u00ean h\u1ed3 Tuy\u1ec1n L\u00e2m b\u1ecb h\u1ee7y. T\u1ed1i \u0111\u1ebfn \u00f4ng b\u00e0 \u0111i d\u1ef1 bu\u1ed5i chi\u00eau \u0111\u00e3i c\u1ee7a S\u1edf V\u0103n h\u00f3a v\u00e0 Th\u00f4ng tin v\u00e0 nghe nh\u1ea1c c\u1ed3ng chi\u00eang. \u00d4ng b\u00e0 \u0111\u00e3 tham gia nhi\u1ec7t t\u00ecnh v\u00e0o sinh ho\u1ea1t v\u0103n ngh\u1ec7 v\u1edbi c\u00e1c ngh\u1ec7 nh\u00e2n d\u00e2n t\u1ed9c nam n\u1eef trong nh\u1eefng b\u1ed9 \u0111\u1ed3 v\u00e0 d\u1ee5ng c\u1ee5 \u00e2m nh\u1ea1c \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a h\u1ecd. T\u1eeb h\u1ea1t Higgs th\u00e2m s\u00e2u, v\u00e0 c\u00e1c h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n \u00f4ng tr\u1edf v\u1ec1 s\u1ed1ng v\u1edbi nh\u1eefng c\u1ea3m gi\u00e1c c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i xa x\u01b0a v\u00e0 m\u1ed9c m\u1ea1c.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Kh\u00e1c v\u1edbi v\u1ee3, GS \u2018t Hooft l\u00fac n\u00e0o c\u0169ng \u00edt n\u00f3i, t\u1eadp trung. \u00d4ng ch\u0103m ch\u00fa ng\u1eafm c\u00e1c c\u00f4ng tr\u00ecnh ki\u1ebfn tr\u00fac Ph\u00e1p v\u00e0 ch\u1ee5p \u1ea3nh c\u00e1c lo\u00e0i hoa l\u1ea1. \u00d4ng kh\u00f4ng d\u1ec5 \u0111\u1ec3 ngo\u1ea1i c\u1ea3nh k\u00e9o ra kh\u1ecfi th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a \u00f4ng. \u00d4ng gi\u1ed1ng m\u1ed9t \u201cabsent-minded professor\u201d, nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i \u201c\u0111\u00e3ng tr\u00ed\u201d, m\u00e0 lu\u00f4n lu\u00f4n s\u1ed1ng trong \u201cch\u00e1nh ni\u1ec7m\u201d trong th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a \u00f4ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">S\u00e1ng h\u00f4m sau ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc \u0110\u00e0 L\u1ea1t. Ng\u00e0i hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c H\u00f2a, Ph\u00f3 ch\u1ee7 t\u1ecbch UBND t\u1ec9nh L\u00e2m \u0110\u1ed3ng, TS Ph\u1ea1m S, Ph\u00f3 hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n V\u0103n K\u1ebft v\u00e0 nhi\u1ec1u v\u1ecb l\u00e3nh \u0111\u1ea1o kh\u00e1c \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1eb7t s\u1eb5n l\u00fac 9 gi\u1edd, r\u1ea5t \u0111\u00fang h\u1eb9n. H\u1ecd m\u1eddi GS \u2018t Hooft v\u00e0 ch\u00fang t\u00f4i v\u00e0o ph\u00f2ng ri\u00eang \u0111\u1ec3 ch\u00e0o m\u1eebng, v\u00e0 gi\u1edbi thi\u1ec7u ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, c\u0169ng nh\u01b0 nh\u00e2n s\u1ef1. C\u00f3 v\u1ee3 ch\u1ed3ng GS Tr\u1ea7n H\u00e0 Anh v\u00e0 ch\u1ecb H\u00e0 Ng\u1ecdc Mai, nh\u1eefng Vi\u1ec7t ki\u1ec1u Ph\u00e1p \u0111\u00e3 g\u1eafn b\u00f3 v\u1edbi \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u1eeb nh\u1eefng n\u0103m h\u00f2a b\u00ecnh l\u1eadp l\u1ea1i. C\u00f3 GS Ph\u00f9 Ch\u00ed H\u00f2a, ng\u01b0\u1eddi l\u00e0m v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft thu\u1ed9c th\u1ebf h\u1ec7 h\u00f2a b\u00ecnh, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi l\u00e0 tr\u01b0\u1edfng khoa s\u01b0 ph\u1ea1m, GS v\u1eadt l\u00fd r\u1ea5t tr\u1ebb Nguy\u1ec5n \u0110\u0103ng Chi\u1ebfn. T\u1ea5t c\u1ea3 bu\u1ed5i n\u00f3i chuy\u1ec7n c\u0169ng nh\u01b0 thuy\u1ebft tr\u00ecnh sau \u0111\u00f3 \u0111\u1ec1u \u0111\u01b0\u1ee3c th\u00f4ng d\u1ecbch b\u1edfi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ebft d\u01b0\u1edbi c\u00e1i t\u00ean T\u00fa Anh, duy\u00ean d\u00e1ng v\u00e0 r\u1ea5t chuy\u00ean nghi\u1ec7p. C\u00f4 t\u1ed1t nghi\u1ec7p ti\u1ebfn s\u0129 v\u1eadt l\u00fd t\u1ea1i H\u00e0n Qu\u1ed1c, v\u00e0 l\u00e0 tr\u01b0\u1edfng ph\u00f2ng quan h\u1ec7 qu\u1ed1c t\u1ebf c\u1ee7a \u0111\u1ea1i h\u1ecdc. C\u00f4\u00a0\u0111\u00e3 g\u00f3p ph\u1ea7n quan tr\u1ecdng trong s\u1ef1 th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee7a bu\u1ed5i di\u1ec5n thuy\u1ebft.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c H\u00f2a \u0111\u00e1nh gi\u00e1 cao s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a GS \u2018t Hooft th\u00f4ng qua t\u1ed5 ch\u1ee9c G\u1eb7p g\u1ee1 Vi\u1ec7t Nam c\u1ee7a GS Tr\u1ea7n Thanh V\u00e2n. GS \u2018t Hooft l\u00e0 nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u0111\u1ea1t gi\u1ea3i Nobel <i>\u0111\u1ea7u ti\u00ean<\/i> \u0111\u1ebfn th\u0103m v\u00e0 n\u00f3i chuy\u1ec7n, \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t vinh d\u1ef1 r\u1ea5t l\u1edbn cho \u0110\u1ea1i h\u1ecdc, \u00f4ng n\u00f3i.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ph\u00f2ng di\u1ec5n thuy\u1ebft \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u1edbn v\u1eeba ph\u1ea3i, c\u00f3 s\u1ee9c ch\u1ee9a kho\u1ea3ng h\u01a1n 100 ng\u01b0\u1eddi. Khi ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ebfn, ph\u00f2ng \u0111\u1ea7y \u1eafp ng\u01b0\u1eddi, ph\u1ea7n l\u1edbn c\u00e1c b\u1ea1n tr\u1ebb, trong m\u1ed9t kh\u00f4ng kh\u00ed n\u00e1o n\u1ee9c. Ch\u1ec9 h\u01a1i ti\u1ebfc m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u, h\u00f4m \u0111\u00f3 l\u00e0 th\u1ee9 hai, c\u00e1c em h\u1ecdc sinh c\u1ea5p III, nh\u1ea5t l\u00e0 c\u1ee7a c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng chuy\u00ean, ph\u1ea3i \u0111i thi, n\u00ean c\u00e1c em kh\u00f4ng th\u1ec3 c\u00f3 m\u1eb7t, \u0111i\u1ec1u GS Tr\u1ea7n Thanh V\u00e2n l\u1ea5y l\u00e0m ti\u1ebfc.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><i>L\u1ea7n theo b\u00e0i n\u00f3i chuy\u1ec7n <\/i><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">B\u00e0i thuy\u1ebft tr\u00ecnh c\u1ee7a GS Gerard \u2018t Hooft l\u00e0 r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi y\u00eau v\u1eadt l\u00fd, v\u1ebb l\u00ean m\u1ed9t c\u1ea7u v\u00f2ng ng\u1ee7 s\u1eafc c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u0111\u00e3 di\u1ec5n ra n\u1eeda \u0111\u1ea7u v\u00e0 n\u1eeda sau th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc. \u00d4ng \u0111i t\u1eeb th\u1ebf gi\u1edbi ph\u00e2n t\u1eed, th\u1ebf gi\u1edbi nanao, sang th\u1ebf gi\u1edbi h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n nh\u01b0 quark, lepton v\u00e0 gluon, v\u00e0 c\u00e1c l\u1ef1c chi ph\u1ed1i, l\u1ef1c y\u1ebfu, l\u1ef1c \u0111i\u1ec7n t\u1eeb v\u00e0 l\u1ef1c m\u1ea1nh, t\u1ea5t c\u1ea3 t\u1ea1o th\u00e0nh c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 M\u00f4 h\u00ecnh chu\u1ea9n m\u00e0 \u00f4ng l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi cha khai sinh. M\u00f4 h\u00ecnh n\u00e0y \u0111\u00e3 h\u00ecnh th\u00e0nh r\u00f5 n\u00e9t nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u1970 v\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ea3i th\u00edch t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng vi m\u00f4 ho\u00e0n to\u00e0n kh\u1edbp v\u1edbi c\u00e1c k\u1ebft qu\u1ea3 th\u00ed nghi\u1ec7m. Cao \u0111i\u1ec3m l\u00e0 h\u1ea1t Higgs, v\u00e0 c\u01a1 ch\u1ebf BEH (Brout-Englert-Higgs), c\u01a1 ch\u1ebf \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng cho v\u1eadt ch\u1ea5t, m\u00e0 n\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3, s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec h\u1ebft, k\u1ec3 c\u1ea3 ch\u00fang ta. Th\u1ebf gi\u1edbi h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u01b0\u1ee3c qui \u0111\u1ecbnh b\u1edfi c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed v\u00e0 thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i h\u1eb9p Einstein.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Nh\u1eefng v\u1eabn c\u00f2n m\u1ed9t l\u1ef1c c\u00f2n n\u1eb1m ngo\u00e0i m\u00f4 h\u00ecnh tr\u00ean. \u0110\u00f3 l\u00e0 l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn, l\u1ef1c c\u1ef1c k\u1ef3 y\u1ebfu so v\u1edbi ba l\u1ef1c nguy\u00ean t\u1eed tr\u00ean, nh\u01b0ng l\u1ea1i c\u00f3 \u201cquy\u1ec1n n\u0103ng\u201d \u0111i\u1ec1u khi\u1ec3n c\u00e1c kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng v\u1eadt ch\u1ea5t c\u1ea5p h\u00e0nh tinh, thi\u00ean h\u00e0. L\u1ef1c n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i th\u00edch l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean b\u1edfi Isaac Newton th\u1ebf k\u1ef7 17 nh\u01b0 \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt h\u1ea5p d\u1eabn v\u0169 tr\u1ee5, t\u1ef7 l\u1ec7 ngh\u1ecbch v\u1edbi b\u00ecnh ph\u01b0\u01a1ng kho\u1ea3ng c\u00e1ch. H\u01a1n 250 sau l\u1ef1c n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c Albert Einstein \u201ctinh luy\u1ec7n\u201d b\u1eb1ng thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng v\u1edbi h\u1ec7 th\u1ed1ng c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh tr\u01b0\u1eddng di\u1ec5n t\u1ea3 l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn nh\u01b0 <i>\u0111\u1ed9 cong<\/i> c\u1ee7a kh\u00f4ng-th\u1eddi gian l\u00e0 th\u1ebf gi\u1edbi th\u1ef1c ch\u00fang ta \u0111ang s\u1ed1ng. Thuy\u1ebft n\u00e0y c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng di\u1ec5n t\u1ea3 l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn ch\u00ednh x\u00e1c h\u01a1n \u1edf nh\u1eefng n\u01a1i m\u00e0 l\u1ef1c n\u00e0y th\u1ea5t b\u1ea1i v\u1edbi Newton.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ch\u00ednh t\u1eeb thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng n\u00e0y ng\u01b0\u1eddi ra r\u00fat ra nh\u1eefng h\u1ec7 qu\u1ea3 mang t\u00ednh \u201ck\u1ef3 d\u1ecb\u201d kh\u00f3 tin: <i>big bang<\/i> v\u00e0o bu\u1ed5i s\u01a1 khai c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5, v\u00e0 <i>l\u1ed7 \u0111en<\/i> n\u01a1i \u201cch\u00f4n v\u00f9i\u201d ngay t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng g\u00ec \u0111\u1ebfn g\u1ea7n n\u00f3.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">L\u1ed7 \u0111en l\u00e0 nh\u1eefng v\u1eadt th\u1ec3 <i>l\u1ea1 l\u00f9ng<\/i>, do m\u1eadt \u0111\u1ed9 v\u1eadt ch\u1ea5t t\u1eadp trung cao \u0111\u1ed9 n\u00ean n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 h\u00fat t\u1ea5t c\u1ea3 v\u1eadt ch\u1ea5t, c\u1ea3 \u00e1nh s\u00e1ng n\u00e0o \u0111\u1ebfn g\u1ea7n n\u00f3, v\u00e0 kh\u00f4ng cho b\u1ea5t c\u1ee9 c\u00e1i g\u00ec tho\u00e1t \u0111i. Nh\u01b0ng c\u00e1c th\u0103ng gi\u00e1ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed (quantum fluctuations) trong m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p l\u1ef1c m\u1ea1nh \u2212 v\u00e0 \u0111\u00e2y l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o c\u1ee7a Hawking nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea7u 1970 \u2212 l\u1ea1i cho ph\u00e9p b\u1ee9c x\u1ea1 tho\u00e1t ra kh\u1ecfi quy\u1ec1n n\u0103ng c\u1ee7a h\u1ea5p l\u1ef1c v\u00f4 c\u00f9ng m\u1ea1nh m\u1ebd, t\u1ea1o th\u00e0nh b\u1ee9c x\u1ea1 Hawking m\u1ed9t c\u00e1ch y\u1ebfu \u1edbt v\u1edbi m\u1ed9t nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. L\u1ed7 \u0111en, do \u0111\u00f3, v\u1edbi th\u1eddi gian s\u1ebd t\u1ef1 m\u1ea5t d\u1ea7n n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a n\u00f3. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ngh\u1ecbch l\u00fd, v\u00e0 c\u0169ng l\u00e0 ngh\u1ecbch l\u00fd gi\u1eefa l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. C\u00e1c l\u1ed7 \u0111en c\u00e0ng nh\u1ecf, d\u00f2ng h\u1ea1t ph\u00e1t ra c\u00e0ng m\u1ea1nh, l\u00e0m cho l\u1ed7 \u0111en c\u00e0ng nh\u1ecf h\u01a1n, c\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed9 ti\u1ebfp t\u1ee5c t\u0103ng l\u00ean cho \u0111\u1ebfn khi b\u00f9ng n\u1ed7!<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u1ea1i \u0111\u01b0\u1eddng ch\u00e2n tr\u1eddi (n\u01a1i kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111i\u1ec3m tr\u1edf v\u1ec1), th\u1eddi gian ng\u1eebng ch\u1ea3y \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi quan s\u00e1t t\u1eeb xa, nh\u01b0ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u01b0\u1edbc v\u00e0o \u0111\u00f3, th\u00ec anh ta v\u1eabn ngh\u0129 th\u1eddi gian v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c. H\u00e3y t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111i\u1ec1u g\u00ec x\u1ea3y ra khi ch\u00fang ta xem x\u00e9t c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed trong s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a c\u00e1c l\u1ed7 \u0111en? Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u l\u1ea1 l\u00f9ng x\u1ea3y ra \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c h\u1ea1t. C\u00f2n kh\u00f4ng gian, th\u1eddi gian th\u00ec sao? Tr\u00ean nguy\u00ean t\u1eafc, c\u00e1c l\u1ed7 \u0111en c\u00f3 th\u1ec3 nh\u1ecf h\u01a1n nh\u1eefng h\u1ea1t c\u0103n b\u1ea3n nh\u1ecf nh\u1ea5t \u0111\u00e3 t\u00ecm th\u1ea5y trong c\u00e1c ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">C\u00e1c l\u1ed7 \u0111en c\u00f3 ph\u1ea3i ch\u00ednh ch\u00fang l\u00e0 nh\u1eefng h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n kh\u00f4ng? \u0110\u00e2u l\u00e0 c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh cho m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en? L\u1ed7 \u0111en s\u1ebd d\u1eabn ta \u0111\u1ebfn m\u1ed9t \u201cth\u1ebf gi\u1edbi kh\u00e1c\u201d b\u1eb1ng \u201cc\u1ea7u n\u1ed1i Einstein-Rosen\u201d (k\u00fd hi\u1ec7u ER)? S\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a \u201cth\u1ebf gi\u1edbi kh\u00e1c\u201d d\u1eabn \u0111\u1ebfn c\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1. Th\u00f4ng tin c\u00f3 th\u1ec3 r\u00f2 r\u0129 sang th\u1ebf gi\u1edbi kia, v\u00e0 tr\u1edf l\u1ea1i ch\u0103ng?<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">N\u1ebfu th\u1ebf th\u00ec m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en ri\u00eang l\u1ebd t\u1ef1 n\u00f3 kh\u00f4ng th\u1ec3 tu\u00e2n th\u1ee7 c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. Nh\u01b0ng ch\u1eb3ng ph\u1ea3i ch\u00fang ta \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u0111\u1ec3 kh\u00e1m ph\u00e1 c\u00e1c h\u1ea1t Hawking hay sao? \u201cKh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c\u201d, theo Leonard Susskind (Quy\u1ec3n s\u00e1ch tham kh\u1ea3o: The Black Hole War \u2013 My Battle with Stephen Hawking to Make the World Safe for Quantum Mechanics c\u1ee7a Leonard Susskind)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">B\u00e2y gi\u1edd ch\u00fang t\u00f4i tin t\u01b0\u1edfng r\u1eb1ng <i>c\u1ea7u Einstein-Rosen<\/i> \u0111\u01a1n gi\u1ea3n n\u1ed1i c\u00e1c <i>\u0111i\u1ec3m \u0111\u1ed1i ng\u01b0\u1ee3c nhau<\/i> c\u1ee7a c\u00f9ng m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en. [Juan Maldacena v\u00e0 Leonard Susskind g\u1ee3i \u00fd r\u1eb1ng ER = EPR, ngh\u0129a l\u00e0 c\u1ea7u n\u1ed1i Einstein-Rosen c\u00f3 t\u00ednh ch\u1ea5t th\u1ef1c hi\u1ec7n s\u1ef1 v\u01b0\u1edbng v\u00edu l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed gi\u1eefa hai mi\u1ec1n c\u1ee7a l\u1ed7 \u0111en. Ng\u01b0\u1eddi vi\u1ebft] Ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 kh\u00e1m ph\u00e1 r\u1eb1ng \u0111i\u1ec3u n\u00e0y \u0111\u00e3 t\u00e1i l\u1eadp <i>m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c<\/i> c\u00e1c \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed cho m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en \u0111\u01a1n \u0111\u1ed9c.<\/p>\n<div style=\"width: 490px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image.png?resize=480%2C360&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"480\" height=\"360\" data-recalc-dims=\"1\" \/><p class=\"wp-caption-text\">(M\u1ed9t slide c\u1ee7a b\u00e0i di\u1ec5n thuy\u1ebft powerpoint c\u1ee7a GS \u2018t Hooft. C\u00e1m \u01a1n GS.)<\/p><\/div>\n<p style=\"text-align: justify\">L\u1ed7 \u0111en l\u00e0 m\u1ed9t <i>kh\u00f4ng b\u00e0o<\/i> (vacuole): b\u00ean trong n\u00f3, kh\u00f4ng-th\u1eddi gian kh\u00f4ng ph\u1ea3i r\u1ed7ng. V\u00e0 c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 ch\u00fat kh\u00f4ng-th\u1eddi gian n\u00e0o trong \u0111\u00f3!<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">N\u1ebfu b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 v\u01b0\u1ee3t qua \u0111\u01b0\u1eddng ch\u00e2n tr\u1eddi v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 l\u1edbn h\u01a1n \u00e1nh s\u00e1ng, b\u1ea1n s\u1ebd xu\u1ea5t hi\u1ec7n l\u1ea1i b\u00ean kia l\u1ed7 \u0111en! B\u1edfi v\u00ec l\u1ed7 s\u00e2u (wormhole, nh\u01b0 c\u1ea7u ER) k\u1ebft n\u1ed1i l\u1ed7 \u0111en v\u1edbi ch\u00ednh n\u00f3. Nh\u01b0ng b\u1ea1n xu\u1ea5t hi\u1ec7n v\u1edbi s\u1ef1\u00a0\u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c-CP (CP-inverted; C ph\u00e9p bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i li\u00ean h\u1ee3p \u0111i\u1ec7n t\u00edch (charge conjugation), P ph\u00e9p bi\u1ebfn \u0111\u1ed5i ch\u1eb5n l\u1ebb \u0111i\u1ec7n t\u00edch (parity transformation), v\u00e0\u00a0\u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c-T (s\u1ef1 \u0111\u1ea3o ng\u01b0\u1ee3c th\u1eddi gian, time reversal). L\u00fac \u0111\u00f3 s\u1ebd c\u00f3 \u201ch\u1ec7 qu\u1ea3 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c\u201d: <i>s\u1ef1 v\u01b0\u1edbng v\u00edu l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed \u0111\u1ed1i c\u1ef1c c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t Hawking<\/i> [antipodal entanglement (EPR) of the Hawking particles]. C\u00f3 th\u1ec3 c\u00e1c th\u0103ng gi\u00e1ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed d\u1eabn \u0111\u1ebfn c\u00e1c \u201cl\u1ed7 \u0111en \u1ea3o\u201d (virtual black holes) kh\u1eafp m\u1ecdi n\u01a1i!<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u1ede \u0111\u00f3 k\u1ebft th\u00fac c\u00e2u chuy\u1ec7n h\u00e0nh tr\u00ecnh v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 GS \u2018t Hooft mu\u1ed1n tr\u1ea3i l\u00f2ng v\u1edbi th\u00ednh gi\u1ea3 \u0110\u00e0 L\u1ea1t.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i ngh\u0129, m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi h\u00f4m \u0111\u00f3 \u201cng\u1ee1 ng\u00e0ng\u201d tr\u01b0\u1edbc b\u1ee9c tranh c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 di\u1ec5n ra tr\u01b0\u1edbc m\u1eaft, v\u00e0 c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng hi\u1ec3u. Nh\u01b0ng t\u00f4i tin ch\u1eafc r\u1eb1ng th\u00ednh gi\u1ea3 \u0110\u00e0 L\u1ea1t h\u00f4m nay hi\u1ec3u nhi\u1ec1u h\u01a1n c\u00e1c th\u00ednh gi\u1ea3 th\u1eddi Einstein \u0111\u1ed1i v\u1edbi thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i m\u1ed9t tr\u0103m n\u0103m tr\u01b0\u1edbc! Nh\u01b0ng s\u1ef1 thu h\u00fat v\u00e0 truy\u1ec1n c\u1ea3m h\u1ee9ng m\u00e3nh m\u1ebd c\u1ee7a m\u1edbi l\u00e0 \u0111i\u1ec1u quan tr\u1ecdng h\u01a1n. C\u00f3 nhi\u1ec1u c\u00e2u h\u1ecfi, nh\u1ea5t l\u00e0 t\u1eeb c\u00e1c b\u1ea1n tr\u1ebb, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i ra, c\u0169ng nh\u01b0 ch\u01b0a \u0111\u01b0\u1ee3c n\u00f3i ra. Ti\u1ebfc th\u1eddi gian \u0111\u00e3 kh\u00f4ng cho ph\u00e9p. V\u1ec1 c\u00e2u h\u1ecfi l\u00e0m sao \u0111\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft gi\u1ecfi, GS \u2018t Hooft cho r\u1eb1ng c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 \u0111\u1ee7 \u0111\u1ed9 <i>\u0111am m\u00ea<\/i> v\u00e0 <i>ho\u00e0i b\u00e3o<\/i>, n\u1ebfu kh\u00f4ng mu\u1ed1n n\u00f3i ch\u00e1y b\u1ecfng, nh\u01b0 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n ti\u00ean quy\u1ebft. V\u00e0 lao \u0111\u1ed9ng c\u1eadt l\u1ef1c. \u0110i\u1ec1u h\u00e0m \u00fd ph\u1ea3i c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng kh\u00e1c, n\u1ebfu kh\u00f4ng mu\u1ed1n n\u00f3i trong \u201cc\u00f4 \u0111\u01a1n v\u00e0 t\u1ef1 do\u201d c\u1ee7a Humboldt. \u00d4ng \u0111\u00e3 v\u00e0 c\u00f2n \u0111ang thi\u1ebft k\u1ebf m\u1ed9t trang m\u1ea1ng \u201cth\u00edch h\u1ecdc v\u1eadt l\u00fd\u201d gi\u00fap sinh vi\u00ean, ng\u01b0\u1eddi \u0111am m\u00ea t\u1ef1 h\u1ecdc th\u00eam, v\u00e0 \u1edf \u0111\u00f3 \u00f4ng li\u1ec7t k\u00ea nh\u1eefng l\u00e3nh v\u1ef1c c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i m\u00e0 c\u00e1c sinh vi\u00ean c\u00f3 ho\u00e0i b\u1ea3o c\u00f3 th\u1ec3 tham kh\u1ea3o (xem <a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giao-su-gerard-t-hooft-giai-nobel-vat-ly-tham-da-lat\/\"><i>Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd gi\u1ea3i Nobel Gerard \u2018t Hooft th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t<\/i>: Th\u00f4ng c\u00e1o b\u00e1o ch\u00ed<\/a>)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 sau Einstein, ch\u00fang ta \u0111ang di chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn c\u1ed9t m\u1ed1c Hawking quan tr\u1ecdng nh\u01b0 m\u1ed9t b\u1ea3n ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1eddng trong cu\u1ed9c chinh ph\u1ee5c v\u0169 tr\u1ee5. Trong ch\u1ed1c l\u00e1t, kh\u00e1m ph\u00e1 c\u1ee7a Hawking k\u1ebft n\u1ed1i ba mi\u1ec1n khoa h\u1ecdc v\u1edbi nhau: l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn, hay thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng, c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, v\u00e0 khoa h\u1ecdc nhi\u1ec7t. L\u1ed7 \u0111en c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 <i>vi\u00ean \u0111\u00e1 rosetta<\/i> c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc nh\u01b0 d\u1ea5u hi\u1ec7u n\u00f3ng ph\u1ee5c v\u1ee5 cu\u1ed9c s\u0103n l\u00f9ng b\u1ea3n \u0111\u1ed3 c\u1ee7a Ch\u00faa m\u00e0 Einstein t\u1eebng tr\u0103n tr\u1edf.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">L\u1ed7 \u0111en qu\u1ea3 th\u1eadt ch\u1ea5t ch\u1ee9a r\u1ea5t nhi\u1ec1u b\u00ed \u1ea9n, khi\u1ebfn c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd h\u00e0ng \u0111\u1ea7u t\u1eadp trung v\u00e0o \u0111\u00f3. Bekenstein v\u00e0 Hawking kh\u00e1m ph\u00e1 r\u1eb1ng c\u00e1c bit th\u00f4ng tin ch\u1ee9a trong l\u1ed7 \u0111en kh\u00f4ng h\u1ec1 t\u1ef7 l\u1ec7 v\u1edbi th\u1ec3 t\u00edch nh\u01b0 th\u00f4ng l\u1ec7, m\u00e0 v\u1edbi <i>di\u1ec7n t\u00edch<\/i> (!), ngh\u0129a l\u00e0 ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e2n b\u1ed5 b\u00ean tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a l\u1ed7 \u0111en! \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 cho th\u1ea5y c\u00e1c \u0111\u1ed9 t\u1ef1 do (degrees of freedom, t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng v\u1edbi entropy) trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p l\u1ef1c t\u1ec9 l\u1ec7 v\u1edbi di\u1ec7n t\u00edch, kh\u00e1c v\u1edbi nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p kh\u00f4ng c\u00f3 h\u1ea5p l\u1ef1c th\u00ec t\u1ec9 l\u1ec7 v\u1edbi th\u1ec3 t\u00edch. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 l\u1ed7 \u0111en tu\u00e2n th\u1ee7 <i>nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3nh<\/i> (holographic principle, \u2018t Hooft 93, Susskind 94). N\u0103m 1997, Juan Maldacena ch\u1ee9ng minh \u0111i\u1ec1u n\u00e0y cho c\u1eb7p kh\u00f4ng gian \u0111\u1ed1i ng\u1eabu (duality) \/hay t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng (correspondence) AdS\/CFT. AdS (anti-de Sitter space) c\u00f3 th\u1ec3 h\u00ecnh dung l\u00e0 ph\u1ea7n trong c\u1ee7a m\u1ed9t qu\u1ea3 c\u1ea7u nhi\u1ec1u chi\u1ec1u, m\u1ed9t d\u1ea1ng c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 gi\u1edbi h\u1ea1n, trong khi CFT (Conformal Field Theory) l\u00e0 b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a n\u00f3. \u0110\u1ed1i ng\u1eabu, hay t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng c\u00f3 ngh\u0129a r\u1eb1ng c\u1ea3 hai l\u00e0 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng. Cho n\u00ean, n\u1ebfu v\u0169 tr\u1ee5 l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ef1c th\u1ec3 gi\u1edbi h\u1ea1n, th\u00ec c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u1eadt l\u00fd di\u1ec5n ra tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a n\u00f3 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi nh\u1eefng g\u00ec di\u1ec5n ra trong l\u00f2ng th\u1ec3 t\u00edch n\u00f3!<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/C3A5CUsers5CHP5CAppData5CLocal5CMicrosoft5CWindows5CINetCacheContent.Word5CHolographic20duality.jpg.jpeg?resize=335%2C323&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"335\" height=\"323\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"padding-left: 30px;padding-right: 30px\">Nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3nh, hay l\u00e0 s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng gi\u1eefa b\u1ec1 m\u1eb7t v\u00e0 kh\u00f4ng gian b\u00ean trong. Nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n v\u1eadt l\u00fd \u1edf b\u1ec1 m\u1eb7t c\u00f3 th\u1ec3 t\u00e1i t\u1ea1o t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi th\u1ee9 di\u1ec5n ra b\u00ean trong th\u1ec3 t\u00edch c\u1ee7a kh\u00f4ng gian. (Courtesy of Jen Christensen &amp; George Musser)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110\u00e0m Thanh S\u01a1n v\u00e0 c\u00e1c c\u1ed9ng s\u1ef1 nghi\u00ean c\u1ee9u m\u1ed9t lo\u1ea1i nh\u1edbt, v\u00e0 t\u00ecm th\u1ea5y l\u1ed7 \u0111en c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ed9 nh\u1edbt v\u00f4 c\u00f9ng th\u1ea5p. Do t\u00ednh ch\u1ea5t t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng to\u00e0n \u1ea3nh n\u00f3i tr\u00ean, c\u00e1c h\u1ea1t quark v\u00e0 gluon t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c m\u1ea1nh \u1edf nhi\u1ec7t \u0111\u1ed9 cao c\u0169ng s\u1ebd c\u00f3 \u0111\u1ed9 nh\u1edbt r\u1ea5t th\u1ea5p. K\u1ebft qu\u1ea3 l\u00fd thuy\u1ebft n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ki\u1ec3m tra l\u00e0 \u0111\u00fang t\u1ea1i ph\u00f2ng th\u00ed nghi\u1ec7m Brookhaven, x\u00e1c nh\u1eadn nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3o v\u00e0 s\u1ef1 h\u1eefu \u00edch c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed dung \u1edf \u0111\u00e2y. K\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0y c\u00f3 ti\u1ebfng vang r\u1ea5t l\u1edbn trong c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng v\u1eadt l\u00fd. Maldecena c\u00f3 nh\u1eafc \u0111\u1ebfn k\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0y trong b\u00e0i vi\u1ebft <em>The Illusion of Gravity<\/em> (\u1ea2o gi\u00e1c H\u1ea5p d\u1eabn) tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed<em> Scientific American<\/em>, 2007.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tranh lu\u1eadn v\u1ec1 th\u00f4ng tin c\u1ee7a v\u1eadt th\u1ec3 khi r\u01a1i v\u00e0o c\u00f2n hay m\u1ea5t v\u1eabn c\u00f2n ti\u1ebfp di\u1ec5n s\u00f4i n\u1ed5i, c\u0169ng nh\u01b0 v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t kh\u00f4ng-th\u1eddi gian, m\u1ed1i quan h\u1ec7 c\u1ee7a n\u00f3 v\u00e0 hi\u1ec7u \u1ee9ng EPR (v\u01b0\u1edbng v\u00edu l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed Einstein-Podolsky-Rosen). H\u1ec7 th\u1ee9c ER=EPR gi\u1eefa c\u1ea7u n\u1ed1i Einstein-Rosen v\u00e0 v\u01b0\u1edbng v\u00edu l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed EPR \u0111\u01b0\u1ee3c Leonard Susskind v\u00e0 Juan Maldacena \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb n\u0103m 2013, l\u00e0 m\u1ed9t ti\u00ean \u0111o\u00e1n n\u00f3i r\u1eb1ng c\u00e1c h\u1ea1t v\u01b0\u1edbng v\u00edu \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed1i nhau b\u1edfi m\u1ed9t c\u1ea7u ER (hay l\u1ed7 s\u00e2u), v\u00e0 h\u1ec7 th\u1ee9c \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m n\u1ec1n t\u1ea3ng \u0111\u1ec3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. L\u1ed7 s\u00e2u c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng phi c\u1ee5c b\u1ed9 (nonlocality), ngh\u0129a l\u00e0 c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng nh\u01b0 EPR. Ng\u01b0\u1eddi ta ngh\u0129 r\u1eb1ng gi\u1eefa c\u00e1c h\u1ea1t v\u01b0\u1edbng v\u00edu nhau c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t l\u1ed7 d\u00e2u b\u00e9 t\u00ed n\u1ed1i li\u1ec1n \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n hi\u1ec7u \u1ee9ng v\u01b0\u1edbng v\u00edu phi c\u1ee5c b\u1ed9. EPR, g\u1eafn li\u1ec1n v\u1edbi c\u00e1c t\u00ean g\u1ecdi \u201cphi c\u1ee5c b\u1ed9\u201d, hay \u201ct\u00e1c d\u1ee5ng ma qu\u00e1i t\u1eeb xa\u201d (spooky action at a distance) nh\u01b0 Einstein g\u1ecdi, m\u1ed9t th\u1eddi gian d\u00e0i b\u1ecb b\u1ecf qu\u00ean, r\u1ed3i \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1m ph\u00e1 c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 nh\u1eefng \u1ee9ng d\u1ee5ng si\u00eau cao c\u1ea5p trong c\u00f4ng ngh\u1ec7 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, gi\u1edd \u0111\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t ch\u00eca kh\u00f3a quan tr\u1ecdng \u0111\u1ec3 hi\u1ec3u b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a kh\u00f4ng-th\u1eddi gian v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed! Trong m\u1ea1ch n\u00e0y, <i>ti\u00ean \u0111o\u00e1n Ryu-Takayanagi<\/i> c\u1ee7a hai nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd Nh\u1eadt B\u1ea3n n\u00f3i r\u1eb1ng <i>entropy<\/i> <i>v\u01b0\u1edbng v\u00edu<\/i> (entanglement entropy) c\u00f3 m\u1ed9t \u00fd ngh\u0129a <i>h\u00ecnh h\u1ecdc<\/i> cho kh\u00f4ng-th\u1eddi gian trong m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p l\u1ef1c, cho th\u1ea5y c\u00f3 m\u1ed1i quan h\u1ec7 m\u1eadt thi\u1ebft gi\u1eefa v\u01b0\u1edbng v\u00edu v\u00e0 h\u00ecnh h\u1ecdc c\u1ee7a kh\u00f4ng-th\u1eddi gian. Hy v\u1ecdng qua entropy, c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Einstein c\u1ee7a thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y l\u1ea1i (Mark van Raamsdonk). Ng\u01b0\u1eddi ta tin r\u1eb1ng EPR s\u1ebd <i>t\u1ea1o ra<\/i> kh\u00f4ng gian. Kh\u00f4ng c\u00f3 v\u01b0\u1edbng v\u00edu, s\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 kh\u00f4ng gian nh\u01b0 ch\u00fang ta \u0111ang s\u1ed1ng. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u v\u00f4 c\u00f9ng th\u00fa v\u1ecb!\u00a0\u1ede\u00a0\u0111\u00e2y ch\u00fang ta nh\u1edb l\u1ea1i r\u1eb1ng &#8220;t\u00e1c d\u1ee5ng t\u1eeb xa&#8221; c\u1ee7a l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn Newton ngay t\u1eeb\u00a0\u0111\u1ea7u kh\u00f4ng th\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch\u00a0\u0111\u01b0\u1ee3c,\u00a0\u0111\u00f3 l\u00e0 ch\u1ed7 l\u00fang t\u00fang c\u1ee7a \u00f4ng, l\u00e0m cho nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi b\u00e1n t\u00edn b\u00e1n nghi. Gi\u1ea3i ph\u00e1p t\u1ea1m b\u1ee3 c\u1ee7a \u00f4ng l\u00e0 gi\u1ea3 thuy\u1ebft c\u00f3 m\u1ed9t m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng ether trong kh\u00f4ng gian l\u00e0m trung gian cho l\u1ef1c truy\u1ec1n. M\u00e3i 250 n\u0103m sau, l\u1ef1c huy\u1ec1n b\u00ed n\u00e0y m\u1edbi\u00a0\u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i th\u00edch b\u1eb1ng\u00a0\u0111\u1ed9 cong c\u1ee7a kh\u00f4ng-th\u1eddi gian trong thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng\u00a0\u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ee7a Einstein! V\u00e0 t\u00e1c d\u1ee5ng c\u1ee7a l\u1ef1c kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 t\u1ee9c th\u00ec nh\u01b0 t\u00e1c d\u1ee5ng ma qu\u00e1i t\u1eeb xa c\u1ee7a EPR, m\u00e0 ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n\u00a0\u0111i t\u1eeb v\u1eadt th\u1ec3 n\u00e0y \u0111\u1ebfn v\u1eadt th\u1ec3 kh\u00e1c theo v\u1eadn t\u1ed1c\u00a0\u00e1nh s\u00e1ng.<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-1.jpeg?resize=422%2C262&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"422\" height=\"262\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"padding-left: 30px;padding-right: 30px\">N\u1ebfu hai ph\u1ea7n c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 v\u01b0\u1edbng v\u00edu c\u00e0ng nhi\u1ec1u v\u1edbi nhau, ch\u00fang s\u1ebd ti\u1ebfn g\u1ea7n h\u01a1n l\u00e0m th\u00e0nh m\u1ed9t kh\u1ed1i. V\u00e0 n\u1ebfu ng\u01b0\u1ee3c l\u1ea1i, kh\u00f4ng gian s\u1ebd tan r\u00e3. C\u00f3 l\u1ebd c\u0169ng \u0111\u00fang cho x\u00e3 h\u1ed9i, trong \u0111\u00f3 \u201cv\u01b0\u1edbng v\u00edu\u201d l\u00e0 c\u00e1c sinh ho\u1ea1t d\u00e2n s\u1ef1 k\u1ebft n\u1ed1i nhau d\u01b0\u1edbi mu\u00f4n v\u00e0n h\u00ecnh th\u1ee9c. C\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u v\u01b0\u1edbng v\u00edu d\u00e2n s\u1ef1, qu\u1ed1c gia c\u00e0ng ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u00e0 v\u1eefng b\u1ec1n. (Courtesy of Mark van Ramsdonk &amp; George Musser)<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-2.jpeg?resize=400%2C266&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"400\" height=\"266\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 30px;padding-right: 30px\">B\u1ee9c tranh ng\u1ed9 ngh\u0129nh c\u1ee7a hai sumo kh\u1ee7ng v\u00e0 b\u00e9 h\u1ea1t ti\u00eau c\u00f3 th\u1ec3 minh h\u1ecda cho s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t c\u1ee7a l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn, gravity, th\u1ee9 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng nh\u1eefng v\u1eadt th\u1ec3 kh\u1ed5ng l\u1ed3 nh\u01b0 h\u00e0nh tinh, thi\u00ean h\u00e0, \u0111\u1ed1i l\u1eadp v\u1edbi c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed, th\u1ee9 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 nh\u1ecf b\u00e9 nh\u01b0 nguy\u00ean t\u1eed v\u00e0 c\u00e1c h\u1ea1t c\u01a1 b\u1ea3n. S\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p c\u1ee7a ch\u00fang t\u1ea1o ra b\u1ee9c tranh v\u0169 tr\u1ee5 h\u00f4m nay. Ng\u01b0\u1eddi ta v\u1eabn ch\u01b0a hi\u1ec3u gi\u1eef ch\u00fang c\u00f3 \u0111i\u1ec3m chung n\u00e0o, l\u1ea1i c\u00e0ng kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u1ed1ng nh\u1ea5t ch\u00fang.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Con ng\u01b0\u1eddi v\u1eabn \u0111i ti\u1ebfp \u0111\u1ec3 th\u1ea5u hi\u1ec3u v\u00e0 th\u1ed1ng nh\u1ea5t l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. Nh\u01b0ng b\u1ea5t ch\u1ea5p kh\u00f3 kh\u0103n, m\u1eb7c cho l\u1eddi \u201cc\u1ea3nh b\u00e1o\u201d c\u1ee7a Wolfgang Pauli: kh\u00f4ng n\u00ean t\u00ecm c\u00e1ch th\u1ed1ng nh\u1ea5t nh\u1eefng g\u00ec Ch\u00faa \u0111\u00e3 t\u00e1ch ra, c\u00e1c b\u1ed9 \u00f3c t\u00e0i n\u0103ng v\u1eabn \u0111i t\u00ecm c\u00e1i m\u1eafc x\u00edch c\u00f2n thi\u1ebfu. C\u00e1i <i>to\u00e0n th\u1ec3<\/i>, nh\u01b0 Hegel n\u00f3i, m\u1edbi l\u00e0 ch\u00e2n l\u00fd t\u1ed1i h\u1eadu. M\u1ee5c ti\u00eau th\u1ed1ng nh\u1ea5t c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i, nh\u01b0ng ch\u1eb3ng ph\u1ea3i chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i \u0111\u00e3 t\u1eebng nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng khoa h\u1ecdc hay sao? V\u00e0 s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t bao gi\u1edd c\u0169ng \u0111em l\u1ea1i nh\u1eefng k\u1ebft qu\u1ea3 m\u1edbi ho\u00e0n to\u00e0n ng\u1ea1c nhi\u00ean, nh\u01b0 s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t \u0111i\u1ec7n-t\u1eeb, v\u1edbi s\u1ef1 ti\u00ean \u0111o\u00e1n s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb v\u00e0 gi\u00fap hi\u1ec3u b\u1ea3n ch\u1ea5t \u00e1nh s\u00e1ng, hay s\u1ef1 th\u1ed1ng nh\u1ea5t hai l\u1ef1c y\u1ebfu v\u00e0 \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, g\u1ecdi l\u00e0 l\u1ef1c \u0111i\u1ec7n-y\u1ebfu, ti\u00ean \u0111o\u00e1n b\u1ed1n h\u1ea1t boson kh\u00f4ng kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng c\u1ee7a l\u1ef1c, nh\u1eefng th\u1ee9 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ecm th\u1ea5y sau \u0111\u00f3. Ch\u00ednh l\u00fd thuy\u1ebft m\u1edbi quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh c\u00e1i g\u00ec c\u00f3 th\u1ec3 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c, nh\u01b0 quan \u0111i\u1ec3m tri\u1ebft l\u00fd c\u1ee7a Einstein!<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ng\u00e0y h\u00f4m \u0111\u00f3, t\u00f4i c\u00f3 c\u1ea3m t\u01b0\u1edfng, tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi \u0110\u00e0 L\u1ea1t xu\u1ea5t hi\u1ec7n m\u1ed9t v\u00ec sao ch\u1ed5i, sao ch\u1ed5i c\u1ee7a <i>tri th\u1ee9c<\/i> v\u00e0 <i>\u00e1nh s\u00e1ng<\/i>. N\u1ebfu nh\u00ecn xa h\u01a1n, ch\u1ec9 c\u00e1ch \u0111\u00f3 v\u00e0i tr\u0103m c\u00e2y s\u1ed1, ng\u01b0\u1eddi ta s\u1ebd c\u00f2n th\u1ea5y m\u1ed9t n\u01a1i m\u00e0 c\u00e1c sao ch\u1ed5i xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1eebng ch\u00f9m: Quy Nh\u01a1n. H\u00e3y chi\u00eam ng\u01b0\u1ee1ng, v\u00e0 bi\u1ebfn n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng b\u00ean trong th\u00e0nh t\u00e1c ph\u1ea9m. Khoa h\u1ecdc n\u00f3i cho c\u00f9ng l\u00e0 t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a \u00f3c t\u00f2 m\u00f2 v\u00f4 h\u1ea1n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u1eeb ngh\u00ecn n\u0103m, ng\u01b0\u1eddi ta nh\u00ecn th\u1ea5y sao ch\u1ed5i tr\u00ean tr\u1eddi m\u00e0 kh\u00f4ng l\u00fd gi\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c. Isaac Newton, ng\u01b0\u1eddi huy\u1ec1n tho\u1ea1i, \u0111\u1ea7u ti\u00ean l\u00fd gi\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c b\u1eb1ng thuy\u1ebft s\u1ee9c h\u1ea5p d\u1eabn v\u1ea1n v\u1eadt, t\u00ednh \u0111\u01b0\u1ee3c chu k\u1ef3 th\u0103m vi\u1ebfng c\u1ee7a sao ch\u1ed5i. V\u00e0 ch\u00ednh \u00f4ng \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t <i>sao ch\u1ed5i<\/i> tr\u00ean b\u1ea7u tr\u1eddi khoa h\u1ecdc th\u1ebf gi\u1edbi. Khoa h\u1ecdc \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra <i>nhi\u1ec1u sao ch\u1ed5i<\/i>, c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e1i h\u1ecdp nhau t\u1eebng ch\u00f9m. Sao ch\u1ed5i Newton chi\u1ebfu s\u00e1ng c\u1ea3 b\u1ea7u tr\u1eddi cho nh\u00e2n lo\u1ea1i h\u01a1n 250 n\u0103m, tr\u01b0\u1edbc khi m\u1ed9t v\u00ec sao ch\u1ed5i kh\u00e1c v\u0129 \u0111\u1ea1i kh\u00f4ng k\u00e9m xu\u1ea5t hi\u1ec7n: Albert Einstein. Th\u1eddi \u0111\u1ea1i Einstein l\u00e0 th\u1eddi c\u00f3 l\u1ebd xu\u1ea5t hi\u1ec7n nhi\u1ec1u sao ch\u1ed5i nh\u1ea5t trong l\u1ecbch s\u1eed ch\u1ec9 trong ba th\u1eadp ni\u00ean \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 20, nh\u01b0 m\u1ed9t tr\u1eadn \u201csao b\u0103ng\u201d.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110\u1ec3 hi\u1ec3u t\u1ea7m quan tr\u1ecdng c\u1ee7a GS \u2018t Hooft, ch\u00fang ta h\u00e3y nghe Leonard Susskind, m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd h\u1ecdc l\u1edbn c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Stanford n\u00f3i v\u1ec1 \u00f4ng:<\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"text-align: justify\">Gerard \u2018t Hooft l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan. N\u1ebfu \u0111o l\u01b0\u1eddng \u1edf s\u1ed1 l\u01b0\u1ee3ng nh\u1eefng \u0111\u00f3ng g\u00f3p to l\u1edbn cho v\u1eadt l\u00fd theo \u0111\u1ea7u ng\u01b0\u1eddi, th\u00ec ng\u01b0\u1eddi H\u00e0 Lan ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 nh\u1eefng nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi. Christiaan Huygens, Hendrick Antoon Lorentz, Willem de Sitter, Heike Kamerlingh Onnes, George Uhlenbeck, Johannes Diderik van der Waals, Hendrik Gerhard Casimir, Martinus Veltman, Gerard \u2018t Hooft, h\u1ecd ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 \u00edt nh\u1eefng t\u00ean tu\u1ed5i l\u1ecbch s\u1eed l\u1edbn nh\u1ea5t. Lorentz v\u00e0 \u2018t Hooft c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00e0 nh\u1eefng khu\u00f4n m\u1eb7t l\u1ecbch s\u1eed l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd. \u0110\u1ed1i v\u1edbi t\u00f4i, \u2018t Hooft, h\u01a1n c\u1ea3 m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd \u0111\u01b0\u01a1ng th\u1eddi n\u00e0o, t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho tinh th\u1ea7n c\u1ee7a Einstein, Lorentz, v\u00e0 Bohr. M\u1eb7c d\u00f9 \u00f4ng tr\u1ebb h\u01a1n t\u00f4i s\u00e1u tu\u1ed5i, t\u00f4i lu\u00f4n lu\u00f4n k\u00ednh s\u1ee3 (in awe) \u00f4ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i vui m\u1eebng m\u00e0 n\u00f3i r\u1eb1ng \u2018t Hooft kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng anh h\u00f9ng c\u1ee7a t\u00f4i nh\u01b0ng c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n qu\u00fd. M\u1eb7c d\u00f9 \u00f4ng gi\u1ecfi h\u01a1n t\u00f4i nhi\u1ec1u v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n to\u00e1n h\u1ecdc, t\u00f4i lu\u00f4n lu\u00f4n c\u1ea3m nh\u1eadn trong nh\u1eefng \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a t\u00f4i, \u00f4ng l\u00e0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi m\u00e0 t\u00f4i th\u1ea5y g\u1ea7n g\u1ee7i nh\u1ea5t v\u1ec1 m\u1eb7t quan \u0111i\u1ec3m. Tr\u1ea3i qua n\u0103m th\u00e1ng, ch\u00fang t\u00f4i c\u00f9ng l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1ec1 nh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1n kh\u00f3, b\u1ecb kh\u1ed5 s\u1edf v\u00ec c\u00f9ng nh\u1eefng ngh\u1ecbch l\u00fd, v\u00e0 c\u00f3 nh\u1eefng d\u1ef1 \u0111o\u00e1n t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 v\u1ec1 gi\u1ea3i ph\u00e1p cho nh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1n n\u00e0y. T\u00f4i ngh\u0129, c\u0169ng nh\u01b0 t\u00f4i, Gerard l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd r\u1ea5t b\u1ea3o th\u1ee7, ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng ch\u1ecbu ch\u1ea5p nh\u1eadn m\u1ed9t gi\u1ea3i ph\u00e1p tri\u1ec7t \u0111\u1ec3 n\u00e0o cho m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n tr\u1eeb khi \u00f4ng c\u1ea3m th\u1ea5y t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng kh\u00e1c \u0111\u1ec1u v\u00f4 \u00edch. V\u00e0 khi \u0111\u00f3, \u00f4ng kh\u00f4ng bi\u1ebft s\u1ee3 h\u00e3i l\u00e0 g\u00ec.<\/p>\n<p style=\"text-align: right\">Trong Susskind, <i>The Cosmic Landscape<\/i>, tr. 326<\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Chi\u1ec1u h\u00f4m \u0111\u00f3, r\u1eddi \u0110\u00e0 L\u1ea1t ch\u00fang t\u00f4i l\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng QL27C \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0a \u00f4ng b\u00e0 \u2018t Hooft \u0111i xu\u1ed1ng th\u00e0nh ph\u1ed1 bi\u1ec3n Nha Trang. Con \u0111\u01b0\u1eddng n\u00e0y \u0111\u01b0\u1ee3c vi\u1ec1n hai b\u00ean b\u1eb1ng n\u00fai v\u00e0 v\u00e1ch \u0111\u00e1, th\u1ec9nh tho\u1ea3ng c\u00f3 nh\u1eefng con su\u1ed1i r\u1ea5t d\u1ed1c, tr\u00f4ng r\u1ea5t ngo\u1ea1n m\u1ee5c. M\u00f9a m\u01b0a ch\u1eafc c\u00f2n ngo\u1ea1n m\u1ee5c h\u01a1n nhi\u1ec1u l\u1ea7n. T\u1ed1i \u0111\u00f3 ch\u00fang t\u00f4i c\u00f3 m\u1ed9t b\u1eeda c\u01a1m do b\u1ea1n b\u00e8 c\u1ee7a anh ch\u1ecb Ti\u00eau Nh\u01b0 Ph\u01b0\u01a1ng th\u1ebfch \u0111\u00e3i trong kh\u00f4ng kh\u00ed h\u1ebft s\u1ee9c vui v\u1ebb v\u00e0 c\u01a1i m\u1edf. S\u00e1ng h\u00f4m sau t\u1ea1i Nha Trang ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u01b0a \u00f4ng b\u00e0 \u0111\u1ebfn th\u0103m vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng B\u00e1c s\u0129 Yersin n\u1eb1m trong Vi\u1ec7n Pasteur do \u00f4ng th\u00e0nh l\u1eadp m\u1ed9t th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, m\u1ed9t cu\u1ed9c tham quan r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb, m\u1ed9t con ng\u01b0\u1eddi s\u1ed1ng v\u1ecb khoa h\u1ecdc, kh\u00e1m ph\u00e1 \u2013 cho Vi\u1ec7t Nam. Sau \u0111\u00f3 ch\u00fang t\u00f4i \u0111i Qu\u1ed1c l\u1ed9 1A th\u1eb3ng ra Quy Nh\u01a1n. \u0110\u01b0\u1eddng t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i t\u1ed1t, c\u1ea3nh quang th\u00fa v\u1ecb. Tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng ch\u00fang t\u00f4i gh\u00e9 th\u0103m \u201cGh\u1ec1nh \u0111\u00e1 \u0111\u0129a\u201d n\u1eb1m s\u00e1t bi\u1ec3n, m\u1ed9t c\u00e1i t\u00ean nghe l\u1ea1, nh\u01b0ng l\u00e0 n\u01a1i h\u00e0ng v\u1ea1n c\u1ecdc \u0111\u00e1 d\u00e0i h\u00ecnh kh\u1ed1i x\u1ebfp san s\u00e1t nhau th\u00e0nh m\u1ed9t c\u1ea3nh quan r\u1ea5t l\u1ea1 m\u1eaft. \u00d4ng b\u00e0 \u2018t Hooft d\u1eebng l\u1ea1i v\u00e0 th\u01b0\u1edfng ngo\u1ea1n r\u1ea5t l\u00e2u. T\u1ea1i c\u1ea7u B\u00ecnh Ph\u00fa, n\u01a1i r\u1ebd v\u00e0o th\u00e0nh ph\u1ed1 Quy Nh\u01a1n kho\u1ea3ng 30 km, \u0111o\u00e0n ch\u00fang t\u00f4i ng\u1ea1c nhi\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t \u0111o\u00e0n xe \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t c\u1ee7a th\u00e0nh ph\u1ed1 g\u1eedi ra \u0111\u1ec3 d\u1eabn \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0 h\u1ed9 t\u1ed1ng, v\u1eeba ch\u1ea1y v\u1eeb k\u00e9o c\u00f2i, \u0111\u00e8n hi\u1ec7u ch\u1edbp ch\u1edbp, c\u00f4ng an ra d\u1ea5u \u0111\u1ec3 xe giao th\u00f4ng ph\u1ea3i tr\u00e1nh! Qu\u1ea3 l\u00e0 th\u00e0nh ph\u1ed1 Quy Nh\u01a1n \u0111\u00e3 d\u00e0nh cho GS \u2018t Hooft m\u1ed9t cu\u1ed9c ti\u1ebfp \u0111\u00f3n h\u1ebft s\u1ee9c tr\u1ecdng th\u1ec3 nh\u01b0 m\u1ed9t ch\u00ednh kh\u00e1ch. Khi xu\u1ed1ng xe tr\u01b0\u1edbc kh\u00e1ch s\u1ea1n, n\u01a1i c\u00e1c v\u1ecb kh\u00e1ch s\u1ebd \u1edf trong hai ng\u00e0y t\u1edbi, nhi\u1ec1u ph\u00f3ng vi\u00ean b\u00e1o \u0111\u00e0i \u0111\u00e3 tr\u1ef1c s\u1eb5n. Hai \u00f4ng b\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t v\u1ecb Ph\u00f3 ch\u1ee7 t\u1ecbch UBND Quy Nh\u01a1n v\u00e0 GS L\u00ea Kim Ng\u1ecdc \u0111\u00f3n ti\u1ebfp v\u00e0 tr\u00f2 chuy\u1ec7n th\u00e2n m\u1eadt, xen l\u1eabn v\u1edbi nh\u1eefng cu\u1ed9c ph\u1ecfng v\u1ea5n c\u1ee7a b\u00e1o \u0111\u00e0i.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u1ede tu\u1ed5i 72, GS \u2018t Hooft c\u00f3 th\u1ec3 ngh\u1ec9 ng\u01a1i v\u00e0 \u201cg\u00e1c ki\u1ebfm\u201d, \u201cvui th\u00fa \u0111i\u1ec1n vi\u00ean\u201d, nh\u01b0 ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t Nam quen n\u00f3i. Nh\u01b0ng kh\u00f4ng, \u00f4ng v\u1eabn mi\u1ec7t m\u00e0i theo \u0111u\u1ed5i nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 v\u1eadt l\u00fd \u1edf bi\u00ean gi\u1edbi tri th\u1ee9c, gi\u1ed1ng nh\u01b0 Einstein cho \u0111\u1ebfn nh\u1eefng ng\u00e0y th\u00e1ng cu\u1ed1i c\u00f9ng. \u00d4ng kh\u00f4ng xem khoa h\u1ecdc nh\u01b0 m\u1ed9t ngh\u1ec1 \u0111\u1ec3 s\u1ed1ng, m\u00e0 xem khoa h\u1ecdc nh\u01b0 m\u1ed9t <i>ti\u1ebfng g\u1ecdi<\/i>, m\u1ed9t <i>s\u1ee9 m\u1ec7nh<\/i> \u00f4ng c\u00f3 nhi\u1ec7m v\u1ee5 kh\u00e1m ph\u00e1 v\u00e0 truy\u1ec1n b\u00e1. \u00d4ng xem khoa h\u1ecdc nh\u01b0 m\u1ed9t <i>l\u00fd t\u01b0\u1edfng s\u1ed1ng<\/i>, \u0111\u00fang nh\u01b0 tinh th\u1ea7n c\u1ee7a Humboldt, v\u00e0 \u00f4ng c\u0169ng s\u1ed1ng \u201cc\u00f4 \u0111\u01a1n v\u00e0 t\u1ef1 do\u201d. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111i <i>gieo h\u1ea1t<\/i>, nh\u01b0 h\u00ecnh \u1ea3nh trong b\u1ee9c tranh <i>Ng\u01b0\u1eddi gieo h\u1ea1t bu\u1ed5i s\u00e1ng<\/i> c\u1ee7a danh h\u1ecda Vincent van Gogh, m\u1ed9t \u0111\u1ed3ng h\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a \u00f4ng cu\u1ed1i th\u1ebf k\u1ef7 19. \u00d4ng c\u0169ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p ri\u00eang l\u1ebb, m\u00e0 c\u1ea3 n\u1ec1n v\u0103n h\u00f3a c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y l\u00e0 nh\u01b0 th\u1ebf. H\u1ecd s\u1ed1ng v\u1edbi khoa h\u1ecdc cho \u0111\u1ebfn tr\u1ecdn \u0111\u1eddi. Khoa h\u1ecdc ch\u00ednh l\u00e0 l\u1ebd s\u1ed1ng. H\u1ecd nghi\u00eam ch\u1ec9nh v\u1edbi khoa h\u1ecdc, \u0111i\u1ec1u c\u1ea7n thi\u1ebft nh\u01b0 GS \u2018t Hooft n\u00f3i, cho n\u00ean h\u1ecd m\u1edbi c\u00f3 khoa h\u1ecdc. Khoa h\u1ecdc qu\u00e1 th\u00fa v\u1ecb, v\u00e0 \u201cthi\u00eang li\u00eang\u201d \u0111\u1ec3 \u201cg\u00e1c ki\u1ebfm\u201d, hay h\u01b0\u1edfng nh\u00e0n. Con m\u1eaft c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi \u201ccon m\u1eaft c\u1ee7a Ch\u00faa\u201d nh\u01b0 nh\u00e0 th\u1ea7n h\u1ecdc \u0110\u1ee9c Meister Eckhart th\u1ebf k\u1ef7 13 di\u1ec5n t\u1ea3 khi \u00f4ng b\u00e0n v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a quan h\u1ec7 con ng\u01b0\u1eddi v\u1edbi Ch\u00faa: \u201cCon m\u1eaft m\u00e0 qua \u0111\u00f3 t\u00f4i nh\u00ecn Ch\u00faa c\u0169ng l\u00e0 c\u00f9ng con m\u1eaft m\u00e0 qua \u0111\u00f3 Ch\u00faa nh\u00ecn t\u00f4i. M\u1eaft c\u1ee7a t\u00f4i v\u00e0 m\u1eaft c\u1ee7a Ch\u00faa l\u00e0 m\u1ed9t, v\u00e0 c\u00f9ng m\u1ed9t c\u00e1i nh\u00ecn, v\u00e0 m\u1ed9t tri th\u1ee9c, v\u00e0 m\u1ed9t t\u00ecnh y\u00eau.\u201d Ph\u1ea3i c\u00f3 con m\u1eaft s\u00e2u s\u1eafc nh\u01b0 th\u1ebf m\u1edbi nh\u00ecn th\u1ea5y Ch\u00faa, th\u1ea5y v\u0169 tr\u1ee5. L\u00e0m sao kh\u00f4ng \u201cthi\u00eang li\u00eang\u201d, \u0111\u1ea7y c\u1ea3m h\u1ee9ng v\u00e0 th\u00f4i th\u00fac \u0111\u01b0\u1ee3c?<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-3.jpeg?resize=521%2C415&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"521\" height=\"415\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">B\u1ee9c tranh <em>Ng\u01b0\u1eddi gieo h\u1ea1t<\/em> khi m\u1eb7t tr\u1eddi l\u00ean, n\u0103m 1888, c\u1ee7a danh h\u1ecda Vincent van Gogh<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><i>Xin m\u1edf ngo\u1eb7c<\/i>: ch\u00fang ta nh\u1edb r\u1eb1ng n\u0103m 1925 Einstein c\u00f3 m\u1ed9t chuy\u1ebfn vi\u1ebfng th\u0103m ba n\u01b0\u1edbc ch\u00e2u M\u1ef9 La tinh Brazil, Uruguay v\u00e0 Argentina k\u00e9o d\u00e0i hai th\u00e1ng, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t t\u1ea1i Rio de Janeiro, Brazil v\u00e0 Buenos Aires, Argentina. M\u1ee5c \u0111\u00edch c\u1ee7a chuy\u1ebfn \u0111i l\u00e0 truy\u1ec1n b\u00e1 c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng khoa h\u1ecdc, quan \u0111i\u1ec3m h\u00f2a b\u00ecnh, v\u00e0 tranh th\u1ee7 c\u00e1c c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng Do Th\u00e1i \u1ee7ng h\u1ed9 \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Hebrew. \u00d4ng c\u00f3 m\u1ed9t ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh l\u00e0m vi\u1ec7c d\u00e0y \u0111\u1eb7c. \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c t\u1ed5ng th\u1ed1ng v\u00e0 b\u1ed9 tr\u01b0\u1edfng ti\u1ebfp \u0111\u00f3n. \u00d4ng di\u1ec5n thuy\u1ebft v\u1ec1 thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i cho c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc c\u0169ng nh\u01b0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi-kh\u00f4ng khoa h\u1ecdc. \u1ede nh\u1eefng n\u01a1i cho \u0111\u1ea1i ch\u00fang, c\u00f3 c\u1ea3 c\u00e1c <i>quan ch\u1ee9c<\/i> tham d\u1ef1, \u0111\u01b0a c\u1ea3 gia \u0111\u00ecnh con c\u00e1i theo. Hi\u1ec3u khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng quan tr\u1ecdng b\u1eb1ng nh\u00ecn th\u1ea5y v\u00e0 nghe con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t n\u00e0y \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c truy\u1ec1n c\u1ea3m h\u1ee9ng. Th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3, Argentina \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng sinh vi\u00ean \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e0o t\u1ea1o t\u1ea1i \u0110\u1ee9c, n\u00ean m\u1ed9t s\u1ed1 nh\u1eadt b\u00e1o \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a l\u00ean trang c\u1ee7a m\u00ecnh to\u00e0n b\u1ed9 b\u00e0i n\u00f3i chuy\u1ec7n m\u00e0 sinh vi\u00ean ghi l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c cho c\u00f4ng ch\u00fang. Argentina l\u00e0 qu\u1ed1c gia c\u00f3 n\u1ec1n khoa h\u1ecdc ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u1ea5t \u1edf ch\u00e2u M\u1ef9 La tinh. Cu\u1ed9c th\u0103m vi\u1ebfng t\u1ea1i Argentina c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c chu\u1ea9n b\u1ecb t\u1eeb nhi\u1ec1u ph\u00eda, t\u1eeb nh\u00e0 tri\u1ebft h\u1ecdc Jos\u00e9 Ortega y Gasset, chuy\u00ean gia thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i v\u00e0 b\u1ea1n th\u00e2n c\u1ee7a Einstein, Paul Langevin, v\u00e0 nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Rey Pastor, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 quen Einstein t\u1ea1i Berlin v\u00e0 h\u1ebft l\u00f2ng v\u1eadn \u0111\u1ed9ng cho chuy\u1ebfn th\u0103m c\u1ee7a \u00f4ng. T\u1ea1i Buenos Aires, ngo\u00e0i bu\u1ed5i n\u00f3i chuy\u1ec7n tr\u01b0\u1edbc c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng Do Th\u00e1i, Einstein c\u00f3 7 h\u1ed9i ngh\u1ecb t\u1ea1i ph\u00e2n khoa c\u00e1c khoa h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean, v\u1eadt l\u00fd v\u00e0 ch\u00ednh x\u00e1c, v\u00e0 m\u1ed9t b\u00e0i di\u1ec5n v\u0103n v\u1ec1 \u201cch\u1ee7 ngh\u0129a th\u1ef1c ch\u1ee9ng v\u00e0 ch\u1ee7 ngh\u0129a duy t\u00e2m: h\u00ecnh h\u1ecdc v\u00e0 kh\u00f4ng gian h\u1eefu h\u1ea1n v\u00e0 v\u00f4 h\u1ea1n c\u1ee7a Thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng&#8221; t\u1ea1i khoa tri\u1ebft v\u00e0 v\u0103n ch\u01b0\u01a1ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Chuy\u1ebfn \u0111i c\u1ee7a Einstein \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng t\u00e1c \u0111\u1ed9ng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00ean c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc Argentina, l\u00ean c\u00e1c gi\u1edbi ch\u00ednh tr\u1ecb c\u00f3 tr\u00e1ch nhi\u1ec7m thi\u1ebft k\u1ebf c\u00e1c ch\u00ednh s\u00e1ch v\u0103n h\u00f3a, l\u00e0m cho h\u1ecd hi\u1ec3u r\u1eb1ng nghi\u00ean c\u1ee9u trong c\u00e1c ng\u00e0nh khoa h\u1ecdc <i>c\u01a1 b\u1ea3n<\/i>, to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t b\u1ed9 ph\u1eadn c\u1ea5u th\u00e0nh c\u1ee7a v\u0103n h\u00f3a, c\u00e1i \u0111\u00e3 b\u1ecb sao l\u00e3ng trong qu\u00e1 kh\u1ee9. C\u00e1c khoa h\u1ecdc c\u01a1 b\u1ea3n ch\u00ednh l\u00e0 c\u1ed7 m\u00e1y d\u1eabn \u0111\u1ebfn nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i c\u01a1 b\u1ea3n v\u1ec1 hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ed1i v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 t\u1ef1 nhi\u00ean. C\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng khoa h\u1ecdc c\u1ee7a Einstein cho th\u1ea5y c\u1ea7n ph\u1ea3i t\u01b0 duy l\u1ea1i m\u1edbi v\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a tri th\u1ee9c khoa h\u1ecdc, v\u00e0 th\u1ef1c t\u1ea1i v\u1eadt l\u00fd. Nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u tr\u00ean di\u1ec5n ra sau <i>Phong tr\u00e0o c\u1ea3i c\u00e1ch \u0110\u1ea1i h\u1ecdc<\/i> n\u0103m 1918 nh\u1eb1m l\u00e0m cho \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u00f3 quy\u1ec1n t\u1ef1 ch\u1ee7, m\u1ed9t phong tr\u00e0o c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u00ean to\u00e0n khu v\u1ef1c. Ng\u00e0y nay, Argentina, \u0111\u1ea5t n\u01b0\u1edbc kh\u00f4ng ph\u1ea3i ch\u1ec9 n\u1ed5i ti\u1ebfng v\u1ec1 b\u00f3ng \u0111\u00e1 v\u1edbi Maradona v\u00e0 Messi, \u0111\u00e3 c\u00f3 ng\u01b0\u1eddi kh\u1ed5ng l\u1ed3 Juan Mart\u00edn Maldacena (sinh n\u0103m 1968) tr\u00ean tuy\u1ebfn \u0111\u1ea7u c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft th\u1ebf gi\u1edbi. \u1ede \u0111\u1ed9 tu\u1ed5i ba m\u01b0\u01a1i, \u00f4ng \u0111\u00e3 c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn nh\u1ea5t l\u00ean ng\u00e0nh v\u1eadt l\u00fd l\u00fd thuy\u1ebft h\u01a1n b\u1ea5t c\u1ee9 ai c\u00f9ng th\u1ebf h\u1ec7 \u00f4ng. Ch\u00ednh \u00f4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 bi\u1ebfn Nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3nh tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t khoa h\u1ecdc h\u1eefu \u00edch. \u00d4ng c\u00f3 nhi\u1ec1u \u0111\u00f3ng g\u00f3p to\u00e1n h\u1ecdc cho v\u1eadt l\u00fd, nh\u01b0 Witten, v\u00e0 c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn l\u00ean s\u1ef1 di\u1ec5n gi\u1ea3i v\u1eadt l\u00fd c\u1ee7a to\u00e1n h\u1ecdc, nh\u01b0 Polchinski (Susskind). \u00d4ng \u0111\u01b0\u1ee3c trao t\u1eb7ng c\u00e1c hu\u00e2n ch\u01b0\u01a1ng dang gi\u00e1 Dirac, Lorentz v\u00e0 c\u00e1c gi\u1ea3i th\u01b0\u1edfng Fundamental Physics, Pomeranchuk. Ng\u01b0\u1eddi ta t\u00ednh \u0111\u1ebfn nay, trong 21 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i Lorentz c\u00f3 11 ng\u01b0\u1eddi \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i Nobel. Ch\u1eafc ch\u1eafn \u0111\u1ebfn l\u01b0\u1ee3c m\u00ecnh, \u00f4ng s\u1ebd t\u00e1c \u0111\u1ed9ng m\u1ea1nh m\u1ebd l\u00ean s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1eadt l\u00fd hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i \u1edf Argentina v\u00e0 ch\u00e2u M\u1ef9 La Tinh n\u00f3i chung. Ph\u1ea3i ch\u0103ng \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t \u201cv\u01b0\u1edbng v\u00edu l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed\u201d n\u00e0o \u0111\u00f3 qua nhi\u1ec1u th\u1ebf h\u1ec7 gi\u1eefa Einstein v\u00e0 Maldecena? V\u00e0 ch\u00fang ta c\u00f3 quy\u1ec1n m\u01a1 m\u1ed9t v\u01b0\u1edbng v\u00edu nh\u01b0 th\u1ebf cho Vi\u1ec7t Nam?<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt\">***<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tr\u01b0\u1edbc khi t\u1eeb gi\u1ea3 Vi\u1ec7t Nam, GS \u2018t Hooft nh\u1eafn g\u1eedi GS Tr\u1ea7n Thanh V\u00e2n nh\u1eefng l\u1eddi sau \u0111\u00e2y:<\/p>\n<p style=\"text-align: justify;padding-left: 40px\">&#8220;Chuy\u1ebfn th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t v\u00e0 l\u1ed9 tr\u00ecnh kh\u00e1m ph\u00e1 VN \u0110\u00e0 L\u1ea1t\u2212Nha Trang\u2212Quy Nh\u01a1n ng\u1eafn ng\u1ee7i qu\u00e1, nh\u01b0ng t\u00f4i bi\u1ebft \u0111\u00e2y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 l\u1ea7n duy nh\u1ea5t v\u1ee3 ch\u1ed3ng t\u00f4i \u0111\u1ebfn nh\u1eefng n\u01a1i tuy\u1ec7t di\u1ec7u n\u00e0y. Cho t\u00f4i g\u1edfi l\u1eddi bi\u1ebft \u01a1n \u0111\u1ebfn t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 lo cho ch\u00fang t\u00f4i, nh\u1ea5t l\u00e0 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 kh\u1edfi x\u01b0\u1edbng vi\u1ec7c n\u00e0y, c\u00e1c b\u1ea1n c\u1ee7a t\u00f4i: V\u00e2n-Kim Ng\u1ecdc!&#8221;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3, t\u1ea1i H\u1ed9i ngh\u1ecb khoa h\u1ecdc Quy Nh\u01a1n, m\u1ed9t GS Nobel kinh t\u1ebf Na Uy (Finn Kydland) sau cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n v\u1edbi GS \u2018t Hooft v\u1ec1 chuy\u1ebfn vi\u1ebfng th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t, \u0111\u00e3 th\u1ed1t l\u00ean: \u201cKh\u00f4ng bi\u1ebft v\u1ee3 ch\u1ed3ng t\u00f4i c\u0169ng s\u1ebd c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c di\u1ec5m ph\u00fac n\u00e0y kh\u00f4ng?\u201d \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 x\u00e1c nh\u1eadn chuy\u1ebfn th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t c\u1ee7a GS \u2018t Hooft l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 <i>th\u00e0nh c\u00f4ng<\/i>! \u0110\u01b0\u1ee3c nh\u01b0 th\u1ebf l\u00e0 nh\u1edd s\u1ef1 \u1ee7ng h\u1ed9 h\u1ebft nhi\u1ec7t t\u00ecnh c\u1ee7a UBND t\u1ec9nh, TS Ph\u1ea1m S, c\u1ee7a hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng \u0110\u1ea1i h\u1ecdc \u0110\u00e0 L\u1ea1t, GS Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c H\u00f2a, v\u00e0 sau c\u00f9ng nh\u01b0ng kh\u00f4ng k\u00e9m ph\u1ea7n quan tr\u1ecdng, c\u1ee7a v\u1ee3 ch\u1ed3ng doanh nh\u00e2n Ti\u00eau Nh\u01b0 Ph\u01b0\u01a1ng v\u00e0 B\u1ea1ch Mai \u0111\u00e3 h\u1ebft l\u00f2ng v\u00ec m\u1ed9t tr\u00e1i tim cho khoa h\u1ecdc v\u00e0 tri th\u1ee9c.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\">Xem th\u00eam v\u1ec1 <em>L\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y, Nguy\u00ean l\u00fd to\u00e0n \u1ea3nh, \u0110\u00e0m Thanh S\u01a1n v\u00e0 nhi\u1ec1u th\u1ee9 kh\u00e1c:<\/em><\/span><\/p>\n<h3 class=\"search-title\" style=\"text-align: center\"><a title=\"L\u1eddi d\u1eabn nh\u1eadp cho s\u00e1ch T\u1ea1i sao L\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y?\" href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/loi-dan-nhap-cho-sach-tai-sao-ly-thuyet-day\/\" rel=\"bookmark\"><i>L\u1eddi d\u1eabn nh\u1eadp cho s\u00e1ch<\/i> T\u1ea1i sao L\u00fd thuy\u1ebft d\u00e2y?<\/a><\/h3>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #008000\">CH\u00d9M \u1ea2NH C\u1ee6A CHUY\u1ebeN TH\u0102M<\/span><\/p>\n<div style=\"width: 652px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-4.jpeg?resize=642%2C310&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"642\" height=\"310\" data-recalc-dims=\"1\" \/><p class=\"wp-caption-text\">\u0110\u00e0 L\u1ea1t Edensee resort th\u01a1 m\u1ed9ng b\u00ean b\u1edd Tuy\u1ec1n L\u00e2m, m\u1ed9t \u201cthi\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng ngh\u1ec9 d\u01b0\u1ee1ng\u201d<\/p><\/div>\n<div style=\"width: 579px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-5.jpeg?resize=569%2C276&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"569\" height=\"276\" data-recalc-dims=\"1\" \/><p class=\"wp-caption-text\">\u1ea2nh l\u01b0u ni\u1ec7m v\u1edbi nh\u00e2n vi\u00ean c\u1ee7a Edensee resort<\/p><\/div>\n<div style=\"width: 608px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-6.jpeg?resize=598%2C362&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"598\" height=\"362\" data-recalc-dims=\"1\" \/><p class=\"wp-caption-text\">V\u1edbi t\u1eadp th\u1ec3 nh\u00e2n vi\u00ean c\u1ee7a Edensee resort<\/p><\/div>\n<div style=\"width: 443px\" class=\"wp-caption aligncenter\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-7.jpeg?resize=433%2C325&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"433\" height=\"325\" data-recalc-dims=\"1\" \/><p class=\"wp-caption-text\">Nh\u00e0 th\u1edd con g\u00e0 (x\u00e2y d\u1ef1ng 1931, xong 1942)<\/p><\/div>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-8.jpeg?resize=414%2C310&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"414\" height=\"310\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u1ea2nh tr\u01b0\u1edbc nh\u00e0 th\u1edd con g\u00e0<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-10.jpeg?resize=430%2C322&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"430\" height=\"322\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Ga xe l\u1eeda \u0110\u00e0 L\u1ea1t (x\u00e2y d\u1ef1ng 1932, ho\u00e0n t\u1ea5t 1938)<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-12.jpeg?resize=436%2C292&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"436\" height=\"292\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Tr\u01b0\u1eddng cao \u0111\u1eb3ng s\u01b0 ph\u1ea1m (Petit Lyc\u00e9e Dalat, 1927, sau \u0111\u00f3 Grand Lyc\u00e9e de Dalat Lyc\u00e9e Yersin)<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-14.jpeg?resize=446%2C298&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"446\" height=\"298\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Ng\u1ea1c nhi\u00ean v\u00e0 thich th\u00fa tr\u01b0\u1edbc c\u00e1c lo\u00e0i hoa (\u1ea2nh Mai Vinh)<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-16.jpeg?resize=580%2C388&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"580\" height=\"388\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u1ea2nh ch\u1ee5p trong nh\u00e0 ga tr\u01b0\u1edbc m\u1ed9t \u0111\u1ea7u m\u00e1y xe l\u1eeda c\u00f2n l\u1ea1i. B\u00ean tr\u00e1i ngo\u00e0i c\u00f9ng l\u00e0 ch\u1ecb B\u1ea1ch Mai, c\u00f2n ng\u01b0\u1eddi c\u1ea7m n\u00f3n l\u00e0 anh Ti\u00eau Nh\u01b0 Ph\u01b0\u01a1ng,<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi t\u1ed5 ch\u1ee9c cu\u1ed9c ti\u1ebfp \u0111\u00f3n n\u1ed3ng h\u1eadu v\u00e0 h\u1ebft m\u00ecnh cho v\u1ee3 ch\u1ed3ng GS. (\u1ea2nh: Mai Vinh)<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-17.jpeg?resize=446%2C334&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"446\" height=\"334\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">V\u1edbi c\u00e1c tr\u1ebb m\u1ed3 c\u00f4i t\u1ea1i l\u00e0ng SOS. \u00d4ng b\u00e0 vui m\u1eebng v\u00e0 x\u00fac \u0111\u1ed9ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-18.jpeg?resize=421%2C316&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"421\" height=\"316\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u0110\u1ed1t l\u1eeda khai m\u1ea1c \u0111\u00eam nh\u1ea1c d\u00e2n t\u1ed9c<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-21.jpeg?resize=424%2C318&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"424\" height=\"318\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">V\u1edbi \u0111o\u00e0n nh\u1ea1c c\u1ed3ng chi\u00eang; b\u00ean ph\u1ea3i l\u00e0 v\u1ee3 ch\u1ed3ng TS Ph\u1ea1m S.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-23.jpeg?resize=438%2C329&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"438\" height=\"329\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">C\u00f9ng u\u1ed1ng r\u01b0\u1ee3u c\u1ea7n truy\u1ec1n th\u1ed1ng c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n t\u1ed9c; b\u00ean ph\u1ea3i l\u00e0 TS Ph\u1ea1m S.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-25.jpeg?resize=584%2C388&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"584\" height=\"388\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u1ea2nh ch\u1ee5p v\u1edbi ban l\u00e3nh \u0111\u1ea1o c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc \u0110\u00e0 L\u1ea1t. B\u00ean tr\u00e1i GS \u2018t Hooft l\u00e0 hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c H\u00f2a. K\u1ebf ti\u1ebfp l\u00e0 v\u1ee3 ch\u1ed3ng anh ch\u1ecb Tr\u1ea7n H\u00e0 Anh; ti\u1ebfp n\u1eefa l\u00e0 GS Ph\u00f9 Ch\u00ed H\u00f2a. B\u00ean ph\u1ea3i \u00f4ng l\u00e0 Ph\u00f3 hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n V\u0103n K\u1ebft, c\u1ea1nh l\u00e0 c\u00f4 T\u00fa Anh, ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng d\u1ecbch v\u00e0 tr\u01b0\u1edfng ph\u00f2ng quan h\u1ec7 qu\u1ed1c t\u1ebf. (\u1ea2nh: Minh \u0110\u1ea1o)<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/C3A5CUsers5CHP5CAppData5CLocal5CMicrosoft5CWindows5CINetCacheContent.Word5C17-Dalat-Uni.jpg-1.jpeg?resize=428%2C321&#038;ssl=1\" alt=\"C:\\Users\\HP\\AppData\\Local\\Microsoft\\Windows\\INetCacheContent.Word\\17-Dalat-Uni.jpg\" width=\"428\" height=\"321\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Hi\u1ec7u tr\u01b0\u1edfng Nguy\u1ec5n \u0110\u1ee9c H\u00f2a gi\u1edbi thi\u1ec7u v\u00e0 khai m\u1ea1c bu\u1ed5i di\u1ec5n thuy\u1ebft<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-27.jpeg?resize=449%2C300&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"449\" height=\"300\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Di\u1ec5n thuy\u1ebft<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-29.jpeg?resize=409%2C273&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"409\" height=\"273\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-31.jpeg?resize=424%2C282&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"424\" height=\"282\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u0110\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-33.jpeg?resize=437%2C292&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"437\" height=\"292\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Ph\u00e1t bi\u1ec3u cu\u1ed1i c\u00f9ng<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-1557\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-36.jpeg?resize=587%2C286&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"587\" height=\"286\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-36.jpeg?resize=300%2C146&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-36.jpeg?resize=768%2C373&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-36.jpeg?resize=1024%2C498&amp;ssl=1 1024w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-36.jpeg?w=1280&amp;ssl=1 1280w\" sizes=\"(max-width: 587px) 100vw, 587px\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u0102n t\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c b\u1ea1n Vi\u1ec7t Nam t\u1ea1i Nha Trang<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-37.jpeg?resize=441%2C330&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"441\" height=\"330\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Th\u0103m Vi\u1ec7n b\u1ea3o t\u00e0ng Yersin Nha Trang<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-39.jpeg?resize=453%2C340&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"453\" height=\"340\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">T\u1ea1i Gh\u1ec1nh \u0111\u00e1 \u0111\u0129a<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2018\/05\/image-40.jpeg?resize=360%2C318&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"360\" height=\"318\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">T\u1ea1i Quy Nh\u01a1n<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Xem th\u00eam:<\/p>\n<h1 class=\"entry-title single-title\" style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 12pt\">Ti\u1ec3u s\u1eed Gi\u00e1o s\u01b0 Gerard \u2018t Hooft<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/tieu-su-giao-su-gerard-t-hooft\/\">https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/tieu-su-giao-su-gerard-t-hooft\/<\/a><\/p>\n<h1 class=\"entry-title single-title\" style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 12pt\"><i>Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd gi\u1ea3i Nobel Gerard \u2018t Hooft s\u1eafp th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t<\/i>:<\/span><\/h1>\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"t8E45lAkxF\"><p><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giao-su-gerard-t-hooft-giai-nobel-vat-ly-tham-da-lat\/\">Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd gi\u1ea3i Nobel Gerard \u2018t Hooft s\u1eafp th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t: Th\u00f4ng c\u00e1o b\u00e1o ch\u00ed<\/a><\/p><\/blockquote>\n<p><iframe class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; clip: rect(1px, 1px, 1px, 1px);\" title=\"&#8220;&lt;i&gt;Gi\u00e1o s\u01b0 v\u1eadt l\u00fd gi\u1ea3i Nobel Gerard \u2018t Hooft s\u1eafp th\u0103m \u0110\u00e0 L\u1ea1t&lt;\/i&gt;: Th\u00f4ng c\u00e1o b\u00e1o ch\u00ed&#8221; &#8212; B\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh\" src=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/giao-su-gerard-t-hooft-giai-nobel-vat-ly-tham-da-lat\/embed\/#?secret=t8E45lAkxF\" data-secret=\"t8E45lAkxF\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>CHUY\u1ebeN TH\u0102M \u0110\u00c0 L\u1ea0T C\u1ee6A GS GERARD \u2018T HOOFT HAI NG\u00c0Y 6-7\/5, 2018 Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u. T\u00f4i c\u00f3 may m\u1eafn th\u00e1p t\u00f9ng GS Gerard \u2018t Hooft v\u00e0 phu nh\u00e2n, t\u1eeb phi tr\u01b0\u1eddng T\u00e2n S\u01a1n Nh\u1ea5t l\u00ean \u0110\u00e0 L\u1ea1t, v\u00e0 chuy\u1ebfn tham quan th\u00e0nh ph\u1ed1, c\u0169ng nh\u01b0 bu\u1ed5i thuy\u1ebft tr\u00ecnh t\u1ea1i \u0111\u1ea1i h\u1ecdc<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[72],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1517"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1517"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1517\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":7010,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1517\/revisions\/7010"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1517"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1517"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1517"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}