{"id":16797,"date":"2026-08-16T20:27:09","date_gmt":"2026-08-16T13:27:09","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=16797"},"modified":"2026-08-16T20:27:09","modified_gmt":"2026-08-16T13:27:09","slug":"deng-yu-dang-duc-nha-toan-hoc-giai-fields-2026-voi-tam-hon-nha-tho","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/deng-yu-dang-duc-nha-toan-hoc-giai-fields-2026-voi-tam-hon-nha-tho\/","title":{"rendered":"Deng Yu (\u0110\u1eb7ng D\u1ee5c): Nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc gi\u1ea3i Fields 2026 v\u1edbi t\u00e2m h\u1ed3n nh\u00e0 th\u01a1"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">DENG YU: NH\u00c0 TO\u00c1N H\u1eccC XU\u1ea4T S\u1eaeC GI\u1ea2I FIELDS 2026<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\">&#8220;GI\u1eeeA S\u1ef0 H\u1ed6N \u0110\u1ed8N C\u1ee6A CU\u1ed8C S\u1ed0NG, M\u1ed8T NH\u00c0 TO\u00c1N H\u1eccC \u0110\u1ea6U \u00d3C T\u1ec8 M\u1ec8 \u0110\u00c3 T\u00ccM TH\u1ea4Y S\u1ef0 \u1ed4N \u0110\u1ecaNH&#8221;<\/span><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><em>Tr\u01b0\u1edbc khi gi\u00e0nh Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields nh\u1edd c\u00f4ng tr\u00ecnh ti\u00ean phong v\u1ec1 vi\u1ec7c dung h\u00f2a gi\u1eefa ng\u1eabu nhi\u00ean v\u00e0 tr\u1eadt t\u1ef1, Yu Deng \u0111\u00e3 ph\u1ea3i t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 c\u00e2n b\u1eb1ng trong ch\u00ednh cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u00ecnh.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;padding-left: 40px\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">T\u00e1c gi\u1ea3 <strong>Jordana Cepelewicz <em>\u2013 Bi\u00ean t\u1eadp vi\u00ean chuy\u00ean m\u1ee5c To\u00e1n h\u1ecdc, T\u1ea1p ch\u00ed Quanta Magazine,\u00a0<\/em><\/strong>23 th\u00e1ng 7 n\u0103m 2026<\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>Mai L\u00fd<\/strong> <em>chuy\u1ec3n ng\u1eef<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong> <em>xem l\u1ea1i, vi\u1ebft d\u1eabn nh\u1eadp v\u00e0 l\u1eddi b\u1ea1t<\/em><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #000080\"><strong><em>Acknowledgement, L\u1eddi c\u1ea3m \u01a1n<\/em><\/strong><\/span>: Ch\u00fang t\u00f4i c\u1ea3m \u01a1n t\u00e1c gi\u1ea3 <strong>Jordana Cepelewicz<\/strong> v\u00e0 <strong>Quanta Magazine<\/strong> v\u1ec1 b\u00e0i b\u00e1o r\u1ea5t h\u1eefu \u00edch, v\u00e0 tin t\u01b0\u1edfng, b\u00e0i b\u00e1o xu\u1ea5t s\u1eafc s\u1ebd truy\u1ec1n c\u1ea3m h\u1ee9ng m\u1ea1nh m\u1ebd cho c\u00f4ng ch\u00fang v\u00e0 c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng tr\u00ed th\u1ee9c Vi\u1ec7t Nam.<\/p>\n<p>Ch\u00fang t\u00f4i c\u0169ng c\u1ea3m \u01a1n<strong> T.M.K<\/strong>. \u0111\u00e3 gi\u00fap th\u1ef1c hi\u1ec7n animated demo l\u00e0 ph\u1ea7n ch\u00fang t\u00f4i m\u01b0\u1ee3n t\u1eeb m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o c\u1ee7a \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Chicago, c\u00f3 ghi r\u00f5 ngu\u1ed3n g\u1ed1c t\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: left\"><em><strong><span style=\"font-size: 14pt\">D\u1eabn nh\u1eadp<\/span><\/strong><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">(I)<\/span><\/strong><\/p>\n<p>N\u0103m 2026, k\u1ebft qu\u1ea3 l\u1eebng l\u1eaby nh\u1ea5t \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc tr\u1ebb Trung Qu\u1ed1c Deng Yu (\u0110\u1eb7ng D\u1ee5c) v\u00e0o danh s\u00e1ch b\u1ed1n t\u00e0i n\u0103ng tu\u1ed5i d\u01b0\u1edbi 40 \u0111\u01b0\u1ee3c trao gi\u1ea3i Fields, l\u00e0 c\u00f9ng v\u1edbi c\u00e1c c\u1ed9ng s\u1ef1 gi\u1ea3i quy\u1ebft b\u00e0i to\u00e1n Boltzmann t\u1ed3n t\u1ea1i t\u1eeb h\u01a1n tr\u0103m n\u0103m, c\u0169ng l\u00e0 b\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 6 n\u1eb1m trong danh s\u00e1ch 23 b\u00e0i to\u00e1n nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc \u0110\u1ee9c David Hilbert \u0111\u00e3 long tr\u1ecdng c\u00f4ng b\u1ed1 t\u1ea1i H\u1ed9i ngh\u1ecb to\u00e1n h\u1ecdc th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c t\u1ea1i Paris n\u0103m 1900.<\/p>\n<p><strong>H\u1ed9i ngh\u1ecb to\u00e1n h\u1ecdc th\u1ebf gi\u1edbi v\u00e0 \u201cC\u00e1c b\u00e0i to\u00e1n Hilbert\u201d<\/strong><\/p>\n<p>C\u00f3 l\u1ebd kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u00f3ng g\u00f3p n\u00e0o cho m\u1ed9t h\u1ed9i ngh\u1ecb qu\u1ed1c t\u1ebf \u0111\u01b0\u1ee3c ca ng\u1ee3i nhi\u1ec1u nh\u01b0 b\u00e0i ph\u00e1t bi\u1ec3u c\u1ee7a Hilbert t\u1ea1i H\u1ed9i ngh\u1ecb to\u00e1n h\u1ecdc th\u1ebf gi\u1edbi (ICM) l\u1ea7n th\u1ee9 hai, \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ed5 ch\u1ee9c ng\u00e0y 8 th\u00e1ng 8, n\u0103m 1900 t\u1ea1i Paris. B\u00e0i n\u00f3i chuy\u1ec7n c\u1ee7a Hilbert c\u00f3 ti\u00eau \u0111\u1ec1 \u201cC\u00e1c v\u1ea5n \u0111\u1ec1 to\u00e1n h\u1ecdc\u201d. N\u00f3 bao g\u1ed3m ph\u1ea7n gi\u1edbi thi\u1ec7u (introduction) \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh kinh \u0111i\u1ec3n c\u1ee7a ngh\u1ec7 thu\u1eadt h\u00f9ng bi\u1ec7n to\u00e1n h\u1ecdc, ti\u1ebfp theo l\u00e0 danh s\u00e1ch 23 b\u00e0i to\u00e1n then ch\u1ed1t \u0111\u01b0\u1ee3c thi\u1ebft k\u1ebf \u0111\u1ec3 l\u00e0m v\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 lo\u1ea1i v\u1ea5n \u0111\u1ec1 m\u00e0 vi\u1ec7c gi\u1ea3i quy\u1ebft ch\u00fang s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n h\u01a1n n\u1eefa c\u1ee7a ng\u00e0nh h\u1ecdc.<\/p>\n<p>Ngay trong ph\u1ea7n m\u1edf \u0111\u1ea7u b\u00e0i ph\u00e1t bi\u1ec3u, Hilbert n\u00f3i:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>Ai trong ch\u00fang ta m\u00e0 kh\u00f4ng mu\u1ed1n v\u00e9n b\u1ee9c m\u00e0n che khu\u1ea5t t\u01b0\u01a1ng lai, \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c chi\u00eam ng\u01b0\u1ee1ng nh\u1eefng ti\u1ebfn b\u1ed9 s\u1eafp t\u1edbi c\u1ee7a n\u1ec1n khoa h\u1ecdc ch\u00fang ta, v\u00e0 nh\u1eefng b\u00ed m\u1eadt v\u1ec1 s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a n\u00f3 trong nh\u1eefng th\u1ebf k\u1ef7 t\u1edbi! Nh\u1eefng m\u1ee5c ti\u00eau c\u1ee5 th\u1ec3 n\u00e0o m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a c\u00e1c th\u1ebf h\u1ec7 t\u01b0\u01a1ng lai s\u1ebd ph\u1ea5n \u0111\u1ea5u? Nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ec7n m\u1edbi n\u00e0o m\u00e0 c\u00e1c th\u1ebf k\u1ef7 m\u1edbi s\u1ebd kh\u00e1m ph\u00e1 ra trong l\u0129nh v\u1ef1c t\u01b0 t\u01b0\u1edfng to\u00e1n h\u1ecdc r\u1ed9ng l\u1edbn v\u00e0 phong ph\u00fa?<\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em>\u00a0<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16845\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Anh-Hilbert.png?resize=261%2C352&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"261\" height=\"352\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/em><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">David Hilbert (23\/1, 1862, K\u00f6nigsberg \u2013 14\/1, 1943; 81 tu\u1ed5i, G\u00f6ttingen), m\u1ed9t Euclide th\u1ebf k\u1ef7 XX, nguy\u00ean l\u00e3o tr\u1ee5 tr\u00ec th\u00e1nh \u0111\u1ecba G\u00f6ttingen.<\/p>\n<p>Qu\u1ea3 l\u00e0 m\u1ed9t ngh\u1ec7 thu\u1eadt h\u00f9ng bi\u1ec7n! Th\u1ef1c t\u1ebf, theo l\u1eddi khuy\u00ean c\u1ee7a Hurwitz v\u00e0 Minkowski, Hilbert \u0111\u00e3 c\u1eaft b\u1edbt phi\u00ean b\u1ea3n n\u00f3i c\u1ee7a b\u00e0i ph\u00e1t bi\u1ec3u sao cho ch\u1ec9 c\u00f2n l\u1ea1i 10 (c\u00e1c b\u00e0i s\u1ed1 1, 2, 6, 7, 8, 13, 16, 19, 21 v\u00e0 22) trong s\u1ed1 23 b\u00e0i to\u00e1n. Tuy nhi\u00ean, phi\u00ean b\u1ea3n \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 c\u1ee7a b\u00e0i n\u00f3i chuy\u1ec7n, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c \u0111o\u1ea1n tr\u00edch, \u0111\u00e3 s\u1edbm \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch v\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n \u1edf nhi\u1ec1u qu\u1ed1c gia. V\u00ed d\u1ee5, t\u1eadp san n\u0103m 1902 c\u1ee7a <em>Bulletin of the American Mathematical Society<\/em> \u0111\u00e3 \u0111\u0103ng b\u1ea3n d\u1ecbch to\u00e0n ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Hilbert \u0111\u01b0\u1ee3c \u1ee7y quy\u1ec1n c\u1ee7a Mary Winston Newson (1869-1959), m\u1ed9t chuy\u00ean gia v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh vi ph\u00e2n ri\u00eang ph\u1ea7n, ng\u01b0\u1eddi ph\u1ee5 n\u1eef M\u1ef9 \u0111\u1ea7u ti\u00ean nh\u1eadn b\u1eb1ng ti\u1ebfn s\u0129 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1ea1i G\u00f6ttingen.<\/p>\n<p><strong>B\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 s\u00e1u c\u1ee7a Hilbert 1900<\/strong><\/p>\n<p>Nguy\u00ean v\u0103n b\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 6 c\u1ee7a David Hilbert nh\u01b0 sau:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">&#8220;6. X\u1eed l\u00fd to\u00e1n h\u1ecdc c\u00e1c ti\u00ean \u0111\u1ec1 c\u1ee7a v\u1eadt l\u00fd. Vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u n\u1ec1n t\u1ea3ng c\u1ee7a h\u00ecnh h\u1ecdc khuy\u1ebfn kh\u00edch vi\u1ec7c x\u1eed l\u00fd theo ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p ti\u00ean \u0111\u1ec1 \u0111\u1ed1i v\u1edbi nh\u1eefng l\u0129nh v\u1ef1c v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 n\u1ed5i b\u1eadt; \u0111\u00f3 ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 l\u00fd thuy\u1ebft x\u00e1c su\u1ea5t v\u00e0 c\u01a1 h\u1ecdc.&#8221;<\/p>\n<p>Ph\u1ea1m vi c\u1ee7a b\u00e0i to\u00e1n n\u00e0y l\u00e0 r\u1ea5t r\u1ed9ng v\u00e0 r\u1ea5t kh\u00f3. Sau \u0111\u00f3 (1902) Hilbert \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a ra th\u00eam nh\u1eefng gi\u1ea3i th\u00edch, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1c d\u1ea1ng th\u1ee9c c\u1ee5 th\u1ec3 c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 c\u1ee7a n\u00f3:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">\u0110\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c ti\u00ean \u0111\u1ec1 c\u1ee7a l\u00fd thuy\u1ebft x\u00e1c su\u1ea5t, t\u00f4i cho r\u1eb1ng vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u ch\u00fang v\u1ec1 m\u1eb7t logic c\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c song h\u00e0nh v\u1edbi s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n ch\u1eb7t ch\u1ebd v\u00e0 th\u1ecfa \u0111\u00e1ng v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p gi\u00e1 tr\u1ecb trung b\u00ecnh trong v\u1eadt l\u00fd to\u00e1n h\u1ecdc, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 trong l\u00fd thuy\u1ebft \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc ch\u1ea5t kh\u00ed. &#8230; C\u00f4ng tr\u00ecnh c\u1ee7a Boltzmann v\u1ec1 c\u00e1c nguy\u00ean l\u00fd c\u01a1 h\u1ecdc g\u1ee3i m\u1edf v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1ec1 m\u1eb7t to\u00e1n h\u1ecdc c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh gi\u1edbi h\u1ea1n \u2014 v\u1ed1n m\u1edbi ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ec1 c\u1eadp s\u01a1 l\u01b0\u1ee3c trong c\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u00f3 \u2014nh\u1eb1m chuy\u1ec3n t\u1eeb quan \u0111i\u1ec3m nguy\u00ean t\u1eed (c\u1ea5p vi m\u00f4) sang c\u00e1c \u0111\u1ecbnh lu\u1eadt chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a m\u00f4i tr\u01b0\u1eddng li\u00ean t\u1ee5c (c\u1ea5p v\u0129 m\u00f4).<\/p>\n<p>C\u1ee5 th\u1ec3, c\u00f3 m\u1ed9t h\u1ec7 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ec3 m\u00f4 t\u1ea3 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a t\u1eebng ph\u00e2n t\u1eed ri\u00eang l\u1ebb trong ch\u1ea5t kh\u00ed, v\u00e0 m\u1ed9t h\u1ec7 kh\u00e1c \u0111\u1ec3 m\u00f4 t\u1ea3 h\u00e0nh vi c\u1ee7a kh\u1ed1i kh\u00ed li\u00ean t\u1ee5c x\u00e9t tr\u00ean t\u1ed5ng th\u1ec3. Hilbert \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi: li\u1ec7u c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng h\u1ec7 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh n\u00e0y k\u00e9o theo h\u1ec7 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh kia hay kh\u00f4ng \u2014 ngh\u0129a l\u00e0 li\u1ec7u ch\u00fang c\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e1ch kh\u00e1c nhau \u0111\u1ec3 m\u00f4 h\u00ecnh h\u00f3a c\u00f9ng m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ea1i, nh\u01b0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd v\u1eabn gi\u1ea3 \u0111\u1ecbnh, nh\u01b0ng ch\u01b0a t\u1eebng ch\u1ee9ng minh m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd?<\/p>\n<p>Ri\u00eang thuy\u1ebft x\u00e1c su\u1ea5t \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Nga Kolmogorov gi\u1ea3i quy\u1ebft n\u0103m 1933 sau \u0111\u00f3. Ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Boltzmann l\u00e0 \u0111\u1ec1 t\u00e0i kh\u00e1ng c\u1ef1 m\u1ecdi n\u1ed5 l\u1ef1c gi\u1ea3i quy\u1ebft.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-full wp-image-16847\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Anh-Boltzmann.jpg?resize=250%2C306&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"250\" height=\"306\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Ludwig Boltzmann (20\/2, 1844, Vienna, \u00c1o \u2013 5\/9, 1906; 62 tu\u1ed5i, Duino, \u00dd)<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">(II)<\/span><\/strong><\/p>\n<p><strong>Oscar Lanford 1975<\/strong><\/p>\n<p>N\u0103m 1975, nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd to\u00e1n r\u1ea5t \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng ng\u01b0\u1eddi M\u1ef9 Oscar Lanford (1940\u20132013) \u0111\u00e3 c\u00f4ng b\u1ed1 m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh mang t\u00ednh b\u01b0\u1edbc ngo\u1eb7t, l\u00e0 thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Boltzmann t\u1eeb m\u1ed9t m\u00f4 h\u00ecnh vi m\u00f4 v\u1ec1 ch\u1ea5t kh\u00ed lo\u00e3ng g\u1ed3m c\u00e1c h\u1ea1t h\u00ecnh c\u1ea7u c\u1ee9ng \u0111\u1ed3ng nh\u1ea5t, ch\u1ecbu s\u1ef1 chi ph\u1ed1i c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc Newton c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n trong c\u00e1c va ch\u1ea1m \u0111\u00e0n h\u1ed3i. C\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y \u0111\u00e3 thi\u1ebft l\u1eadp \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea7u n\u1ed1i gi\u1eefa \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c h\u1ecdc h\u1ea1t \u1edf c\u1ea5p \u0111\u1ed9 vi m\u00f4 v\u00e0 thuy\u1ebft \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc \u1edf c\u1ea5p v\u0129 m\u00f4. Tuy nhi\u00ean \u0111\u1ecbnh l\u00fd \u00f4ng ch\u1ec9 \u0111\u00fang cho m\u1ed9t ph\u1ea7n r\u1ea5t nh\u1ecf th\u1eddi gian c\u1ee7a gi\u00e2y.<\/p>\n<p><strong>Deng Yu v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng s\u1ef1 b\u1ee9t ph\u00e1 2023 v\u00e0 2024<\/strong><\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 2024, Yu Deng, Zaher Hani v\u00e0 Xiao Ma \u0111\u00e3 ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ed9t m\u1edf r\u1ed9ng quan tr\u1ecdng \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u0111\u1ecbnh l\u00fd Lanford (1975) khi ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Boltzmann c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c suy ra (derived, d\u1eabn gi\u1ea3i) m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd t\u1eeb c\u01a1 h\u1ecdc Newton \u00e1p d\u1ee5ng cho h\u1ec7 kh\u00ed lo\u00e3ng g\u1ed3m c\u00e1c h\u1ea1t c\u1ea7u c\u1ee9ng trong nh\u1eefng kho\u1ea3ng th\u1eddi gian g\u1ea7n nh\u01b0 kh\u00f4ng gi\u1edbi h\u1ea1n. C\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y gi\u1ea3i quy\u1ebft m\u1ed9t kh\u00eda c\u1ea1nh then ch\u1ed1t c\u1ee7a b\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 s\u00e1u c\u1ee7a Hilbert b\u1eb1ng c\u00e1ch li\u00ean k\u1ebft ch\u1eb7t ch\u1ebd \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c h\u1ecdc Newton \u1edf c\u1ea5p \u0111\u1ed9 h\u1ea1t v\u1edbi m\u00f4 t\u1ea3 \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc \u1edf c\u1ea5p \u0111\u1ed9 v\u0129 m\u00f4. \u0110\u00e2y \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 <strong>\u0110\u1ecbnh l\u00fd 2<\/strong> ( Deng-Hani-Ma 2024; arXiv: 2408.07818)<\/p>\n<p>\u00dd t\u01b0\u1edfng c\u1ed1t l\u00f5i n\u1eb1m \u1edf vi\u1ec7c s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c k\u1ef9 thu\u1eadt t\u1eeb l\u0129nh v\u1ef1c nghi\u00ean c\u1ee9u t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c s\u00f3ng \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra m\u1ed9t &#8220;thu\u1eadt to\u00e1n c\u1eaft&#8221; (cutting algorithm), m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p t\u1ed5 h\u1ee3p tinh vi do nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc Yu Deng c\u00f9ng c\u00e1c c\u1ed9ng s\u1ef1 Zaher Hani v\u00e0 Xiao Ma ph\u00e1t tri\u1ec3n, &#8220;m\u1ed9t thu\u1eadt to\u00e1n ph\u1ee9c t\u1ea1p v\u00e0 tinh vi, v\u1ed1n l\u00e0 m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m m\u1edbi quan tr\u1ecdng c\u1ee7a c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y&#8221; nh\u01b0 c\u00e1c t\u00e1c gi\u1ea3 n\u00f3i, gi\u00fap ki\u1ec3m so\u00e1t \u0111\u1ed9 ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a c\u00e1c k\u1ecbch b\u1ea3n va ch\u1ea1m c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ea3y ra gi\u1eefa c\u00e1c h\u1ea1t. Thu\u1eadt to\u00e1n n\u00e0y sau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng c\u00e1c va ch\u1ea1m ph\u1ee9c t\u1ea1p v\u00e0 l\u1eb7p \u0111i l\u1eb7p l\u1ea1i (recollision) l\u00e0 nh\u1eefng s\u1ef1 ki\u1ec7n c\u1ef1c k\u1ef3 hi\u1ebfm g\u1eb7p.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh \u0110\u1ecbnh l\u00fd 2, Deng v\u00e0 Hani ch\u1ee9ng minh m\u1ed9t \u0111\u1ecbnh l\u00fd t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 trong khu\u00f4n kh\u1ed5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed. V\u1edbi s\u1ef1 ti\u1ebfn b\u1ed9 c\u1ee7a c\u01a1 h\u1ecdc l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed trong th\u1ebf k\u1ef7 XX, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t t\u00ednh l\u01b0\u1ee1ng t\u00ednh s\u00f3ng-h\u1ea1t, c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd nhanh ch\u00f3ng ph\u00e1t tri\u1ec3n thuy\u1ebft th\u1ed1ng k\u00ea song song cho s\u00f3ng, ngh\u0129a l\u00e0 thuy\u1ebft \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng (wave kinetic theory), hay nhi\u1ec5u lo\u1ea1n s\u00f3ng (wave turbulence). T\u1ea5t nhi\u00ean, c\u00f9ng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng \u1ee9ng v\u1edbi B\u00e0i to\u00e1n Th\u1ee9 S\u00e1u c\u1ee7a Hilbert c\u0169ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t ra trong khu\u00f4n kh\u1ed5 l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed v\u00e0 s\u00f3ng. V\u00e0 \u1edf \u0111\u00e2y Deng v\u00e0 Hani \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft qua &#8220;ti\u1ec1n Boltzmann&#8221;: s\u1ef1 d\u1eabn gi\u1ea3i cho ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger c\u1ea5p ba cho d\u00e0i h\u1ea1n. (<strong>\u0110\u1ecbnh l\u00fd 1<\/strong>, Deng-Hani, 2023; arXiv: 2408.07818)<\/p>\n<p>M\u1ed9t \u0111i\u1ec1u h\u1ebft s\u1ee9c ng\u1ea1c nhi\u00ean l\u00e0, trong khi c\u00e1c quy lu\u1eadt \u1edf c\u1ea5p vi m\u00f4 c\u00f3 t\u00ednh kh\u1ea3 ngh\u1ecbch (reversible), th\u00ec c\u00e1c quy lu\u1eadt \u1edf c\u1ea5p \u0111\u1ed9 v\u0129 m\u00f4 n\u1ea3y sinh t\u1eeb \u0111\u00f3 l\u1ea1i b\u1ea5t kh\u1ea3 ngh\u1ecbch (irreversible), n\u01a1i th\u1eddi gian mang t\u00ednh \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng m\u0169i t\u00ean. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y l\u00e0m cho t\u00f4i nh\u1edb l\u1ea1i m\u1ed9t c\u00e2u n\u1ecfi c\u1ee7a Isaac Newton:<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Trong khi \u0111\u00f3, nhi\u1ec7m v\u1ee5 ch\u00ednh c\u1ee7a tri\u1ebft h\u1ecdc t\u1ef1 nhi\u00ean l\u00e0 l\u1eadp lu\u1eadn d\u1ef1a tr\u00ean c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng m\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1eb7t ra nh\u1eefng gi\u1ea3 thuy\u1ebft h\u01b0 c\u1ea5u, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi suy lu\u1eadn nguy\u00ean nh\u00e2n t\u1eeb h\u1ec7 qu\u1ea3 cho \u0111\u1ebfn khi ch\u1ea1m t\u1edbi Nguy\u00ean c\u1edb \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u2014 v\u1ed1n d\u0129 ch\u1eafc ch\u1eafn kh\u00f4ng mang t\u00ednh c\u01a1 h\u1ecdc; v\u00e0 kh\u00f4ng ch\u1ec9 nh\u1eb1m l\u00e0m s\u00e1ng t\u1ecf c\u01a1 ch\u1ebf v\u1eadn h\u00e0nh c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi, m\u00e0 quan tr\u1ecdng h\u01a1n c\u1ea3 l\u00e0 gi\u1ea3i \u0111\u00e1p nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi thu\u1ed9c lo\u1ea1i n\u00e0y. (<em>Opticks<\/em>, Book 4, Part I)<\/p>\n<p>Ng\u01b0\u1eddi ta suy lu\u1eadn nguy\u00ean nh\u00e2n t\u1eeb h\u1ec7 qu\u1ea3 b\u1eb1ng c\u01a1 h\u1ecdc, nh\u01b0ng \u0111\u1ebfn Nguy\u00ean c\u1edb cu\u1ed1i c\u00f9ng, th\u00ec t\u00ednh ch\u1ea5t c\u01a1 h\u1ecdc m\u1ea5t \u0111i. Ch\u1eb3ng ph\u1ea3i h\u1ec7 th\u1ed1ng h\u1ea1t c\u1ee7a ch\u1ea5t l\u1ecfng ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng theo nguy\u00ean t\u1eafc c\u01a1 h\u1ecdc, nh\u01b0ng r\u1ed3i \u1edf gi\u1edbi h\u1ea1n, ta l\u1ea1i c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ednh ch\u1ea5t kh\u00f4ng c\u00f2n gi\u1ed1ng n\u00f3 n\u1eefa hay sao? C\u00e2u chuy\u1ec7n nh\u1ecf n\u00e0y c\u00f3 ph\u1ea3n \u1ea3nh c\u01a1 ch\u1ebf v\u1eadn h\u00e0nh c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi hay kh\u00f4ng? V\u1edbi nguy\u00ean c\u1edb \u0111\u1ea7u ti\u00ean (First Cause) \u1edf \u0111\u00e2y Newton mu\u1ed1n \u00e1m ch\u1ec9 b\u00e0n tay c\u1ee7a Ch\u00faa.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt\">(III)<\/span><\/strong><\/p>\n<p>B\u00e0i b\u00e1o tr\u00ean Quanta Magazine d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y n\u00f3i \u0111\u1ee7 nh\u1eefng \u0111\u1eb7c t\u00ednh c\u1ee7a Deng Yu, h\u00e0nh tr\u00ecnh c\u1ee7a anh t\u1eeb nh\u1ecf, \u0111am m\u00ea v\u00e0 t\u00ednh c\u00e1ch c\u1ee7a anh. Deng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi tr\u1ea7m t\u0129nh, nh\u1ea1y c\u1ea3m v\u00e0 th\u00edch suy t\u01b0. Anh sinh ra v\u1ed1n \u0111\u1ea7y n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng, mu\u1ed1n th\u1ef1c hi\u1ec7n m\u1ed9t m\u1ee5c ti\u00eau g\u00ec \u0111\u00f3 v\u1edbi n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng c\u1ed3n c\u00e0o \u0111\u00f3, ho\u1eb7c tr\u1edf th\u00e0nh ki\u1ec7n t\u01b0\u1edbng c\u1edd v\u00e2y, ho\u1eb7c m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc c\u00f3 kh\u00e1m ph\u00e1. N\u0103m 2006 Deng gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c huy ch\u01b0\u01a1ng v\u00e0ng K\u1ef3 thi Olympic To\u00e1n Qu\u1ed1c t\u1ebf (IMO).<\/p>\n<p>Anh r\u1eddi \u0110\u1ea1i h\u1ecdc B\u1eafc Kinh s\u1edbm \u0111\u1ec3 \u0111\u1ebfn Vi\u1ec7n c\u00f4ng ngh\u1ec7 M.I.T., m\u1ed9t h\u00e0nh tr\u00ecnh s\u1ebd mang anh t\u1edbi nh\u1eefng b\u1eadc thang cao trong to\u00e1n h\u1ecdc. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, anh \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t danh hi\u1ec7u Putnam Fellow v\u1edbi th\u00e0nh t\u00edch xu\u1ea5t s\u1eafc nh\u1ea5t trong K\u1ef3 thi To\u00e1n William Lowell Putnam n\u0103m 2010.\u00a0Anh nh\u1eadn b\u1eb1ng Ti\u1ebfn s\u0129 t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Princeton v\u00e0o n\u0103m 2015. Sau khi l\u00e0m vi\u1ec7c t\u1ea1i Vi\u1ec7n Khoa h\u1ecdc To\u00e1n h\u1ecdc Courant thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York v\u00e0 \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Nam California (USC), anh \u0111\u00e3 gia nh\u1eadp \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Chicago, n\u01a1i GS. Ng\u00f4 B\u1ea3o Ch\u00e2u l\u00e0m gi\u00e1o s\u01b0.<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, Deng c\u0169ng m\u1ed9t l\u1ea7n hoang mang v\u1ec1 n\u0103ng l\u1ef1c c\u00f9a m\u00ecnh, nh\u01b0 Wang Hong t\u1eebng n\u1ebfm tr\u1ea3i. \u0110\u00f3 l\u00e0 n\u0103m 2017, khi th\u1eddi gian nghi\u00ean c\u1ee9u sau ti\u1ebfn s\u0129 t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York s\u1eafp k\u1ebft th\u00fac, anh v\u1eabn ch\u01b0a nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eddi m\u1eddi n\u00e0o cho v\u1ecb tr\u00ed gi\u1ea3ng vi\u00ean c\u00f3 tri\u1ec3n v\u1ecdng tr\u1edf th\u00e0nh gi\u00e1o s\u01b0 trong bi\u00ean ch\u1ebf. Deng c\u00e2n nh\u1eafc vi\u1ec7c tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c ho\u1eb7c nh\u1eadn m\u1ed9t c\u00f4ng vi\u1ec7c trong l\u0129nh v\u1ef1c t\u00e0i ch\u00ednh. Anh s\u1ed1ng r\u00fat lui, \u0111i d\u1ea1o v\u00e0 l\u00e0m th\u01a1. Anh r\u1ea5t y\u00eau th\u01a1, nh\u1ea5t l\u00e0 b\u00e0i th\u01a1 <em>C\u1ea9m s\u1eaft<\/em> c\u1ee7a nh\u00e0 th\u01a1 L\u00fd Th\u01b0\u01a1ng \u1ea8n th\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng, v\u1eeba thi v\u1ecb v\u1eeba huy\u1ec1n b\u00ed, \u0111a ngh\u0129a. Anh \u0111\u01a1n gi\u1ea3n mu\u1ed1n c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i \u0111\u1ec3 l\u00e0m to\u00e1n, \u201c\u0110\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng, v\u1ec1 nh\u00e0, r\u1ed3i \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng, r\u1ed3i l\u1ea1i v\u1ec1 nh\u00e0\u201d, \u0111\u01a1n gi\u1ea3n nh\u01b0 th\u1ebf. Nh\u01b0ng gi\u1edd \u0111\u00e2y anh c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ea5t an v\u00e0 c\u00f4 \u0111\u01a1n v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai \u0111\u00f3. L\u00fac tr\u1edf v\u1ec1 v\u1edbi anh trong c\u1ea3nh v\u1eadt hoang v\u1eafng, anh t\u00ecm l\u1ea1i ch\u00ednh m\u00ecnh, v\u00e0 t\u1ef1 tin l\u1ea1i. R\u1ed3i anh t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111i l\u00ean n\u0103m sau.<\/p>\n<p>Deng s\u1ed1ng t\u1ed1i gi\u1ea3n, nh\u01b0 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi kh\u1eafc k\u1ef7. C\u0103n ph\u00f2ng anh tr\u1ed1ng tr\u01a1n, kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc TV. L\u00fd t\u01b0\u1edfng c\u1ee7a anh n\u1eb1m \u1edf nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb tinh th\u1ea7n, v\u00e0 anh mong mu\u1ed1n g\u00f3p ph\u1ea7n t\u1ea1o ra trong l\u00e3nh v\u1ef1c to\u00e1n h\u1ecdc. V\u0103n minh ti\u00eau th\u1ee5 kh\u00f4ng v\u01b0\u1ee3t qua \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0ng r\u00e0o l\u00fd t\u01b0\u1edfng v\u1eefng ch\u1eafc c\u1ee7a anh, \u0111\u1ec3 gi\u1eef cho \u0111\u1ea7u \u00f3c anh tr\u1ed1ng kho\u00e1ng d\u00e0nh cho to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 nh\u1eefng gi\u00e1 tr\u1ecb kh\u00e1c. C\u00f3 l\u1ebd v\u00ec th\u1ebf anh c\u00f3 s\u1ee9c t\u1eadp trung phi th\u01b0\u1eddng. B\u1ed9 nh\u1edb c\u1ee7a anh c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9a c\u1ea3 t\u00e1c ph\u1ea9m c\u1ee7a anh v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng s\u1ef1 d\u00e0i 200 trang. Thay v\u00ec \u0111\u1ec3 cho cu\u1ed9c s\u1ed1ng th\u1ebf t\u1ee5c x\u00e9 nh\u1ecf t\u00e2m tr\u00ed, anh d\u00f9ng t\u00e2m tr\u00ed \u0111\u1ec3 x\u00e9 nh\u1ecf nh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1n th\u1eadt kh\u00f3 th\u00e0nh nh\u1eefng kh\u00e2u nh\u1ecf d\u1ec5 x\u1eed l\u00fd h\u01a1n. Ng\u01b0\u1eddi ta nh\u1edb l\u1ea1i m\u1ed9t trong nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng ch\u00e2m c\u1ee7a Ren\u00e9 Descartes trong t\u00e1c ph\u1ea9m <em>Discourse on Method: \u201cChia m\u1ed7i kh\u00f3 kh\u0103n \u0111ang xem x\u00e9t th\u00e0nh c\u00e0ng nhi\u1ec1u ph\u1ea7n c\u00e0ng t\u1ed1t.\u201d <a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/descartes-mot-thoang\/\">(Descartes<\/a>)<\/em><\/p>\n<p>Ch\u00fang t\u00f4i hy v\u1ecdng t\u1ea5m g\u01b0\u01a1ng c\u1ee7a Deng Yu \u0111em l\u1ea1i nhi\u1ec1u \u0111i\u1ec1u \u0111\u00e1ng suy ng\u1eabm, cho nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi y\u00eau to\u00e1n, y\u00eau khoa h\u1ecdc, c\u00f3 ho\u00e0i b\u1ea3o kh\u00e1m ph\u00e1, cho c\u00e1c b\u1eadc ph\u1ee5 huynh, v\u00e0 c\u1ea3 nh\u1eefng nh\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c.<\/p>\n<p>M\u1eddi anh ch\u1ecb xem th\u00eam b\u00e0i tr\u01b0\u1edbc v\u1ec1 Wang Hong: \u00a0<em><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wang-hong-vuong-hong-nu-tu-si-cua-den-tho-toan-hoc\/\">Wang Hong (V\u01b0\u01a1ng H\u1ed3ng): N\u1eef tu s\u0129 c\u1ee7a \u0111\u1ec1n th\u1edd to\u00e1n h\u1ecdc<\/a>\u00a0<\/em><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\">\u2b50\u2b50\u2b50<\/span><\/p>\n<p><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><em>Quanta Magazine<\/em>:<\/span><\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #008000\">&#8220;GI\u1eeeA S\u1ef0 H\u1ed6N \u0110\u1ed8N C\u1ee6A CU\u1ed8C S\u1ed0NG, M\u1ed8T NH\u00c0 TO\u00c1N H\u1eccC \u0110\u1ea6U \u00d3C T\u1ec8 M\u1ec8 \u0110\u00c3 T\u00ccM TH\u1ea4Y S\u1ef0 \u1ed4N \u0110\u1ecaNH&#8221;<\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><strong>Jordana Cepelewicz<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2024\/02\/Tu-bao-NYT.png?resize=70%2C54&amp;ssl=1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: left;padding-left: 40px\"><em><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">\u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t b\u1ea7u kh\u00f4ng kh\u00ed c\u00f3 v\u1ebb c\u00f4 li\u00eau &#8230; T\u00f4i th\u00edch khung c\u1ea3nh n\u00e0y. M\u1ed9t m\u00ecnh, l\u1eafng nghe nh\u1eefng \u00e2m thanh \u1ea5y, ng\u1eafm nh\u00ecn b\u1ea7u tr\u1eddi, th\u1ea5y b\u1ea7u tr\u1eddi soi b\u00f3ng xu\u1ed1ng d\u00f2ng s\u00f4ng\u2026 M\u1ecdi th\u1ee9 \u0111\u1ec1u di\u1ec5n ra trong s\u1ef1 t\u0129nh l\u1eb7ng c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh. B\u1ea1n \u0111\u1ee9ng \u0111\u00f3 v\u00e0 suy ng\u1eabm &#8230; Nh\u1eefng v\u00ec sao th\u1eadt xa x\u00f4i, ngay c\u1ea3 nh\u1eefng suy ngh\u0129 c\u1ee7a b\u1ea1n c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean xa x\u01b0a khi ta chi\u00eam nghi\u1ec7m v\u1ec1 nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 l\u1ecbch s\u1eed t\u1eeb qu\u00e1 kh\u1ee9; b\u1ea1n ho\u00e0n to\u00e0n, tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i \u0111\u01a1n \u0111\u1ed9c, trong khi th\u1ebf gi\u1edbi t\u0129nh l\u1eb7ng bao quanh. \u0110\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c tuy\u1ec7t v\u1eddi.<\/span><\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><strong><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\">\u2014 Deng Yu<\/span><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16820\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-ngoi-buc-thang-resized.png?resize=813%2C432&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"813\" height=\"432\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Yu Deng \u0111\u00e3 ph\u1ea3i \u0111\u1ed1i m\u1eb7t v\u1edbi nh\u1eefng l\u00e0n s\u00f3ng b\u1ea5t \u0111\u1ecbnh v\u00e0 ho\u00e0i nghi tr\u01b0\u1edbc khi b\u1eaft tay v\u00e0o c\u00f4ng tr\u00ecnh \u0111\u00e3 mang v\u1ec1 cho anh Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields.\u00a0(Kristen Normand, vi\u1ebft cho T\u1ea1p ch\u00ed Quanta)<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt;font-family: impact, sans-serif\">T<\/span>\u1ef1 do v\u00e0 ti\u1ebft ch\u1ebf d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 l\u00e0 nh\u1eefng l\u1ef1c \u0111\u1ed1i l\u1eadp, nh\u01b0ng v\u1edbi Yu Deng, ch\u00fang l\u1ea1i song h\u00e0nh c\u00f9ng nhau.<\/p>\n<p>H\u00e3y nh\u00ecn v\u00e0o b\u00e0i th\u01a1 m\u00e0 anh v\u1eeba m\u1edf tr\u00ean m\u00e0n h\u00ecnh m\u00e1y t\u00ednh: m\u1ed9t r\u1eebng d\u00e0y \u0111\u1eb7c nh\u1eefng ch\u1eef H\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafp \u0111\u1eb7t th\u00e0nh t\u00e1m c\u00e2u c\u00f3 \u0111\u1ed9 d\u00e0i b\u1eb1ng nhau \u2014 m\u1ed9t kh\u1ed1i v\u0103n b\u1ea3n c\u00e2n x\u1ee9ng v\u00e0 ho\u00e0n h\u1ea3o. \u0110\u01b0\u1ee3c s\u00e1ng t\u00e1c v\u00e0o th\u1ebf k\u1ef7 IX b\u1edfi nh\u00e0 th\u01a1 \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng L\u00fd Th\u01b0\u01a1ng \u1ea8n, trong b\u1ed1i c\u1ea3nh Trung Hoa th\u1eddi nh\u00e0 \u0110\u01b0\u1eddng \u0111ang chao \u0111\u1ea3o b\u00ean b\u1edd n\u1ed9i chi\u1ebfn, \u201cC\u1ea9m S\u1eaft (Kh\u1ea3m G\u1ea5m)\u201d n\u1ed5i ti\u1ebfng b\u1edfi t\u00ednh \u0111a ngh\u0129a v\u00e0 m\u01a1 h\u1ed3 c\u1ee7a n\u00f3. \u201cNhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 c\u1ed1 g\u1eafng l\u00fd gi\u1ea3i b\u00e0i th\u01a1 n\u00e0y,\u201d Deng n\u00f3i. \u201cNh\u01b0ng theo t\u00f4i, \u0111\u00e2y l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00fd gi\u1ea3i t\u01b0\u1eddng t\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c.\u201d Ch\u1ec9 m\u1ed9t t\u1eeb c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 g\u1ee3i nh\u1eafc \u0111\u1ebfn m\u1ed9t tr\u1eadn chi\u1ebfn th\u1eddi xa x\u01b0a ho\u1eb7c m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ed5 t\u00edch kinh \u0111i\u1ec3n; m\u1ed9t c\u1ee5m t\u1eeb t\u01b0\u1edfng nh\u01b0 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n l\u1ea1i c\u00f3 th\u1ec3 m\u1edf ra h\u00e0ng ch\u1ee5c c\u00e1ch di\u1ec5n gi\u1ea3i kh\u00e1c nhau.<\/p>\n<p>\u201c\u0110\u00f3 l\u00e0 b\u00e0i th\u01a1 t\u00f4i y\u00eau th\u00edch nh\u1ea5t t\u1eeb tr\u01b0\u1edbc \u0111\u1ebfn nay,\u201d Deng cho bi\u1ebft \u2014 m\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5 v\u1ec1 m\u1ed9t th\u1ec3 th\u01a1 Trung Hoa c\u00f3 k\u1ebft c\u1ea5u r\u1ea5t ch\u1eb7t ch\u1ebd, m\u00e0 t\u00ean g\u1ecdi theo ngh\u0129a \u0111en c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ecbch l\u00e0 \u201cth\u01a1 theo lu\u1eadt\u201d. Th\u1ec3 th\u01a1 n\u00e0y ph\u1ea3i tu\u00e2n th\u1ee7 \u0111\u1ee7 m\u1ecdi quy t\u1eafc: t\u1eeb ph\u00e9p \u0111\u1ed1i v\u00e0 s\u1ef1 t\u01b0\u01a1ng ph\u1ea3n trong h\u00ecnh \u1ea3nh, \u0111\u1ebfn c\u00e1c m\u00f4 th\u1ee9c thanh \u0111i\u1ec7u nh\u1ecbp nh\u00e0ng v\u00e0 lu\u1eadt gieo v\u1ea7n nghi\u00eam ng\u1eb7t. \u201cCh\u00ednh nh\u1eefng khu\u00f4n m\u1eabu \u1ea5y l\u00e0m n\u00ean v\u1ebb \u0111\u1eb9p c\u1ee7a n\u00f3,\u201d Deng chia s\u1ebb. \u201cNh\u01b0ng \u0111\u1ed3ng th\u1eddi, ch\u00fang c\u0169ng gi\u1edbi h\u1ea1n kh\u1ea3 n\u0103ng bi\u1ec3u \u0111\u1ea1t c\u1ee7a b\u1ea1n. Vi\u1ec7c b\u1ea1n v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 n\u00f3i l\u00ean bi\u1ebft bao \u0111i\u1ec1u trong nh\u1eefng r\u00e0ng bu\u1ed9c \u1ea5y l\u1ea1i l\u00e0 m\u1ed9t t\u1ea7ng cao kh\u00e1c c\u1ee7a c\u00e1i di\u1ec7u m\u1ef9.\u201d<\/p>\n<p>Deng, m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Chicago, kh\u00e1m ph\u00e1 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u phong ph\u00fa c\u00f3 th\u1ec3 di\u1ec5n \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c d\u01b0\u1edbi m\u1ed9t d\u1ea1ng th\u1ee9c to\u00e1n h\u1ecdc t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 th\u1ec3 th\u01a1 theo lu\u1eadt nghi\u00eam ng\u1eb7t. Anh nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh m\u00f4 t\u1ea3 c\u00e1ch nh\u1eefng h\u1ec7 th\u1ed1ng ph\u1ee9c t\u1ea1p g\u1ed3m nh\u1eefng s\u00f3ng v\u00e0 h\u1ea1t t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi nhau. C\u0169ng nh\u01b0 m\u1ed9t thi nh\u00e2n \u0111\u1eddi \u0110\u01b0\u1eddng c\u00f3 th\u1ec3 g\u1eedi g\u1eafm nhi\u1ec1u t\u1ea7ng \u00fd ngh\u0129a ch\u1ec9 trong d\u0103m ba c\u1eb7p c\u00e2u \u0111\u1ed1i ng\u1eabu, \u201cb\u1ea1n s\u1ebd t\u00f3m l\u01b0\u1ee3c, s\u1ebd n\u00e9n to\u00e0n b\u1ed9 h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u1ed3 s\u1ed9 \u1ea5y v\u00e0o trong m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh duy nh\u1ea5t,\u201d anh n\u00f3i. C\u00e1c nghi\u1ec7m c\u1ee7a nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh n\u00e0y mang m\u1ed9t \u201cc\u1ea5u tr\u00fac t\u1ef1 nhi\u00ean v\u00f4 c\u00f9ng phong ph\u00fa\u201d, \u0111\u1ea7y nh\u1eefng \u0111\u1ed1i x\u1ee9ng \u1ea9n gi\u1ea5u v\u00e0 \u201cbi\u1ebft bao s\u1ef1 tr\u00f9ng h\u1ee3p k\u1ef3 di\u1ec7u, bi\u1ebft bao c\u00e1ch di\u1ec5n gi\u1ea3i kh\u00e1c nhau.\u201d<\/p>\n<p>Deng, ng\u01b0\u1eddi v\u1eeba b\u01b0\u1edbc sang tu\u1ed5i 37 v\u00e0o th\u00e1ng S\u00e1u, \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c trao Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields, vinh d\u1ef1 cao qu\u00fd nh\u1ea5t c\u1ee7a ng\u00e0nh to\u00e1n h\u1ecdc, nh\u1edd \u0111\u01b0a vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh n\u00e0y \u2014 c\u00f9ng c\u00e1c h\u1ec7 th\u1ed1ng v\u1eadt l\u00fd m\u00e0 ch\u00fang m\u00f4 ph\u1ecfng \u2014 v\u01b0\u1ee3t xa nh\u1eefng gi\u1edbi h\u1ea1n ng\u01b0\u1eddi ta t\u1eebng ngh\u0129 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea1t t\u1edbi. Anh v\u00e0 c\u00e1c c\u1ed9ng s\u1ef1 \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh nh\u1eefng \u0111\u1ecbnh l\u00fd quan tr\u1ecdng, m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u00ecnh b\u00e0y trong nh\u1eefng b\u00e0i b\u00e1o d\u00e0i h\u01a1n 100 trang, v\u1ec1 c\u00e1ch t\u00ednh ng\u1eabu nhi\u00ean lan truy\u1ec1n trong c\u00e1c h\u1ec7 th\u1ed1ng, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00e1ch c\u00e1c h\u00e0nh vi \u1edf quy-m\u00f4-l\u1edbn d\u1ea7n h\u00ecnh th\u00e0nh t\u1eeb nh\u1eefng t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c \u1ea5y theo th\u1eddi gian.<\/p>\n<p>\u201cM\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng ngh\u0129 r\u1eb1ng chuy\u1ec7n n\u00e0y \u2014 t\u00f4i c\u0169ng kh\u00f4ng r\u00f5 n\u1eefa \u2014 ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn c\u1ea3 th\u1eadp k\u1ef7 n\u1eefa m\u1edbi x\u1ea3y ra,\u201d Beno\u00eet Pausader, m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Brown v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng c\u1ed9ng s\u1ef1 c\u1ee7a Deng, cho bi\u1ebft.<\/p>\n<p>V\u1ec1 c\u1ed1t l\u00f5i, c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y nh\u1eb1m \u0111\u01b0a t\u00ednh linh ho\u1ea1t c\u1ee7a x\u00e1c su\u1ea5t v\u00e0o th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ea7y khu\u00f4n kh\u1ed5 v\u00e0 c\u1ea5u tr\u00fac ch\u1eb7t ch\u1ebd c\u1ee7a c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh s\u00f3ng. S\u1ef1 t\u1ef1 do v\u00e0 t\u00ednh r\u00e0ng bu\u1ed9c. Song h\u00e0nh c\u00f9ng nhau.<\/p>\n<p><strong>K\u1ef3 th\u1ee7 chuy\u00ean nghi\u1ec7p<\/strong><\/p>\n<p>\u1ede m\u1ed9t v\u0169 tr\u1ee5 song song, Deng \u0111\u00e3 kh\u00f4ng tr\u1edf th\u00e0nh nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc m\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t k\u1ef3 th\u1ee7 c\u1edd v\u00e2y chuy\u00ean nghi\u1ec7p. Ch\u1ec9 m\u1ed9t quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh trong gang t\u1ea5c \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a anh \u0111\u1ebfn con \u0111\u01b0\u1eddng hi\u1ec7n nay.<\/p>\n<p>Kh\u00f4ng l\u00e2u sau khi Deng ch\u00e0o \u0111\u1eddi v\u00e0o n\u0103m 1989, gia \u0111\u00ecnh anh chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn Th\u00e2m Quy\u1ebfn, Trung Qu\u1ed1c, v\u00e0o \u0111\u00fang th\u1eddi \u0111i\u1ec3m th\u00e0nh ph\u1ed1 n\u00e0y \u2014 v\u1ed1n ch\u1ec9 m\u01b0\u1eddi n\u0103m tr\u01b0\u1edbc c\u00f2n l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ee5m l\u00e0ng ch\u00e0i \u2014 \u0111ang ph\u00e1t tri\u1ec3n v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 ch\u00f3ng m\u1eb7t. (Ng\u00e0y nay, \u0111\u00e2y l\u00e0 \u0111\u00f4 th\u1ecb l\u1edbn th\u1ee9 ba c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, v\u1edbi h\u01a1n 18 tri\u1ec7u d\u00e2n v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng trung t\u00e2m c\u00f4ng ngh\u1ec7 l\u1edbn nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi.) Khi Deng c\u00f2n nh\u1ecf, Khu C\u00f4ng nghi\u1ec7p Shekou \u1edf Th\u00e2m Quy\u1ebfn, n\u01a1i anh l\u1edbn l\u00ean, \u201cl\u00e0 m\u1ed9t v\u00f9ng th\u1ef1c s\u1ef1 r\u1ea5t k\u00e9m ph\u00e1t tri\u1ec3n\u201d, n\u01a1i \u201cb\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ea5y r\u00e1c th\u1ea3i tr\u00e0n ng\u1eadp tr\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng ph\u1ed1. M\u00f9i h\u00f4i th\u1ed1i n\u1ed3ng n\u1eb7c kh\u1eafp n\u01a1i.\u201d Nh\u01b0ng ch\u1ec9 v\u00e0i n\u0103m sau, anh k\u1ec3, khu v\u1ef1c \u1ea5y \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng con \u0111\u01b0\u1eddng s\u1ea1ch s\u1ebd, h\u1ec7 th\u1ed1ng t\u00e0u \u0111i\u1ec7n ng\u1ea7m, c\u00f4ng vi\u00ean v\u00e0 c\u00e1c khu c\u0103n h\u1ed9 cao c\u1ea5p. C\u00e1c pa-n\u00f4 v\u00e0 \u00e1p ph\u00edch kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh kh\u1ea9u hi\u1ec7u n\u1ed5i b\u1eadt c\u1ee7a th\u00e0nh ph\u1ed1: TH\u1edcI GIAN L\u00c0 TI\u1ec0N B\u1ea0C! HI\u1ec6U QU\u1ea2 L\u00c0 S\u1ef0 S\u1ed0NG!<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\" wp-image-16821 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-khoanh-tay.png?resize=670%2C458&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"670\" height=\"458\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">Con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0a Deng \u0111\u1ebfn v\u1edbi to\u00e1n h\u1ecdc \u0111\u00e3 \u0111i qua th\u1ebf gi\u1edbi c\u1ee7a c\u1edd v\u00e2y nh\u01b0 m\u1ed9t m\u00f4n th\u1ec3 thao \u0111\u1ea5u tr\u00ed. (<em>Kristen Normand cho Quanta Magazine)<\/em><\/p>\n<p>Deng l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ee9a tr\u1ebb tr\u1ea7m t\u00ednh, v\u00e0 hay suy t\u01b0. C\u1eadu th\u00edch d\u00e0nh h\u00e0ng gi\u1edd m\u1ed9t m\u00ecnh \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecdc b\u1ea5t c\u1ee9 t\u00e0i li\u1ec7u n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c. M\u1eb9 c\u1eadu, m\u1ed9t b\u00e1c s\u0129 chuy\u00ean khoa ti\u00eau h\u00f3a, k\u1ec3 r\u1eb1ng: v\u00e0o kho\u1ea3ng n\u0103m hay s\u00e1u tu\u1ed5i, c\u1eadu \u0111\u00e3 \u0111\u1ecdc c\u1ea3 m\u1ed9t s\u1ed1 s\u00e1ch gi\u00e1o tr\u00ecnh y khoa c\u1ee7a b\u00e0 v\u00e0 th\u01b0\u1eddng xuy\u00ean \u0111\u1eb7t c\u00e2u h\u1ecfi v\u1ec1 gi\u1ea3i ph\u1eabu h\u1ecdc c\u0169ng nh\u01b0 c\u1ea5u tr\u00fac c\u01a1 th\u1ec3. \u201cV\u00ec c\u1eadu b\u00e9 c\u00f2n qu\u00e1 nh\u1ecf n\u00ean t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p c\u1ee7a t\u00f4i \u0111\u1ec1u th\u1ea5y chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 th\u1eadt th\u00fa v\u1ecb,\u201d b\u00e0 n\u00f3i b\u1eb1ng ti\u1ebfng Quan Tho\u1ea1i.<\/p>\n<p>Ch\u1eb3ng bao l\u00e2u sau, c\u1eadu \u0111\u00e3 \u201cv\u1ec1 c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u1ecdc h\u1ebft t\u1ea5t c\u1ea3 s\u00e1ch trong ph\u00f2ng \u0111\u1ecdc c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i,\u201d b\u00e0 nh\u1edb l\u1ea1i. \u0110\u1ec3 con ra ngo\u00e0i nhi\u1ec1u h\u01a1n, b\u00e0 v\u00e0 ch\u1ed3ng b\u00e0 \u2014 m\u1ed9t k\u1ef9 s\u01b0 ph\u1ea7n m\u1ec1m \u2014 th\u01b0\u1eddng \u0111\u01b0a con \u0111i b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1eddng d\u00e0i ho\u1eb7c d\u1ea1o b\u1ed9 tr\u00ean b\u00e3i bi\u1ec3n, v\u1edbi l\u1eddi h\u1ee9a r\u1eb1ng c\u1eadu s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ecdc s\u00e1ch ho\u1eb7c gh\u00e9 hi\u1ec7u s\u00e1ch ngay khi h\u1ecd k\u1ebft th\u00fac bu\u1ed5i bu\u1ed5i \u0111i d\u1ea1o. N\u1ebfu c\u1eadu ngh\u1ecbch ng\u1ee3m, \u201ch\u00ecnh ph\u1ea1t hi\u1ec7u qu\u1ea3 nh\u1ea5t l\u00e0 c\u1ea5m c\u1eadu \u0111\u1ecdc s\u00e1ch,\u201d m\u1eb9 c\u1eadu n\u00f3i.<\/p>\n<p>Trong m\u1ed9t s\u1ed1 chuy\u1ebfn \u0111i b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1eddng d\u00e0i \u1ea5y, cha c\u1eadu th\u01b0\u1eddng ra c\u00e1c b\u00e0i to\u00e1n \u0111\u1ec3 c\u1eadu gi\u1ea3i. \u0110\u1ebfn gi\u1edd Deng v\u1eabn c\u00f2n nh\u1edb m\u1ed9t b\u00e0i nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y: Cho m\u1ed9t l\u01b0\u1edbi \u00f4 vu\u00f4ng \u0111\u01b0\u1ee3c chia th\u00e0nh m\u1ed9t s\u1ed1 \u00f4 nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. H\u00e3y ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng: n\u1ebfu ta lo\u1ea1i b\u1ea5t k\u1ef3 \u00f4 n\u00e0o kh\u1ecfi l\u01b0\u1edbi \u2014 b\u1ea5t k\u1ec3 l\u00e0 \u00f4 n\u00e0o \u2014 th\u00ec ta lu\u00f4n c\u00f3 th\u1ec3 chia ph\u1ea7n c\u00f2n l\u1ea1i c\u1ee7a l\u01b0\u1edbi th\u00e0nh c\u00e1c m\u1ea3nh h\u00ecnh ch\u1eef L, m\u1ed7i m\u1ea3nh g\u1ed3m ba \u00f4. L\u1eddi gi\u1ea3i m\u00e0 Deng t\u00ecm ra \u0111\u00f2i h\u1ecfi s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ed9t kh\u00e1i ni\u1ec7m g\u1ecdi l\u00e0 quy n\u1ea1p to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1ed1n th\u01b0\u1eddng ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ea1y \u1edf b\u1eadc trung h\u1ecdc ph\u1ed5 th\u00f4ng. Khi \u0111\u00f3, Deng ch\u1ec9 m\u1edbi 7 tu\u1ed5i.<\/p>\n<p>Cha m\u1eb9 Deng b\u1eaft \u0111\u1ea7u lo ng\u1ea1i r\u1eb1ng vi\u1ec7c \u0111\u1ecdc s\u00e1ch li\u00ean t\u1ee5c s\u1ebd l\u00e0m h\u1ecfng th\u1ecb l\u1ef1c c\u1ee7a c\u1eadu, n\u00ean h\u1ecd mua cho c\u1eadu m\u1ed9t b\u1ed9 c\u1edd v\u00e2y. C\u1eadu l\u1eadp t\u1ee9c say m\u00ea tr\u00f2 ch\u01a1i n\u00e0y. Ch\u1eb3ng bao l\u00e2u sau, c\u1eadu \u0111\u00e3 d\u00e0nh h\u1ea7u h\u1ebft th\u1eddi gian r\u1ea3nh r\u1ed7i \u0111\u1ec3 kh\u00e1m ph\u00e1 ra nh\u1eefng th\u1ebf gi\u1edbi m\u00e0 m\u00ecnh c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra t\u1eeb c\u00e1c qu\u00e2n c\u1edd \u0111en tr\u1eafng \u2014 gi\u1ea3i c\u00e1c th\u1ebf c\u1edd, t\u00ecm ki\u1ebfm nh\u1eefng chi\u1ebfn l\u01b0\u1ee3c t\u1ed1i \u01b0u v\u00e0 \u0111\u1eafm ch\u00ecm trong suy t\u01b0 su\u1ed1t h\u00e0ng gi\u1edd li\u1ec1n.<\/p>\n<p>\u201cCh\u01a1i c\u1edd v\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t vi\u1ec7c cho ph\u00e9p b\u1ea1n t\u1eadp trung v\u00e0o m\u1ed9t vi\u1ec7c duy nh\u1ea5t trong m\u1ed9t kho\u1ea3ng th\u1eddi gian, th\u01b0\u1eddng l\u00e0 hai ho\u1eb7c ba gi\u1edd,\u201d Deng n\u00f3i. \u201cT\u00f4i r\u1ea5t th\u00edch \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3.\u201d<\/p>\n<p>C\u1eadu ti\u1ebfn b\u1ed9 r\u1ea5t nhanh, ch\u01a1i t\u1ea1i m\u1ed9t c\u00e2u l\u1ea1c b\u1ed9 c\u1edd v\u00e2y \u0111\u1ecba ph\u01b0\u01a1ng v\u00e0 tham gia c\u00e1c gi\u1ea3i \u0111\u1ea5u c\u1ea5p qu\u1eadn r\u1ed3i c\u1ea5p th\u00e0nh ph\u1ed1. \u201cTh\u1eb1ng b\u00e9 kh\u00f4ng ch\u1ecbu ch\u1ea5p nh\u1eadn th\u1ea5t b\u1ea1i,\u201d m\u1eb9 c\u1eadu k\u1ec3. \u201cKhi ch\u01a1i c\u1edd v\u1edbi b\u1ea1n b\u00e8 m\u00e0 thua, n\u00f3 c\u1ee9 nh\u1ea5t quy\u1ebft \u0111\u00f2i ch\u01a1i l\u1ea1i l\u1ea5n n\u00e0y \u0111\u1ebfn l\u1ea7n kh\u00e1c cho \u0111\u1ebfn khi th\u1eafng m\u1edbi th\u00f4i.\u201d<\/p>\n<p>N\u0103m 2001, khi c\u00f2n h\u1ecdc trung h\u1ecdc c\u01a1 s\u1edf, Deng tham d\u1ef1 gi\u1ea3i \u0111\u1ea5u tuy\u1ec3n ch\u1ecdn k\u1ef3 th\u1ee7 chuy\u00ean nghi\u1ec7p to\u00e0n qu\u1ed1c \u2014 m\u1ed9t cu\u1ed9c thi v\u00f4 c\u00f9ng cam go \u0111\u1ec3 b\u01b0\u1edbc ch\u00e2n v\u00e0o th\u1ebf gi\u1edbi c\u1edd v\u00e2y chuy\u00ean nghi\u1ec7p. \u0110\u1ebfn ba v\u00e1n cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a gi\u1ea3i, c\u1eadu ch\u1ec9 c\u1ea7n th\u1eafng th\u00eam m\u1ed9t v\u00e1n n\u1eefa l\u00e0 \u0111\u1ee7 \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n. Nh\u01b0ng c\u1eadu \u0111\u00e3 thua c\u1ea3 ba v\u00e1n. N\u0103m sau, c\u1eadu th\u1eed s\u1ee9c th\u00eam m\u1ed9t l\u1ea7n n\u1eefa, nh\u01b0ng tr\u00e1i tim c\u1eadu kh\u00f4ng c\u00f2n d\u00e0nh cho c\u1edd v\u00e2y n\u1eefa.<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16046 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/05\/Picture2_quotation-mark-1.png?resize=33%2C33&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"33\" height=\"33\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><em><strong>&#8220;M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng ngh\u0129 chuy\u1ec7n n\u00e0y\u2014t\u00f4i c\u0169ng ch\u1eb3ng bi\u1ebft n\u1eefa\u2014ph\u1ea3i \u0111\u1ebfn c\u1ea3 th\u1eadp k\u1ef7 n\u1eefa m\u1edbi x\u1ea3y ra.&#8221; <\/strong><\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>\u2014 Beno\u00eet Pausader<\/strong><\/span><\/p>\n<p>Ngay t\u1eeb nh\u1eefng chuy\u1ebfn \u0111i b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1eddng d\u00e0i c\u00f9ng gia \u0111\u00ecnh thu\u1edf \u1ea5y, Deng \u0111\u00e3 nu\u00f4i d\u01b0\u1ee1ng ni\u1ec1m \u0111am m\u00ea v\u1edbi to\u00e1n h\u1ecdc v\u00ec nh\u1eefng l\u00fd do t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 khi c\u1eadu b\u1ecb cu\u1ed1n h\u00fat b\u1edfi m\u00f4n c\u1edd v\u00e2y: c\u1eadu c\u00f3 th\u1ec3 d\u00e0nh h\u00e0ng gi\u1edd li\u1ec1n m\u1ed9t m\u00ecnh \u0111\u1ec3 nghi\u1ec1n ng\u1eabm m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n duy nh\u1ea5t, t\u00ecm ki\u1ebfm c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng v\u00e0 n\u1ed7 l\u1ef1c kh\u00e1m ph\u00e1 con \u0111\u01b0\u1eddng \u0111\u1ed9c \u0111\u00e1o d\u1eabn \u0111\u1ebfn \u0111\u00e1p \u00e1n \u0111\u00fang. V\u00e0 c\u1eadu th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 n\u0103ng khi\u1ebfu trong l\u0129nh v\u1ef1c n\u00e0y. Nh\u01b0ng, Deng chia s\u1ebb r\u1eb1ng: khi \u0111\u00f3, &#8220;m\u1ecdi chuy\u1ec7n v\u1eabn ch\u01b0a ph\u1ea3i l\u00e0 \u0111i\u1ec1u g\u00ec nghi\u00eam t\u00fac.&#8221;<\/p>\n<p>Tuy nhi\u00ean, sau th\u1ea5t b\u1ea1i t\u1ea1i gi\u1ea3i \u0111\u1ea5u c\u1edd v\u00e2y \u1ea5y, c\u00e1ch \u0111\u00e1nh gi\u00e1 c\u1ee7a Deng g\u1ea7n nh\u01b0 ho\u00e0n to\u00e0n t\u1ec9nh t\u00e1o: \u201cB\u1ea5y gi\u1edd ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t l\u1ef1a ch\u1ecdn,\u201d anh n\u00f3i. \u201cHo\u1eb7c c\u1edd v\u00e2y, ho\u1eb7c to\u00e1n h\u1ecdc. V\u00ec t\u00f4i \u0111\u00e3 thua, n\u00ean t\u00f4i quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh chuy\u1ec3n tr\u1ecdng t\u00e2m sang to\u00e1n h\u1ecdc.\u201d<\/p>\n<p>Anh \u0111\u1eb7t ra m\u1ed9t m\u1ee5c ti\u00eau: tham d\u1ef1 K\u1ef3 thi Olympic To\u00e1n h\u1ecdc Qu\u1ed1c t\u1ebf (IMO), cu\u1ed9c thi to\u00e1n danh gi\u00e1 nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi d\u00e0nh cho h\u1ecdc sinh ph\u1ed5 th\u00f4ng. Gi\u00e1o vi\u00ean to\u00e1n c\u1ee7a anh khi \u0111\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng hu\u1ea5n luy\u1ec7n vi\u00ean Olympic to\u00e1n h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c, v\u00e0 hai th\u1ea7y tr\u00f2 b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f9ng nhau luy\u1ec7n t\u1eadp v\u00e0o c\u00e1c bu\u1ed5i t\u1ed1i v\u00e0 cu\u1ed1i tu\u1ea7n. V\u00e0o n\u0103m cu\u1ed1i c\u1ea5p trung h\u1ecdc c\u01a1 s\u1edf (t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng l\u1edbp 9), anh \u0111\u00e3 h\u1ecdc xong to\u00e0n b\u1ed9 ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh to\u00e1n trung h\u1ecdc ph\u1ed5 th\u00f4ng, nh\u01b0ng v\u1eabn kh\u00f4ng v\u01b0\u1ee3t qua \u0111\u01b0\u1ee3c v\u00f2ng tuy\u1ec3n ch\u1ecdn \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u1ec3 tham d\u1ef1 IMO.<\/p>\n<p>\u201cL\u00fac \u0111\u00f3 t\u00f4i c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t t\u1ec7,\u201d Deng n\u00f3i. V\u00ec v\u1eady, anh c\u00e0ng n\u1ed7 l\u1ef1c h\u01a1n. N\u0103m sau, anh v\u01b0\u1ee3t qua ba v\u00f2ng tuy\u1ec3n ch\u1ecdn v\u00e0 gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t su\u1ea5t trong \u0111\u1ed9i tuy\u1ec3n t\u1eadp hu\u1ea5n qu\u1ed1c gia. Nh\u01b0ng anh kh\u00f4ng n\u1eb1m trong s\u1ed1 s\u00e1u h\u1ecdc sinh cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ecdn \u0111\u1ec3 \u0111\u1ea1i di\u1ec7n cho Trung Qu\u1ed1c.<\/p>\n<p>S\u1ef1 t\u1eadp trung v\u00e0 l\u00f2ng quy\u1ebft t\u00e2m c\u1ee7a anh ch\u01b0a bao gi\u1edd suy gi\u1ea3m. \u201cT\u00f4i th\u1ef1c s\u1ef1 mu\u1ed1n chi\u1ebfn th\u1eafng,\u201d Deng n\u00f3i. N\u0103m ti\u1ebfp theo, anh kh\u00f4ng ch\u1ec9 l\u1ecdt v\u00e0o \u0111\u1ed9i tuy\u1ec3n m\u00e0 c\u00f2n gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c huy ch\u01b0\u01a1ng v\u00e0ng.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16830\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Anh-Deng-trong-phong-lam-viec.png?resize=679%2C361&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"679\" height=\"361\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Deng trong v\u0103n ph\u00f2ng c\u1ee7a anh t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Chicago, n\u01a1i anh l\u00e0 gi\u00e1o s\u01b0 t\u1eeb n\u0103m 2025. (<em>Kristen Normand cho Quanta Magazine)<\/em><\/p>\n<p>Th\u00e0nh t\u00edch \u0111\u00f3 gi\u00fap anh \u0111\u01b0\u1ee3c tuy\u1ec3n th\u1eb3ng v\u00e0o \u0110\u1ea1i h\u1ecdc B\u1eafc Kinh, m\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng \u0111\u1ea1i h\u1ecdc h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a Trung Qu\u1ed1c. Ban \u0111\u1ea7u, \u201ct\u00f4i th\u1eadm ch\u00ed c\u00f2n ch\u01b0a ngh\u0129 \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c ch\u1ecdn to\u00e1n h\u1ecdc l\u00e0m s\u1ef1 nghi\u1ec7p,\u201d anh n\u00f3i. \u201cD\u1ea7n d\u1ea7n t\u00f4i m\u1edbi nh\u1eadn ra r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u0129nh v\u1ef1c ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi m\u00ecnh.\u201d<\/p>\n<p>Tr\u1ea3i nghi\u1ec7m t\u1ea1i k\u1ef3 thi Olympic \u201ckhi\u1ebfn t\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng, c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 l\u0129nh v\u1ef1c m\u00e0 t\u00f4i th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 n\u0103ng khi\u1ebfu.\u201d V\u00ec th\u1ebf, anh t\u1ef1 nh\u1ee7: \u201cV\u1eady t\u1ea1i sao t\u00f4i kh\u00f4ng c\u1ee9 theo \u0111u\u1ed5i n\u00f3?\u201d<\/p>\n<p><strong>Nh\u1eefng g\u00f3c nh\u00ecn m\u1edbi<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>Sau hai n\u0103m h\u1ecdc chuy\u00ean ng\u00e0nh to\u00e1n t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc B\u1eafc Kinh, anh chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn Vi\u1ec7n C\u00f4ng ngh\u1ec7 Massachusetts (MIT). Vi\u1ec7c sinh vi\u00ean to\u00e1n Trung Qu\u1ed1c ra n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i h\u1ecdc sau \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0 \u0111i\u1ec1u kh\u00e1 ph\u1ed5 bi\u1ebfn, nh\u01b0ng \u0111\u1ed1i v\u1edbi sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u00f3 l\u1ea1i l\u00e0 chuy\u1ec7n hi\u1ebfm. \u201cR\u1ed3i th\u1ebf n\u00e0o b\u1ea1n c\u0169ng s\u1ebd ra n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i th\u00f4i,\u201d Deng n\u00f3i \u2014 v\u1eady th\u00ec t\u1ea1i sao ph\u1ea3i ch\u1edd?<\/p>\n<p>Ngay trong n\u0103m \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1ea5y, anh tham d\u1ef1 m\u1ed9t bu\u1ed5i thuy\u1ebft tr\u00ecnh gi\u00fap \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng cho con \u0111\u01b0\u1eddng s\u1ef1 nghi\u1ec7p c\u1ee7a anh. Andrea Nahmod \u2014 m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Massachusetts Amherst (ng\u01b0\u1eddi sau n\u00e0y tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t trong nh\u1eefng c\u1ed9ng s\u1ef1 th\u00e2n c\u1eadn nh\u1ea5t c\u1ee7a Deng) \u2014 tr\u00ecnh b\u00e0y nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 c\u00e1i g\u1ecdi l\u00e0 b\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean. Deng b\u1ecb cu\u1ed1n h\u00fat ngay l\u1eadp t\u1ee9c.<\/p>\n<p>B\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean \u0111\u1eb7t ra c\u00e2u h\u1ecfi v\u1ec1 nghi\u1ec7m c\u1ee7a m\u1ed9t s\u1ed1 d\u1ea1ng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ea1o h\u00e0m ri\u00eang, hay PDE (partial differential equations), nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh m\u00f4 t\u1ea3 s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i theo th\u1eddi gian c\u1ee7a c\u00e1ch c\u00e1c d\u1ea1ng s\u00f3ng ph\u1ee9c t\u1ea1p \u2014 t\u1eeb s\u00f3ng n\u01b0\u1edbc ngo\u00e0i \u0111\u1ea1i d\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ebfn s\u00f3ng \u00e1nh s\u00e1ng trong c\u00e1c c\u00e1p quang.<\/p>\n<p>C\u1ee5 th\u1ec3, Nahmod mu\u1ed1n ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng, b\u1ea5t k\u1ec3 h\u00ecnh d\u1ea1ng ban \u0111\u1ea7u c\u1ee7a c\u00e1c con s\u00f3ng ra sao, PDE v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 m\u00f4 h\u00ecnh h\u00f3a ch\u00ednh x\u00e1c \u0111i\u1ec1u g\u00ec s\u1ebd x\u1ea3y ra v\u1edbi ch\u00fang t\u1ea1i b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m n\u00e0o trong t\u01b0\u01a1ng lai. C\u00f3 th\u1ec3 x\u1ea3y ra Nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh b\u1ecb th\u1ea5t b\u1ea1i trong vi\u1ec7c m\u00f4 t\u1ea3 h\u00e0nh vi ti\u1ebfp theo c\u1ee7a m\u1ed9t con s\u00f3ng, nh\u01b0ng nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p nh\u01b0 v\u1eady l\u00e0 c\u1ef1c k\u1ef3 hi\u1ebfm. N\u1ebfu b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u1edbi m\u1ed9t d\u1ea1ng s\u00f3ng ng\u1eabu nhi\u00ean n\u00e0o \u0111\u00f3, PDE s\u1ebd \u00a0c\u00f3 m\u1ed9t nghi\u1ec7m m\u00f4 t\u1ea3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u00e0nh vi c\u1ee7a s\u00f3ng \u0111\u00f3 \u1edf nh\u1eefng th\u1eddi \u0111i\u1ec3m v\u1ec1 sau.<\/p>\n<p>V\u1ea5n \u0111\u1ec1 l\u00e0 \u0111\u1ed1i v\u1edbi ph\u1ea7n l\u1edbn PDE, vi\u1ec7c ch\u1ee9ng minh s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a nghi\u1ec7m n\u00e0y l\u00e0 v\u00f4 c\u00f9ng kh\u00f3 kh\u0103n.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16046\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/05\/Picture2_quotation-mark-1.png?resize=39%2C39&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"39\" height=\"39\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong><em>\u201cAnh \u1ea5y \u0111\u00e3 xu\u1ea5t s\u1eafc ngay t\u1eeb \u0111\u1ea7u \u2026 r\u1ea5t gi\u1ecfi trong vi\u1ec7c n\u1eafm b\u1eaft b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ed1t l\u00f5i c\u1ee7a v\u1ea5n \u0111\u1ec1.\u201d<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>\u2014 Alexandru Ionescu<\/strong><\/span><\/p>\n<p>\u201cT\u00f4i th\u1ea5y \u00fd t\u01b0\u1edfng n\u00e0y r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb,\u201d Deng n\u00f3i. B\u1edfi v\u00ec c\u00e2u h\u1ecfi n\u00e0y li\u00ean quan \u0111\u1ebfn m\u1ed9t \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u ng\u1eabu nhi\u00ean, n\u00f3 \u0111\u01b0a l\u00fd thuy\u1ebft x\u00e1c su\u1ea5t \u2014 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u00f9ng \u0111\u1ec3 x\u00e1c \u0111\u1ecbnh \u0111i\u1ec3m kh\u1edfi \u0111\u1ea7u \u1ea5y v\u00e0 ch\u1ee9ng minh nh\u1eefng m\u1ec7nh \u0111\u1ec1 v\u1ec1 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u x\u1ea3y ra sau \u0111\u00f3 \u2014 v\u00e0o th\u1ebf gi\u1edbi t\u1ea5t \u0111\u1ecbnh c\u1ee7a c\u00e1c PDE. \u201cB\u1ea1n \u0111ang nh\u00ecn ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ee7a m\u00ecnh t\u1eeb m\u1ed9t g\u00f3c nh\u00ecn ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c.\u201d<\/p>\n<p>Sau bu\u1ed5i thuy\u1ebft tr\u00ecnh, Deng \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb Gigliola Staffilani, m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc n\u1eef t\u1ea1i MIT, ng\u01b0\u1eddi khi \u1ea5y \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 nh\u01b0 m\u1ed9t c\u1ed1 v\u1ea5n kh\u00f4ng ch\u00ednh th\u1ee9c c\u1ee7a anh, giao cho anh m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n li\u00ean quan \u0111\u1ec3 nghi\u00ean c\u1ee9u trong k\u1ef3 ngh\u1ec9 \u00a0h\u00e8. B\u00e0 \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c cho anh m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n v\u1ec1 h\u00e0nh vi c\u1ee7a nghi\u1ec7m cho m\u1ed9t phi\u00ean b\u1ea3n hai chi\u1ec1u c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger phi tuy\u1ebfn, m\u1ed9t PDE n\u1ed5i ti\u1ebfng m\u00f4 t\u1ea3 c\u00e1ch c\u00e1c s\u00f3ng chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng v\u00e0 t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi nhau.<\/p>\n<p>Khi Deng tr\u1edf l\u1ea1i v\u00e0o m\u00f9a thu, anh \u0111\u00e3 c\u00f3 m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o khoa h\u1ecdc ho\u00e0n ch\u1ec9nh. Staffilani kinh ng\u1ea1c tr\u01b0\u1edbc m\u1ee9c \u0111\u1ed9 uy\u00ean th\u00e2m c\u1ee7a n\u00f3. \u201cT\u00f4i hi\u1ec3u ngay: \u2018\u00d4i Ch\u00faa \u01a1i, c\u1eadu nh\u00f3c n\u00e0y th\u1eadt s\u1ef1 xu\u1ea5t ch\u00fang,\u2019\u201d b\u00e0 n\u00f3i. \u201cT\u00f4i ch\u01b0a t\u1eebng th\u1ea5y m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0o nh\u01b0 v\u1eady, k\u1ec3 c\u1ea3 t\u1eeb c\u00e1c h\u1ecdc vi\u00ean sau \u0111\u1ea1i h\u1ecdc c\u1ee7a m\u00ecnh \u2014 \u00edt nh\u1ea5t l\u00e0 ch\u01b0a t\u1eebng th\u1ea5y m\u1ed9t c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0o \u0111\u01b0\u1ee3c trau chu\u1ed1t m\u1ee9c \u1ea5y. N\u00f3 \u0111\u00e3 ho\u00e0n ch\u1ec9nh r\u1ed3i.\u201d<\/p>\n<p>B\u00e0i b\u00e1o \u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed <em>Analysis &amp; Partial Differential Equations<\/em>. \u201cT\u00f4i r\u1ea5t ph\u1ea5n kh\u00edch v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3,\u201d Deng n\u00f3i. \u201cV\u00e0 t\u00f4i ngh\u0129 ngay r\u1eb1ng, m\u1ed9t ng\u00e0y n\u00e0o \u0111\u00f3 m\u00ecnh c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f4ng b\u1ed1 tr\u00ean m\u1ed9t t\u1ea1p ch\u00ed c\u00f2n t\u1ed1t h\u01a1n n\u1eefa, m\u1ed9t t\u1ea1p ch\u00ed h\u00e0ng \u0111\u1ea7u.\u201d<\/p>\n<p>Anh t\u1eebng nghe n\u00f3i v\u1ec1 m\u1ed9t sinh vi\u00ean c\u00f9ng trang l\u1ee9a t\u00ean l\u00e0 John Pardon \u2014 m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c c\u0169ng nh\u1eadn Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields n\u0103m nay \u2014 khi c\u00f2n l\u00e0 sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc \u0111\u00e3 c\u00f4ng b\u1ed1 m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o tr\u00ean <em>Annals of Mathematics<\/em>, t\u1ea1p ch\u00ed h\u00e0ng \u0111\u1ea7u c\u1ee7a ng\u00e0nh to\u00e1n h\u1ecdc. Anh c\u00f3 ghen t\u1ecb kh\u00f4ng? \u201cC\u00f3 m\u1ed9t ch\u00fat,\u201d Deng c\u01b0\u1eddi \u0111\u00e1p.<\/p>\n<p>Deng th\u01b0\u1eddng c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng hay nh\u1ea5t khi \u1edf m\u1ed9t m\u00ecnh gi\u1eefa nh\u1eefng kh\u00f4ng gian r\u1ed9ng m\u1edf \u2014 trong nh\u1eefng chuy\u1ebfn \u0111i b\u1ed9 \u0111\u01b0\u1eddng d\u00e0i, hay \u0111\u1ee9ng b\u00ean b\u1edd bi\u1ec3n bi\u1ec3n. Anh t\u00ecm th\u1ea5y m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 trong nh\u1eefng b\u00e0i th\u01a1 \u0110\u01b0\u1eddng m\u00e0 anh y\u00eau th\u00edch. \u201c\u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t b\u1ea7u kh\u00f4ng kh\u00ed mang v\u1ebb c\u00f4 li\u00eau,\u201d anh n\u00f3i v\u1ec1 m\u1ed9t c\u00e2u th\u01a1. C\u00f2n v\u1ec1 m\u1ed9t c\u00e2u kh\u00e1c, anh n\u00f3i: \u201cT\u00f4i th\u00edch khung c\u1ea3nh n\u00e0y. M\u1ed9t m\u00ecnh, l\u1eafng nghe nh\u1eefng \u00e2m thanh \u1ea5y, ng\u1eafm nh\u00ecn b\u1ea7u tr\u1eddi, th\u1ea5y b\u1ea7u tr\u1eddi soi b\u00f3ng xu\u1ed1ng d\u00f2ng s\u00f4ng\u2026 M\u1ecdi th\u1ee9 \u0111\u1ec1u di\u1ec5n ra trong s\u1ef1 t\u0129nh l\u1eb7ng c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh. B\u1ea1n \u0111\u1ee9ng \u0111\u00f3 v\u00e0 suy ng\u1eabm.\u201d Nh\u1eefng v\u00ec sao th\u1eadt xa x\u00f4i, anh n\u00f3i, ngay c\u1ea3 nh\u1eefng suy ngh\u0129 c\u1ee7a b\u1ea1n c\u0169ng tr\u1edf n\u00ean xa x\u01b0a khi ta chi\u00eam nghi\u1ec7m v\u1ec1 nh\u1eefng bi\u1ebfn c\u1ed1 l\u1ecbch s\u1eed t\u1eeb qu\u00e1 kh\u1ee9; b\u1ea1n ho\u00e0n to\u00e0n, tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i \u0111\u01a1n \u0111\u1ed9c, trong khi th\u1ebf gi\u1edbi t\u0129nh l\u1eb7ng bao quanh. \u201c\u0110\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 m\u1ed9t c\u1ea3m gi\u00e1c tuy\u1ec7t v\u1eddi.\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16864\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-trong-cong-vien.png?resize=661%2C326&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"661\" height=\"326\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Deng \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u1ebfn thi\u00ean nhi\u00ean trong nh\u1eefng giai \u0111o\u1ea1n c\u0103ng th\u1eb3ng v\u00e0 b\u1ea5t \u0111\u1ecbnh. <em>Kristen Normand cho Quanta Magazine<\/em><\/p>\n<div class=\"n4sEPd\">\n<div class=\"QFw9Te BLojaf\">\n<div class=\"NQSJo\">Anh c\u0169ng th\u01b0\u1eddng \u1edf l\u1ea1i v\u1edbi nh\u1eefng khung c\u1ea3nh hiu qu\u1ea1nh, c\u00f4 li\u00eau nh\u01b0 v\u1eady khi s\u00e1ng t\u00e1c th\u01a1.<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>Ph\u00f2ng kh\u00e1ch c\u1ee7a anh h\u1ea7u nh\u01b0 tr\u1ed1ng kh\u00f4ng. Ch\u1ec9 c\u00f3 m\u1ed9t chi\u1ebfc b\u00e0n l\u00e0m vi\u1ec7c, m\u1ed9t t\u1ea5m b\u1ea3ng tr\u1eafng, m\u1ed9t gi\u00e1 s\u00e1ch nh\u1ecf v\u00e0 m\u1ed9t chi\u1ebfc gh\u1ebf b\u00e0nh. Kh\u00f4ng sofa, kh\u00f4ng ti-vi, kh\u00f4ng tranh treo t\u01b0\u1eddng, c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 th\u1ea3m tr\u1ea3i s\u00e0n. \u201c\u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 t\u1ed1t cho t\u00f4i,\u201d anh n\u00f3i. \u201cN\u00f3 t\u1ea1o cho t\u00f4i c\u1ea3m gi\u00e1c t\u1ef1 do. T\u00f4i c\u1ee9 th\u1ebf \u0111i l\u1ea1i quanh ph\u00f2ng v\u00e0 suy ng\u1eabm.\u201d M\u1eb7c d\u00f9 \u0111\u00e3 s\u1ed1ng \u1edf \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t n\u0103m r\u01b0\u1ee1i, c\u0103n ph\u00f2ng\u00a0 tr\u00f4ng v\u1eabn nh\u01b0 th\u1ec3 anh v\u1eeba m\u1edbi chuy\u1ec3n \u0111\u1ebfn. Anh n\u00f3i r\u1eb1ng s\u1ef1 th\u00edch nghi l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a m\u00ecnh trong nh\u1eefng n\u0103m \u0111\u1ea1i h\u1ecdc l\u00e0 vi\u1ec7c s\u1ed1ng chung v\u1edbi b\u1ea1n c\u00f9ng ph\u00f2ng.<\/p>\n<p>Ngay c\u1ea3 khi \u1edf c\u1ea1nh nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi th\u00e2n thi\u1ebft nh\u1ea5t, Deng v\u1eabn khi\u00eam nh\u01b0\u1eddng v\u00e0 k\u00edn \u0111\u00e1o. Anh r\u1ea5t h\u00e0o h\u1ee9ng khi b\u00e0n v\u1ec1 to\u00e1n h\u1ecdc \u2014 l\u00fac \u1ea5y anh n\u00f3i nhanh h\u01a1n m\u1ed9t ch\u00fat, to h\u01a1n m\u1ed9t ch\u00fat \u2014 nh\u01b0ng theo c\u00e1c \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p, khi c\u00e2u chuy\u1ec7n chuy\u1ec3n sang nh\u1eefng ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 kh\u00e1c, c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi c\u1ee7a anh th\u01b0\u1eddng ng\u1eafn g\u1ecdn v\u00e0 \u0111i th\u1eb3ng v\u00e0o tr\u1ecdng t\u00e2m. Anh kh\u00f4ng th\u1ea5y c\u1ea7n ph\u1ea3i gi\u1ea3i th\u00edch d\u00e0i d\u00f2ng ho\u1eb7c l\u00e1i cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n sang nh\u1eefng h\u01b0\u1edbng m\u1edbi. (Khi \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecfi anh c\u00f3 nh\u00e0 th\u01a1 y\u00eau th\u00edch n\u00e0o kh\u00f4ng, c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi c\u1ee7a anh ch\u1ec9 l\u00e0: \u201cC\u00f3.\u201d)<\/p>\n<p>Deng kh\u00f4ng l\u00e1i xe \u2014 th\u1eadm ch\u00ed ch\u01b0a bao gi\u1edd l\u1ea5y b\u1eb1ng l\u00e1i \u2014 v\u00ec anh s\u1ee3 r\u1eb1ng t\u00e2m tr\u00ed m\u00ecnh s\u1ebd b\u1ecb cu\u1ed1n v\u00e0o nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 to\u00e1n h\u1ecdc khi \u0111ang tham gia giao th\u00f4ng. Th\u1eddi c\u00f2n l\u00e0 sinh vi\u00ean \u0111\u1ea1i h\u1ecdc, c\u00f3 l\u1ea7n anh t\u1eebng nghi\u1ec1n ng\u1eabm t\u1eebng d\u00f2ng m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o khoa h\u1ecdc chuy\u00ean s\u00e2u v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ea1o h\u00e0m ri\u00eang PDE, d\u00e0i t\u1edbi 75 trang. Anh m\u1ea5t m\u1ed9t tu\u1ea7n, m\u1ed7i ng\u00e0y t\u00e1m ti\u1ebfng. \u201cT\u00f4i ki\u1ec3m tra k\u1ef9 l\u01b0\u1ee1ng t\u1eebng chi ti\u1ebft m\u1ed9t,\u201d anh chia s\u1ebb.<\/p>\n<p>D\u00f9 hi\u1ec7n nay anh kh\u00f4ng c\u00f2n duy tr\u00ec \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ee9c \u0111\u1ed9 b\u1ec1n b\u1ec9 nh\u01b0 th\u1ebf n\u1eefa, anh v\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 d\u00e0nh nhi\u1ec1u gi\u1edd li\u1ec1n \u0111\u1ec3 \u0111\u1ecdc k\u1ef9 m\u1ed9t b\u00e0i b\u00e1o khoa h\u1ecdc ho\u1eb7c gi\u1ea3i m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n. \u201cN\u1ebfu t\u00f4i kh\u00f4ng \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn tri\u1ec3n t\u1ed1t, t\u00f4i s\u1ebd th\u1ef1c s\u1ef1 th\u1ea5t v\u1ecdng, v\u00e0 t\u00f4i s\u1ebd ti\u1ebfp t\u1ee5c ngh\u0129 v\u1ec1 n\u00f3,\u201d anh n\u00f3i.<\/p>\n<p>Anh ho\u00e0n th\u00e0nh ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh h\u1ecdc t\u1ea1i MIT v\u00e0o n\u0103m 2011, sau \u0111\u00f3 theo h\u1ecdc ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh sau \u0111\u1ea1i h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Princeton, r\u1ed3i ti\u1ebfp t\u1ee5c l\u00e0m nghi\u00ean c\u1ee9u sau ti\u1ebfn s\u0129 t\u1ea1i Vi\u1ec7n Courant thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York. \u201cNgay t\u1eeb \u0111\u1ea7u anh \u1ea5y \u0111\u00e3 r\u1ea5t xu\u1ea5t s\u1eafc,\u201d Alexandru Ionescu, ng\u01b0\u1eddi h\u01b0\u1edbng d\u1eabn lu\u1eadn \u00e1n ti\u1ebfn s\u0129 c\u1ee7a Deng, cho bi\u1ebft. \u201cNgay c\u1ea3 khi c\u00f2n l\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u sinh, d\u00f9 ch\u01b0a c\u00f3 nhi\u1ec1u kinh nghi\u1ec7m\u2026 anh \u1ea5y \u0111\u00e3 r\u1ea5t gi\u1ecfi trong vi\u1ec7c n\u1eafm b\u1eaft b\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a v\u1ea5n \u0111\u1ec1, nh\u1eadn ra \u0111\u00e2u l\u00e0 y\u1ebfu t\u1ed1 then ch\u1ed1t trong m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n.\u201d<\/p>\n<p>Deng mu\u1ed1n \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u1ebfn b\u1ed9 trong vi\u1ec7c gi\u1ea3i b\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean, c\u1ee5 th\u1ec3 l\u00e0 tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u00e1c PDE b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u1edbi nh\u1eefng s\u00f3ng ban \u0111\u1ea7u \u201cth\u00f4\u201d\/\u201dh\u1ed7n \u0111\u1ed9n\u201d \u2014 nh\u1eefng s\u00f3ng ng\u1eabu nhi\u00ean dao \u0111\u1ed9ng d\u1eef d\u1ed9i ho\u1eb7c c\u00f3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec3m gi\u00e1n \u0111o\u1ea1n. N\u1ebfu anh c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng ngay c\u1ea3 trong nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u ki\u1ec7n nh\u01b0 v\u1eady, m\u1ed9t PDE v\u1eabn c\u00f3 nghi\u1ec7m, anh s\u1ebd hi\u1ec3u s\u00e2u s\u1eafc h\u01a1n v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u00f3 c\u0169ng nh\u01b0 v\u1ec1 m\u1ed9t t\u00ednh ch\u1ea5t c\u1ee5 th\u1ec3 c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ec7 v\u1eadt l\u00fd g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ed9 \u0111o Gibbs (<em>Gibbs measure<\/em>).<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng ch\u1eb3ng bao l\u00e2u sau, anh nh\u1eadn ra r\u1eb1ng nh\u1eefng c\u00f4ng c\u1ee5 c\u00f3 s\u1eb5n v\u00e0o th\u1eddi \u0111i\u1ec3m \u0111\u00f3 ch\u01b0a \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft c\u00f4ng vi\u1ec7c. \u201cCh\u00fang t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 thu \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ed1 k\u1ebft qu\u1ea3, nh\u01b0ng ch\u00fang ch\u01b0a th\u1eadt s\u1ef1 th\u1ecfa \u0111\u00e1ng,\u201d Deng n\u00f3i. Anh chuy\u1ec3n sang nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 kh\u00e1c, nh\u01b0ng ch\u00fang kh\u00f4ng cu\u1ed1n h\u00fat anh theo c\u00f9ng m\u1ed9t c\u00e1ch. Anh b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u1ea3m th\u1ea5y m\u1ea5t ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng v\u00e0 \u0111\u00f4i khi \u201ch\u01a1i ch\u00e1n n\u1ea3n\u201d.<\/p>\n<p>\u201cNh\u1eefng vi\u1ec7c m\u00e0 t\u00f4i l\u00e0m v\u00e0o th\u1eddi gian \u0111\u00f3 kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 t\u1ed1t nh\u1ea5t,\u201d anh n\u00f3i.<\/p>\n<p>\u201cT\u00f4i ngh\u0129 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 l\u00e0m t\u1ed5n th\u01b0\u01a1ng anh \u1ea5y,\u201d Nahmod, ng\u01b0\u1eddi sau n\u00e0y tr\u1edf th\u00e0nh m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi b\u1ea1n th\u00e2n thi\u1ebft v\u00e0 l\u00e0 ch\u1ed7 d\u1ef1a tinh th\u1ea7n c\u1ee7a Deng, cho bi\u1ebft. \u201cAnh \u1ea5y l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi r\u1ea5t nh\u1ea1y c\u1ea3m.\u201d<\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"size-full wp-image-16868 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Bai-tho.png?resize=292%2C476&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"292\" height=\"476\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/span><\/h1>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 160px\">(B\u00e0i th\u01a1 \u201cC\u1ea9m s\u1eaft\u201d\u00a0 c\u1ee7a thi s\u0129 L\u00fd Th\u01b0\u01a1ng \u1ea8n)<\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>C\u1edb sao c\u00e2y \u0111\u00e0n s\u1ea7u l\u1ea1i c\u00f3 n\u0103m m\u01b0\u01a1i d\u00e2y?<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>M\u1ed7i d\u00e2y, m\u1ed7i \u0111i\u1ec7u ch\u1ec9 g\u1ee3i v\u1ec1 nh\u1eefng m\u00f9a xu\u00e2n \u0111\u00e3 qua:<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>Gi\u1ea5c m\u1ed9ng ban mai m\u1edd \u1ea3o h\u00f3a th\u00e0nh c\u00e1nh b\u01b0\u1edbm;<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>L\u00f2ng \u0111\u1eafm say tr\u00fat c\u1ea3 v\u00e0o ti\u1ebfng chim \u0111\u1ed7 quy\u00ean.<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>Trong \u00e1nh tr\u0103ng t\u1ef1a ng\u1ecdc, th\u1ea5y l\u1ec7 r\u01a1i n\u01a1i m\u1eaft m\u1ef9 nh\u00e2n ng\u01b0;<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>Gi\u1eefa ni\u1ec1m vui r\u1ea1ng r\u1ee1, l\u00e0n kh\u00f3i ng\u1ecdc b\u00edch nh\u1eb9 nh\u00e0ng bay l\u00ean.<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>Nh\u1eefng c\u1ea3m x\u00fac \u1ea5y ch\u1eb3ng th\u1ec3 n\u00e0o t\u00ecm l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1eefa;<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><em>D\u01b0\u1eddng nh\u01b0 ch\u00fang \u0111\u00e3 v\u1ee5t m\u1ea5t ngay c\u1ea3 khi ta \u0111ang \u0111\u1eafm m\u00ecnh trong \u0111\u00f3.<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\">\u2013 B\u1ea3n d\u1ecbch c\u1ee7a H\u1ee9a Uy\u00ean Xung (Xu Yuanchong) (c\u00f3 nhi\u1ec1u b\u1ea3n d\u1ecbch ti\u1ebfng Vi\u1ec7t)<\/p>\n<\/blockquote>\n<p>\u0110\u1ec3 khu\u00e2y kh\u1ecfa, Deng t\u00ecm \u0111\u1ebfn truy\u1ec7n tranh (manga). \u201cT\u00f4i nh\u1edb anh \u1ea5y khi c\u00f2n \u1edf vi\u1ec7n Courant. L\u00fac n\u00e0o anh \u1ea5y c\u0169ng c\u1ea7m m\u1ed9t cu\u1ed1n manga tr\u00ean tay,\u201d Jalal Shatah, m\u1ed9t gi\u00e1o s\u01b0 t\u1eebng gi\u1eef ch\u1ee9c ch\u1ee7 nhi\u1ec7m khoa to\u00e1n t\u1ea1i \u0111\u00e2y, k\u1ec3 l\u1ea1i. Deng \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t th\u00edch nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 t\u00ecnh b\u1ea1n s\u00e2u s\u1eafc v\u00e0 s\u1ef1 l\u00e3ng m\u1ea1n, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi b\u1ecb cu\u1ed1n h\u00fat b\u1edfi m\u1ed9t th\u1ec3 lo\u1ea1i g\u1ecdi l\u00e0 <em>yuri<\/em>, t\u1eadp trung v\u00e0o nh\u1eefng m\u1ed1i quan h\u1ec7 nh\u01b0 v\u1eady gi\u1eefa c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt n\u1eef \u2014 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n m\u00e0 theo l\u1eddi anh, \u201cmang l\u1ea1i c\u1ea3m gi\u00e1c d\u1ec5 ch\u1ecbu, \u1ea5m \u00e1p v\u00e0 \u0111\u1eb9p \u0111\u1ebd\u201d. Ch\u00fang gi\u00fap Deng \u0111\u1ed1i x\u1eed t\u1eed t\u1ebf h\u01a1n v\u1edbi ch\u00ednh m\u00ecnh, \u201cc\u1ea3m th\u1ea5y tho\u1ea3i m\u00e1i h\u01a1n v\u1edbi cu\u1ed9c s\u1ed1ng\u201d.<\/p>\n<p>V\u00e0o n\u0103m 2017, khi th\u1eddi gian nghi\u00ean c\u1ee9u sau ti\u1ebfn s\u0129 t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc New York s\u1eafp k\u1ebft th\u00fac, Deng v\u1eabn ch\u01b0a nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eddi m\u1eddi n\u00e0o cho v\u1ecb tr\u00ed gi\u1ea3ng vi\u00ean v\u1edbi l\u1ed9 tr\u00ecnh h\u01b0\u1edbng t\u1edbi tr\u1ecdn \u0111\u1eddi (<em>tenure-track<\/em>) t\u1eeb c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng m\u00e0 anh mong mu\u1ed1n. Trong nhi\u1ec1u th\u00e1ng, Deng c\u00e2n nh\u1eafc vi\u1ec7c tr\u1edf v\u1ec1 Trung Qu\u1ed1c ho\u1eb7c nh\u1eadn m\u1ed9t c\u00f4ng vi\u1ec7c trong l\u0129nh v\u1ef1c t\u00e0i ch\u00ednh t\u1ea1i m\u1ed9t trong nh\u1eefng c\u00f4ng ty t\u1eebng tuy\u1ec3n d\u1ee5ng anh. \u201cT\u00f4i \u0111\u00e3 n\u00f3i v\u1edbi h\u1ecd r\u1eb1ng t\u00f4i v\u1eabn mu\u1ed1n theo \u0111u\u1ed5i to\u00e1n h\u1ecdc, nh\u01b0ng n\u1ebfu nh\u1eadn th\u1ea5y m\u00ecnh kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ee5c ti\u00eau \u0111\u00e3 \u0111\u1ec1 ra, th\u00ec c\u00f3 l\u1ebd t\u00f4i s\u1ebd c\u00e2n nh\u1eafc l\u1ef1a ch\u1ecdn n\u00e0y,\u201d Deng cho hay.<\/p>\n<p>Deng v\u1eabn th\u00edch \u1edf m\u1ed9t m\u00ecnh \u2014 th\u1ef1c t\u1ebf l\u00e0 anh chu\u1ed9ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 h\u01a1n \u2014 nh\u01b0ng l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean trong \u0111\u1eddi, anh c\u1ea3m th\u1ea5y c\u00f4 \u0111\u01a1n.<\/p>\n<p>Anh h\u00ecnh dung v\u1ec1 nh\u1eefng ng\u00e0y th\u00e1ng s\u1eafp t\u1edbi. \u201cSuy cho c\u00f9ng, v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch l\u00e0 m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc, t\u00f4i s\u1ebd ch\u1ec9 l\u00e0m to\u00e1n m\u1ed7i ng\u00e0y th\u00f4i,\u201d Deng n\u00f3i. \u201c\u0110\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng, v\u1ec1 nh\u00e0, r\u1ed3i \u0111\u1ebfn tr\u01b0\u1eddng, r\u1ed3i l\u1ea1i v\u1ec1 nh\u00e0.\u201d Th\u1ebf nh\u01b0ng, anh c\u1ea3m th\u1ea5y v\u00f4 c\u00f9ng b\u1ea5t an v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai \u0111\u00f3. Li\u1ec7u anh c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra nh\u1eefng th\u00e0nh t\u1ef1u l\u1edbn lao kh\u00f4ng? Li\u1ec7u anh c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng nh\u1eadn v\u00ec nh\u1eefng th\u00e0nh qu\u1ea3 \u0111\u00f3 kh\u00f4ng?<\/p>\n<p>Anh nh\u1edb l\u1ea1i l\u00fac \u0111\u1ecdc m\u1ed9t b\u1ed9 manga, \u201cm\u1ed9t trong nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00fd t\u01b0\u1edfng h\u00f3a, n\u01a1i c\u00e1c nh\u00e2n v\u1eadt \u0111\u1ebfn v\u1edbi nhau, l\u00e0m vi\u1ec7c, v\u00e0 tr\u1ea3i qua nh\u1eefng giai \u0111o\u1ea1n \u0111\u1ea7y ph\u1ee9c t\u1ea1p, \u0111\u1ec3 r\u1ed3i cu\u1ed1i c\u00f9ng h\u1ecd c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng t\u1ed1t \u0111\u1eb9p. \u0110ang \u0111\u1ecdc c\u00e2u chuy\u1ec7n \u1ea5y, \u0111\u1ed9t nhi\u00ean t\u00f4i c\u1ea3m th\u1ea5y r\u1ea5t x\u00fac \u0111\u1ed9ng. T\u00f4i ngh\u0129: \u2018\u1eea, v\u1eady c\u00f2n b\u1ea3n th\u00e2n m\u00ecnh th\u00ec sao?\u2019\u201d<\/p>\n<p>M\u00f9a \u0111\u00f4ng n\u0103m \u1ea5y, trong t\u00e2m tr\u1ea1ng \u201cv\u00f4 c\u00f9ng c\u0103ng th\u1eb3ng v\u00e0 lo \u00e2u\u201d, anh l\u1ea5y t\u00e0u \u0111\u1ebfn Long Beach g\u1ea7n \u0111\u00f3, n\u1eb1m \u1edf b\u1edd nam c\u1ee7a Long Island, v\u00e0 thu\u00ea m\u1ed9t ph\u00f2ng kh\u00e1ch s\u1ea1n. T\u1ea1i \u0111\u00e2y, anh lang thang d\u1ecdc b\u1edd bi\u1ec3n v\u00e0 l\u00e0m th\u01a1, tr\u00fat h\u1ebft t\u00e2m t\u01b0 l\u00ean trang gi\u1ea5y b\u1eb1ng th\u1ec3 th\u01a1 t\u00e1m c\u00e2u nghi\u00eam ng\u1eb7t \u2014th\u1ec3 th\u01a1 m\u00e0 ch\u00ednh L\u00fd Th\u01b0\u01a1ng \u1ea8n \u0111\u00e3 s\u1eed d\u1ee5ng. Anh vi\u1ebft v\u1ec1 n\u1ed7i khao kh\u00e1t mu\u1ed1n tho\u00e1t kh\u1ecfi th\u1ef1c t\u1ea1i; r\u1eb1ng h\u00e0nh \u0111\u1ed9ng \u0111\u00f3 s\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ph\u1ea3n b\u1ed9i \u0111\u1ed1i v\u1edbi gi\u1ea5c m\u01a1 theo \u0111u\u1ed5i to\u00e1n h\u1ecdc c\u1ee7a m\u00ecnh. V\u00e0 v\u1ec1 nh\u1eefng con s\u00f3ng d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 c\u0169ng \u0111ang b\u1ed3n ch\u1ed3n, b\u1ea5t an.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-16871\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-truoc-nha.png?resize=627%2C396&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"627\" height=\"396\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Deng t\u1eadp trung v\u00e0o to\u00e1n h\u1ecdc tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i \u0111\u1ebfn n\u1ed7i anh kh\u00f4ng l\u00e1i xe, v\u00ec lo t\u00e2m tr\u00ed m\u00ecnh s\u1ebd b\u1ecb cu\u1ed1n sang nh\u1eefng suy ngh\u0129 v\u1ec1 to\u00e1n h\u1ecdc khi \u0111ang tham gia giao th\u00f4ng. <em>Kristen Normand cho Quanta Magazine<\/em><\/p>\n<p>Sau khi \u0111\u00e3 tr\u00fat h\u1ebft b\u1ea7u t\u00e2m s\u1ef1, \u201cth\u00ec t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ef1 nh\u1ee7: \u2018\u0110\u01b0\u1ee3c r\u1ed3i, xong r\u1ed3i.\u2019 T\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 quay l\u1ea1i v\u1edbi cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a m\u00ecnh,\u201d Deng chia s\u1ebb. Anh tr\u1edf v\u1ec1 Manhattan. D\u00f9 v\u1eabn c\u00f2n c\u1ea3m th\u1ea5y b\u1ea5t an, nh\u01b0ng sau m\u1ed9t tu\u1ea7n ngh\u1ec9 ng\u01a1i, anh \u201ct\u1ef1 nhi\u00ean c\u1ea3m nh\u1eadn nhu c\u1ea7u ph\u1ea3i l\u00e0m vi\u1ec7c, c\u1ea7n ph\u1ea3i l\u00e0m to\u00e1n.\u201d<\/p>\n<p>Anh ti\u1ebfp t\u1ee5c mi\u1ec7t m\u00e0i v\u00e0 c\u1ed1 g\u1eafng g\u1ea1t b\u1ecf nh\u1eefng ho\u00e0i nghi ra kh\u1ecfi t\u00e2m tr\u00ed. R\u1ed3i v\u00e0o n\u0103m 2018, anh nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1eddi m\u1eddi t\u1eeb \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Nam California v\u00e0o l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1edbi l\u1ed9 tr\u00ecnh h\u01b0\u1edbng t\u1edbi v\u1ecb tr\u00ed bi\u00ean ch\u1ebf tr\u1ecdn \u0111\u1eddi (tenure-track). Anh nh\u1eadn l\u1eddi ngay.<\/p>\n<p><strong>T\u00ecm l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c con \u0111\u01b0\u1eddng <\/strong><\/p>\n<p>M\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc kh\u00e1c c\u0169ng \u0111ang c\u1ea3m th\u1ea5y m\u1ea5t ph\u01b0\u01a1ng h\u01b0\u1edbng \u0111\u00e3 gi\u00fap Deng tho\u00e1t kh\u1ecfi giai \u0111o\u1ea1n lo \u00e2u n\u00e0y \u2014 v\u00e0 \u0111\u01b0a anh tr\u1edf l\u1ea1i v\u1edbi b\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean. Haitian Yue khi \u0111\u00f3 v\u1eeba b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f4ng vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u sau ti\u1ebfn s\u0129 t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Nam California, v\u00e0 \u0111ang g\u1eb7p nhi\u1ec1u kh\u00f3 kh\u0103n. \u201cT\u00f4i ch\u01b0a t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t d\u1ef1 \u00e1n th\u1ef1c s\u1ef1 \u01b0ng \u00fd n\u00e0o. T\u00f4i c\u0169ng kh\u00f4ng c\u00f3 m\u1ee5c ti\u00eau r\u00f5 r\u00e0ng n\u00e0o c\u1ea3,\u201d Yue n\u00f3i. Trong l\u00fac l\u00e1i xe \u0111\u01b0a Deng v\u1ec1 c\u0103n h\u1ed9 c\u1ee7a anh sau m\u1ed9t b\u1eefa \u0103n t\u1ed1i v\u1edbi c\u1ea3 nh\u00f3m \u2014 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u bi\u1ebft Deng kh\u00f4ng l\u00e1i xe, ngay c\u1ea3 khi s\u1ed1ng \u1edf Los Angeles \u2014 Yue t\u00e2m s\u1ef1 v\u1ec1 nh\u1eefng lo l\u1eafng c\u1ee7a m\u00ecnh v\u00e0 nh\u1eafc \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c anh t\u1eebng l\u00e0m lu\u1eadn \u00e1n ti\u1ebfn s\u0129 v\u1ec1 ch\u00ednh b\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean.<\/p>\n<p>Deng ngh\u0129 r\u1eb1ng \u0111\u00e2y l\u00e0 th\u1eddi \u0111i\u1ec3m th\u00edch h\u1ee3p \u0111\u1ec3 quay l\u1ea1i \u0111\u1ec1 t\u00e0i \u1ea5y, v\u00e0 \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb h\u1ecd h\u1ee3p t\u00e1c v\u1edbi Nahmod, ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 b\u00e0i thuy\u1ebft tr\u00ecnh tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y \u0111\u00e3 khi\u1ebfn Deng b\u1ecb cu\u1ed1n h\u00fat v\u00e0o ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 n\u00e0y l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean.<\/p>\n<p>Deng, Nahmod v\u00e0 Yue quay l\u1ea1i nghi\u00ean c\u1ee9u ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger hai-chi\u1ec1u, v\u00e0 b\u1eaft tay ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng: ngay c\u1ea3 khi b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u1edbi m\u1ed9t s\u00f3ng ban \u0111\u1ea7u ng\u1eabu nhi\u00ean c\u00f3 \u0111\u1ed9 g\u1ed3 gh\u1ec1 cao, ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh n\u00e0y v\u1eabn c\u00f3 m\u1ed9t nghi\u1ec7m \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c \u0111\u1ecbnh r\u00f5 r\u00e0ng. N\u1ebfu c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ee9ng minh \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, h\u1ecd s\u1ebd c\u00f3 th\u1ec3 ch\u1ec9 ra r\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh n\u00e0y \u1ea9n ch\u1ee9a m\u1ed9t c\u1ea5u tr\u00fac th\u1ed1ng k\u00ea.<\/p>\n<p>Gi\u1ea3 s\u1eed b\u1ea1n ch\u1ecdn ng\u1eabu nhi\u00ean m\u1ed9t s\u00f3ng ban \u0111\u1ea7u t\u1eeb v\u00f4 s\u1ed1 kh\u1ea3 n\u0103ng, tu\u00e2n theo m\u1ed9t quy lu\u1eadt n\u1ed5i ti\u1ebfng g\u1ecdi l\u00e0 \u0111\u1ed9 \u0111o Gibbs. Quy lu\u1eadt \u1ea5y \u2014 v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c cho l\u00e0 d\u00f9ng \u0111\u1ec3 m\u00f4 h\u00ecnh h\u00f3a m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111ang \u1edf tr\u1ea1ng th\u00e1i c\u00e2n b\u1eb1ng \u2014 cho bi\u1ebft r\u1eb1ng: m\u1ed9t t\u1ef7 l\u1ec7 nh\u1ea5t \u0111\u1ecbnh trong c\u00e1c s\u00f3ng ban \u0111\u1ea7u kh\u1ea3 d\u0129 s\u1ebd c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ednh ch\u1ea5t n\u00e0o \u0111\u00f3, m\u1ed9t t\u1ef7 l\u1ec7 kh\u00e1c s\u1ebd c\u00f3 m\u1ed9t t\u00ednh ch\u1ea5t kh\u00e1c, v\u00e0 c\u1ee9 ti\u1ebfp t\u1ee5c nh\u01b0 v\u1eady. M\u1ed9t s\u00f3ng c\u1ee5 th\u1ec3 n\u00e0o \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i theo th\u1eddi gian v\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng bi\u1ec3u hi\u1ec7n nh\u1eefng \u0111\u1eb7c t\u00ednh r\u1ea5t kh\u00e1c bi\u1ec7t. Nh\u01b0ng Deng, Nahmod v\u00e0 Yue mu\u1ed1n ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng: n\u1ebfu x\u00e9t to\u00e0n b\u1ed9 c\u00e1c s\u00f3ng thu \u0111\u01b0\u1ee3c sau c\u00f9ng, ch\u00fang v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e2n b\u1ed1 theo \u0111\u00fang quy lu\u1eadt ban \u0111\u1ea7u. N\u00f3i theo ng\u00f4n ng\u1eef c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc, \u0111\u1ed9 \u0111o Gibbs l\u00e0 \u201cb\u1ea5t bi\u1ebfn\u201d (invariant).<\/p>\n<p>Theo c\u00e1ch l\u00e0m truy\u1ec1n th\u1ed1ng, c\u00e1c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc s\u1ebd gi\u1ea3i quy\u1ebft b\u00e0i to\u00e1n n\u00e0y b\u1eb1ng c\u00e1ch t\u00e1ch nghi\u1ec7m c\u1ee7a PDE th\u00e0nh hai ph\u1ea7n v\u00e0 ph\u00e2n t\u00edch ch\u00fang m\u1ed9t c\u00e1ch ri\u00eang bi\u1ec7t. Tuy nhi\u00ean trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p n\u00e0y, c\u00e1ch l\u00e0m \u1ea5y kh\u00f4ng hi\u1ec7u qu\u1ea3: m\u1ed9t trong hai ph\u1ea7n \u1ea5y v\u1eabn qu\u00e1 ph\u1ee9c t\u1ea1p. V\u00ec v\u1eady, Deng, Nahmod v\u00e0 Yue ti\u1ebfp t\u1ee5c chia nh\u1ecf th\u00eam ph\u1ea7n ph\u1ee9c t\u1ea1p \u0111\u00f3. Sau \u0111\u00f3, h\u1ecd ph\u00e1t tri\u1ec3n nh\u1eefng c\u00f4ng c\u1ee5 g\u1ecdi l\u00e0 tensor ng\u1eabu nhi\u00ean \u0111\u1ec3 ph\u00e2n t\u00edch c\u00e1c ph\u1ea7n \u1ea5y v\u00e0 kh\u1ea3o s\u00e1t c\u00e1ch ch\u00fang t\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u1eabn nhau.<\/p>\n<p>Yue nh\u1edb l\u1ea1i r\u1eb1ng khi h\u1ecd g\u1eb7p m\u1eb7t nhau \u0111\u1ec3 l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1ec1 d\u1ef1 \u00e1n n\u00e0y, Deng th\u01b0\u1eddng tr\u1edf n\u00ean im l\u1eb7ng, ch\u00ecm v\u00e0o suy ngh\u0129 trong su\u1ed1t n\u0103m, m\u01b0\u1eddi, th\u1eadm ch\u00ed m\u01b0\u1eddi l\u0103m ph\u00fat m\u1ed7i l\u1ea7n. \u201cAndrea v\u00e0 t\u00f4i v\u1eabn ti\u1ebfp t\u1ee5c th\u1ea3o lu\u1eadn, trong khi Yu Deng gi\u1eef im l\u1eb7ng v\u00e0 c\u1ed1 g\u1eafng t\u1ef1 m\u00ecnh suy ngh\u0129,\u201d Yue n\u00f3i. \u201cAnh \u1ea5y th\u1ef1c hi\u1ec7n r\u1ea5t nhi\u1ec1u ph\u00e9p t\u00ednh trong \u0111\u1ea7u. R\u1ed3i \u0111\u1ed9t nhi\u00ean anh \u1ea5y x\u00f3a nh\u1eefng g\u00ec ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 vi\u1ebft ra v\u00e0 n\u00f3i: \u2018Ch\u00fang ta n\u00ean l\u00e0m nh\u01b0 v\u1ea7y n\u00e8.\u2019\u201d<\/p>\n<p>\u201cTh\u1eadt s\u1ef1 k\u1ef3 di\u1ec7u,\u201d Nahmod n\u00f3i. \u201cC\u1ed9ng t\u00e1c v\u1edbi anh \u1ea5y l\u00e0 m\u1ed9t tr\u1ea3i nghi\u1ec7m \u0111\u1ea7y h\u1ee9ng kh\u1edfi. Khi quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3, anh \u1ea5y t\u1eadp trung cao \u0111\u1ed9 nh\u01b0 m\u1ed9t tia laser v\u1eady.\u201d<\/p>\n<p>Nh\u01b0 Pierre Germain, ng\u01b0\u1eddi h\u01b0\u1edbng d\u1eabn nghi\u00ean c\u1ee9u sau ti\u1ebfn s\u0129 c\u1ee7a Deng, t\u1eebng n\u00f3i: \u201cKhi l\u00e0m vi\u1ec7c c\u00f9ng anh \u1ea5y, b\u1ea1n c\u1ea3m gi\u00e1c nh\u01b0 \u0111ang ch\u1ea1y \u0111u\u1ed5i theo m\u1ed9t \u0111o\u00e0n t\u00e0u v\u1eady.\u201d<\/p>\n<p>Ch\u00ednh k\u1ef9 n\u0103ng \u0111\u00f3 cu\u1ed1i c\u00f9ng \u0111\u00e3 gi\u00fap b\u1ed9 ba hi\u1ec3u \u0111\u01b0\u1ee3c nghi\u1ec7m c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger hai-chi\u1ec1u, v\u00e0 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng \u0111\u1ed9 \u0111o Gibbs l\u00e0 b\u1ea5t bi\u1ebfn. Ch\u1ee9ng minh n\u00e0y sau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1 tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed <em>Annals of Mathematics<\/em>, gi\u00fap ho\u00e0n th\u00e0nh m\u1ee5c ti\u00eau m\u00e0 Deng \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t ra cho b\u1ea3n th\u00e2n t\u1eeb nhi\u1ec1u n\u0103m tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p><strong>M\u1ed9t d\u1ef1 \u00e1n b\u00ed m\u1eadt<\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong>C\u0169ng v\u00e0o kho\u1ea3ng th\u1eddi gian Deng b\u1eaft \u0111\u1ea7u h\u1ee3p t\u00e1c v\u1edbi Nahmod v\u00e0 Yue, anh \u0111\u00e3 g\u1eb7p Zaher Hani \u2014 m\u1ed9t s\u1ef1 g\u1eb7p g\u1ee1 m\u00e0 anh cho l\u00e0 c\u0169ng \u0111\u00e3 gi\u00fap anh v\u01b0\u1ee3t qua giai \u0111o\u1ea1n ho\u00e0i nghi v\u00e0 ch\u00e1n n\u1ea3n c\u1ee7a m\u00ecnh.<\/p>\n<p>Hani, m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Michigan, c\u0169ng \u0111ang nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c nghi\u1ec7m c\u1ee7a PDE v\u1edbi nh\u1eefng s\u00f3ng ban \u0111\u1ea7u ng\u1eabu nhi\u00ean, nh\u01b0ng v\u1edbi m\u1ed9t m\u1ee5c ti\u00eau kh\u00e1c. H\u00e3y l\u1ea5y ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger, ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh cho bi\u1ebft c\u00e1c s\u00f3ng ri\u00eang l\u1ebb t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u00e0 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1eabn nhau nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o theo th\u1eddi gian. C\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd t\u1eeb l\u00e2u \u0111\u00e3 ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1eb1ng: t\u1eeb m\u00f4 t\u1ea3 \u201cvi m\u00f4\u201d n\u00e0y c\u1ee7a m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng, ta c\u00f3 th\u1ec3 suy ra m\u1ed9t m\u00f4 t\u1ea3 \u1edf c\u1ea5p \u0111\u1ed9 cao h\u01a1n v\u1ec1 h\u00e0nh vi trung b\u00ecnh c\u1ee7a h\u1ec7 th\u1ed1ng \u0111\u00f3 \u2014 v\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u1ec3u di\u1ec5n b\u1edfi m\u1ed9t ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh kh\u00e1c, \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng (<em>wave kinetic equation<\/em>).<\/p>\n<p>C\u00e1c nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc nh\u01b0 Hani hy v\u1ecdng c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0a ra \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t ch\u1ee9ng minh ch\u1eb7t ch\u1ebd v\u1ec1 m\u1eb7t to\u00e1n h\u1ecdc cho s\u1ef1 suy d\u1eabn \u1ea5y.<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-16878 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-dung-truoc-cay-bong-vang.png?resize=836%2C331&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"836\" height=\"331\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\">S\u1ef1 ch\u00fa \u00fd \u0111\u1ebfn t\u1eebng chi ti\u1ebft c\u1ee7a Deng \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh giai tho\u1ea1i. \u201cAnh\u00a0 \u1ea5y n\u1eafm v\u1eefng m\u1ecdi th\u1ee9 &#8211; t\u1eadn 200 trang c\u1ee7a t\u00ednh to\u00e1n \u2013 ngay trong \u0111\u1ea7u m\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n xem l\u1ea1i,&#8221; m\u1ed9t \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p cho bi\u1ebft.\u00a0<em>Kristen Normand cho Quanta Magazine<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n<p>N\u0103m 2019, Hani v\u00e0 m\u1ed9t s\u1ed1 \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p v\u1eeba ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger h\u1ed9i t\u1ee5 v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng tr\u00ean c\u00e1c thang th\u1eddi gian ng\u1eafn. Nh\u01b0ng tr\u00ean c\u00e1c thang th\u1eddi gian d\u00e0i h\u01a1n, c\u00e1c s\u00f3ng c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i t\u01b0\u01a1ng t\u00e1c v\u1edbi nhau theo nh\u1eefng c\u00e1ch ph\u1ee9c t\u1ea1p h\u01a1n nhi\u1ec1u, d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 kh\u00f4ng th\u1ec3 x\u1eed l\u00fd \u0111\u01b0\u1ee3c. Hani nh\u1eadn ra r\u1eb1ng nh\u1eefng hi\u1ec3u bi\u1ebft t\u1eeb nghi\u00ean c\u1ee9u v\u1ec1 b\u00e0i to\u00e1n d\u1eef li\u1ec7u ng\u1eabu nhi\u00ean c\u00f3 th\u1ec3 gi\u00fap \u00edch. \u201cKhi \u0111\u00f3, t\u00f4i \u0111\u00e3 h\u1ecfi m\u1ed9t s\u1ed1 chuy\u00ean gia kh\u00e1c trong l\u0129nh v\u1ef1c n\u00e0y, nh\u01b0ng kh\u00f4ng nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi n\u00e0o th\u1ecfa \u0111\u00e1ng,\u201d \u00f4ng n\u00f3i. \u201cCho \u0111\u1ebfn khi t\u00f4i h\u1ecfi Yu Deng. Anh \u1ea5y c\u00f3 \u0111\u00fang c\u00e1c \u00fd t\u01b0\u1edfng m\u00e0 t\u00f4i \u0111ang c\u1ea7n.\u201d<\/p>\n<p>Hai ng\u01b0\u1eddi b\u1eaft tay h\u1ee3p t\u00e1c v\u00e0 m\u1edf r\u1ed9ng k\u1ebft qu\u1ea3 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 c\u1ee7a Hani \u0111\u1ebfn m\u1ed9t thang th\u1eddi gian ti\u1ec7m c\u1eadn v\u1edbi ph\u1ea1m vi m\u00e0 c\u00e1c nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd quan t\u00e2m. Deng \u0111\u00e3 \u0111\u1ecbnh d\u1eebng l\u1ea1i \u1edf \u0111\u00f3. \u201cT\u00f4i lo r\u1eb1ng \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 b\u1ea5t kh\u1ea3 thi, r\u1eb1ng c\u00e1c c\u00f4ng c\u1ee5 to\u00e1n h\u1ecdc hi\u1ec7n c\u00f3 l\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ee7,\u201d anh n\u00f3i.<\/p>\n<p>Nh\u01b0ng Hani thuy\u1ebft ph\u1ee5c Deng ti\u1ebfp t\u1ee5c. Cu\u1ed1i c\u00f9ng, h\u1ecd t\u1eeb b\u1ecf nh\u1eefng c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y v\u00e0 t\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n m\u1ed9t k\u1ef9 thu\u1eadt ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh \u201ct\u1eeb con s\u1ed1 kh\u00f4ng\u201d, Germain n\u00f3i. \u201cTh\u1eadt \u0111i\u00ean r\u1ed3\u2026 Th\u1eadt th\u00fa v\u1ecb, hay \u0111\u00e1ng s\u1ee3 \u2014 t\u00f9y c\u00e1ch b\u1ea1n mu\u1ed1n di\u1ec5n \u0111\u1ea1t \u2014 khi h\u1ecd g\u1ea1t b\u1ecf m\u1ecdi th\u1ee9 sang m\u1ed9t b\u00ean v\u00e0 c\u1ee9 th\u1ebf lao th\u1eb3ng v\u1ec1 ph\u00eda tr\u01b0\u1edbc.\u201d<\/p>\n<p>Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, h\u1ecd bi\u1ec3u di\u1ec5n nghi\u1ec7m d\u00e0i h\u1ea1n c\u1ee7a ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger d\u01b0\u1edbi d\u1ea1ng m\u1ed9t t\u1ed5ng ph\u1ee9c t\u1ea1p c\u1ee7a c\u00e1c s\u01a1 \u0111\u1ed3 c\u00f3 h\u00ecnh d\u00e1ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 nh\u1eefng c\u00e1i c\u00e2y. \u0110\u1ec3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng t\u1ed5ng n\u00e0y h\u1ed9i t\u1ee5 v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng, h\u1ecd c\u1ea7n \u01b0\u1edbc l\u01b0\u1ee3ng m\u1ee9c \u0111\u1ed9 \u0111\u00f3ng g\u00f3p c\u1ee7a m\u1ed7i &#8220;c\u00e2y&#8221; v\u00e0o t\u1ed5ng \u0111\u00f3.<\/p>\n<p>\u201cNh\u1eefng \u01b0\u1edbc t\u00ednh n\u00e0y v\u01b0\u1ee3t qu\u00e1 kh\u1ea3 n\u0103ng c\u1ee7a b\u1ea5t k\u1ef3 ai,\u201d Shatah n\u00f3i.<\/p>\n<p>Nh\u01b0 Ionescu di\u1ec5n \u0111\u1ea1t: \u201c\u0110\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, c\u1ea7n ph\u1ea3i c\u00f3 m\u1ed9t tr\u00ed n\u0103ng phi th\u01b0\u1eddng.<\/p>\n<p>Deng c\u00f3 \u0111\u00fang ki\u1ec3u tr\u00ed n\u0103ng \u1ea5y. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, anh r\u1ea5t gi\u1ecfi v\u1ec1 to\u00e1n t\u1ed5 h\u1ee3p, m\u1ed9t n\u0103ng l\u1ef1c m\u00e0 \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p nh\u1eadn x\u00e9t l\u00e0 \u0111\u00e3 khi\u1ebfn anh tr\u1edf n\u00ean n\u1ed5i tr\u1ed9i h\u01a1n nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. V\u00e0 \u201canh \u1ea5y kh\u00f4ng h\u1ec1 bi\u1ebft s\u1ee3 l\u00e0 g\u00ec,\u201d \u00a0Hani n\u00f3i. \u201c\u00dd t\u00f4i l\u00e0, \u0111\u00f4i khi c\u00f3 nh\u1eefng ph\u00e9p t\u00ednh khi\u1ebfn t\u00f4i ph\u1ea3i m\u1ea5t n\u1eeda ng\u00e0y \u0111\u1ec3 chu\u1ea9n b\u1ecb tinh th\u1ea7n v\u00e0 n\u1eeda ng\u00e0y c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u1ec3 th\u1ef1c hi\u1ec7n. Nh\u01b0ng anh \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 gi\u1ea3i quy\u1ebft ch\u00fang ch\u1ec9 trong m\u1ed9t ho\u1eb7c hai gi\u1edd.\u201d<\/p>\n<p>B\u1ed9 \u0111\u00f4i ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng m\u1ed9t s\u1ed1 c\u00e2y trong c\u00e1c s\u01a1 \u0111\u1ed3 \u1ea5y tri\u1ec7t ti\u00eau l\u1eabn nhau, kh\u00f4ng \u0111\u00f3ng g\u00f3p g\u00ec v\u00e0o t\u1ed5ng chung. Sau \u0111\u00f3, h\u1ecd t\u00ecm ra m\u1ed9t c\u00e1ch kh\u00e9o l\u00e9o \u0111\u1ec3 ph\u00e2n chia nh\u1eefng c\u00e2y c\u00f2n l\u1ea1i th\u00e0nh c\u00e1c ph\u1ea7n nh\u1ecf h\u01a1n, d\u1ec5 ph\u00e2n t\u00edch h\u01a1n. C\u00f4ng vi\u1ec7c n\u00e0y \u0111\u00f2i h\u1ecfi \u0111i\u1ec1u m\u00e0 Hani m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u0111\u1ed9 ch\u00ednh x\u00e1c g\u1ea7n nh\u01b0 tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i, t\u1ef1a nh\u01b0 thao t\u00e1c c\u1ee7a m\u1ed9t ca ph\u1eabu thu\u1eadt v\u1eady.<\/p>\n<p>\u201cT\u00e2m tr\u00ed t\u00f4i nh\u01b0 mu\u1ed1n n\u1ed5 tung,\u201d Deng n\u00f3i.<\/p>\n<p>B\u1eb1ng c\u00e1ch x\u1eed l\u00fd c\u00e1c ph\u1ea7n nh\u1ecf h\u01a1n n\u00e0y, h\u1ecd ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng, qu\u1ea3 th\u1ef1c, ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Schr\u00f6dinger th\u1ee5c s\u1ef1 d\u1eabn \u0111\u1ebfn ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc s\u00f3ng trong nh\u1eefng thang th\u1eddi gian th\u00edch h\u1ee3p \u2014 m\u1ed9t k\u1ebft qu\u1ea3 m\u00e0 sau \u0111\u00f3 h\u1ecd c\u00f2n m\u1edf r\u1ed9ng sang nh\u1eefng thang th\u1eddi gian d\u00e0i h\u01a1n (v\u00e0 s\u00e1t v\u1edbi th\u1ef1c t\u1ebf h\u01a1n).<\/p>\n<p>Anh v\u00e0 Hani nh\u1eadn ra r\u1eb1ng, h\u00f3a ra ch\u1ee9ng minh cu\u1ed1i c\u00f9ng \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 n\u1eafm gi\u1eef ch\u00eca kh\u00f3a cho m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n kh\u00e1c \u2014 m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n g\u00e2y tham v\u1ecdng l\u1edbn cho bao nhi\u00eau nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00e1c t\u00ecm c\u00e1ch gi\u1ea3i quy\u1ebft, khi\u1ebfn anh v\u00e0 Hani c\u1ea3m th\u1ea5y c\u1ea7n ph\u1ea3i b\u00ed m\u1eadt th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y.<\/p>\n<div style=\"width: 1140px;\" class=\"wp-video\"><!--[if lt IE 9]><script>document.createElement('video');<\/script><![endif]-->\n<video class=\"wp-video-shortcode\" id=\"video-16797-1\" width=\"1140\" height=\"641\" preload=\"metadata\" controls=\"controls\"><source type=\"video\/mp4\" src=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Khoi-FINAL_YU-DENG-10s.mp4?_=1\" \/><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Khoi-FINAL_YU-DENG-10s.mp4\">https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Khoi-FINAL_YU-DENG-10s.mp4<\/a><\/video><\/div>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Deng c\u00f9ng c\u00e1c c\u1ed9ng s\u1ef1 \u0111\u00e3 ch\u1ee9ng minh r\u1eb1ng chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t kh\u00ed va \u0111\u1eadp b\u00ean trong m\u1ed9t chi\u1ebfc h\u1ed9p\u2014d\u00f9 tr\u1ea3i qua v\u00f4 s\u1ed1 l\u1ea7n va ch\u1ea1m, ngay c\u1ea3 trong nh\u1eefng kho\u1ea3ng th\u1eddi gian d\u00e0i\u2014m\u1ed9t c\u00e1ch t\u1ea5t y\u1ebfu v\u00e0 h\u1ee3p l\u00fd s\u1ebd d\u1eabn \u0111\u1ebfn c\u00e1c \u0111\u1eb7c t\u00ednh c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ef1 \u0111o\u00e1n \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ee7a ch\u1ea5t kh\u00ed.\u00a0<span class=\"c-caption__credit\">Animation by BlueRingMedia\/copyright Shutterstock (\u0110\u01b0\u1ee3c th\u00eam v\u00e0o)<\/span><\/p>\n<\/blockquote>\n<p>V\u00e0o \u0111\u1ea7u th\u1ebf k\u1ef7 XX, nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc David Hilbert \u0111\u00e3 \u0111\u1eb7t ra m\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi, \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 \u201cb\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 s\u00e1u\u201d c\u1ee7a \u00f4ng, v\u1ec1 vi\u1ec7c k\u1ebft n\u1ed1i gi\u1eefa c\u00e1c m\u00f4 t\u1ea3 vi m\u00f4 v\u00e0 v\u0129 m\u00f4 c\u1ee7a c\u00e1c ch\u1ea5t kh\u00ed. V\u1ec1 b\u1ea3n ch\u1ea5t, \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 b\u00e0i to\u00e1n m\u00e0 Deng v\u00e0 Hani v\u1eeba gi\u1ea3i quy\u1ebft \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c s\u00f3ng, nh\u01b0ng l\u1ea7n n\u00e0y \u00e1p d\u1ee5ng cho c\u00e1c h\u1ea1t trong nh\u1eefng b\u1ed1i c\u1ea3nh c\u1ee5 th\u1ec3.<\/p>\n<p>\u201cNh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1n n\u00e0y ch\u1ec9 c\u00f3 v\u1ebb gi\u1ed1ng nhau \u2018n\u1ebfu b\u1ea1n nh\u00ecn m\u1ecdi th\u1ee9 t\u1eeb xa\u2019,\u201d Isabelle Gallagher, m\u1ed9t nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Paris Cit\u00e9, ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 d\u00e0nh nhi\u1ec1u n\u0103m nghi\u00ean c\u1ee9u b\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 s\u00e1u c\u1ee7a Hilbert, ph\u00e1t bi\u1ec3u. \u201cV\u1ec1 m\u1eb7t v\u1eadt l\u00fd, ch\u00fang r\u1ea5t kh\u00e1c nhau.\u201d<\/p>\n<p>Deng v\u00e0 Hani d\u00f9 v\u1eady v\u1eabn h\u01b0\u1edbng t\u1edbi b\u00e0i to\u00e1n n\u00e0y, m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n m\u00e0 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00f3 m\u1edbi ch\u1ec9 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i quy\u1ebft trong nh\u1eefng thang th\u1eddi gian ng\u1eafn h\u01a1n. C\u00f9ng v\u1edbi Xiao Ma thu\u1ed9c \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Michigan, h\u1ecd mi\u1ec7t m\u00e0i l\u00e0m vi\u1ec7c ng\u00e0y \u0111\u00eam, ph\u00e2n t\u00edch nh\u1eefng s\u01a1 \u0111\u1ed3 m\u1edbi v\u00e0 t\u00ecm c\u00e1ch chia nh\u1ecf ch\u00fang theo nh\u1eefng ph\u01b0\u01a1ng th\u1ee9c c\u00f2n ph\u1ee9c t\u1ea1p h\u01a1n. H\u1ecd \u0111\u00e3 ti\u1ebfn g\u1ea7n \u0111\u1ebfn t\u00ecnh tr\u1ea1ng ki\u1ec7t s\u1ee9c.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-16879 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Deng-tren-ban-lam-viec-voi-may-tinh.png?resize=626%2C376&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"626\" height=\"376\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">V\u0103n ph\u00f2ng c\u1ee7a Deng, c\u0169ng nh\u01b0 nh\u00e0 ri\u00eang anh, gi\u1ea3n d\u1ecb \u0111\u1ebfn m\u1ee9c kh\u1eafc kh\u1ed5. <em>Kristen Normand cho Quanta Magazine<\/em><\/p>\n<p>Deng nh\u1edb l\u1ea1i anh li\u00ean t\u1ee5c u\u1ed1ng c\u00e1c lo\u1ea1i n\u01b0\u1edbc t\u0103ng l\u1ef1c v\u00e0 h\u1ea7u nh\u01b0 kh\u00f4ng ra ngo\u00e0i trong l\u00fac ho\u00e0n thi\u1ec7n nh\u1eefng chi ti\u1ebft cu\u1ed1i c\u00f9ng. Khi \u1ea5y anh \u0111ang v\u1ec1 th\u0103m cha m\u1eb9 \u1edf Trung Qu\u1ed1c. M\u1eb9 anh k\u1ec3 r\u1eb1ng, ngay khi c\u1ea3 \u0111ang \u0103n u\u1ed1ng ho\u1eb7c tr\u00f2 chuy\u1ec7n, th\u00ec \u201c\u0111\u1ed9t nhi\u00ean m\u1ed9t b\u00e0i to\u00e1n xu\u1ea5t hi\u1ec7n trong \u0111\u1ea7u n\u00f3. L\u00fac \u0111\u00f3 ch\u00fang t\u00f4i bi\u1ebft ngay m\u00ecnh n\u00ean ng\u1eebng n\u00f3i chuy\u1ec7n l\u1ea1i, v\u00ec n\u00f3 \u0111\u00e3 b\u01b0\u1edbc v\u00e0o th\u1ebf gi\u1edbi to\u00e1n h\u1ecdc ri\u00eang c\u1ee7a m\u00ecnh r\u1ed3i.\u201d<\/p>\n<p>\u0110\u1ebfn th\u00e1ng 8 n\u0103m 2024, Deng, Hani v\u00e0 Ma \u0111\u00e3 ho\u00e0n th\u00e0nh b\u00e0i nghi\u00ean c\u1ee9u d\u00e0i 200 trang c\u1ee7a m\u00ecnh, gi\u1ea3i quy\u1ebft b\u00e0i to\u00e1n \u0111\u00e3 t\u1ed3n t\u1ea1i 124 n\u0103m c\u1ee7a Hilbert cho nh\u1eefng thang th\u1eddi gian d\u00e0i. C\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng to\u00e1n h\u1ecdc c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u00e3 ph\u1ea3i m\u1ea5t nhi\u1ec1u th\u00e1ng m\u1edbi b\u1eaft \u0111\u1ea7u c\u00f3 th\u1ec3 hi\u1ec3u v\u00e0 n\u1eafm b\u1eaft \u0111\u01b0\u1ee3c n\u1ed9i dung c\u00f4ng tr\u00ecnh n\u00e0y. &#8220;Ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 ho\u00e0n to\u00e0n b\u1ed1i r\u1ed1i v\u00e0 hoang mang,&#8221; Gallagher chia s\u1ebb. Deng \u0111\u00e3 bay \u0111\u1ebfn Paris \u0111\u1ec3 tr\u1ef1c ti\u1ebfp gi\u1ea3i th\u00edch c\u00f4ng tr\u00ecnh cho b\u00e0 v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p. \u201cAnh \u1ea5y th\u1ef1c s\u1ef1 mu\u1ed1n ch\u00fang t\u00f4i hi\u1ec3u r\u00f5 v\u1ec1 n\u00f3,\u201d b\u00e0 chia s\u1ebb. \u201cAnh \u1ea5y th\u1eadt phi th\u01b0\u1eddng. Su\u1ed1t c\u1ea3 tu\u1ea7n l\u1ec5 \u0111\u00f3, t\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ea5y anh \u1ea5y \u0111\u00e3 m\u1edf s\u1ed5 ra ghi ch\u00e9p, d\u00f9 ch\u1ec9 m\u1ed9t l\u1ea7n. \u00a0Anh \u1ea5y n\u1eafm v\u1eefng m\u1ecdi th\u1ee9 &#8211; t\u1eadn 200 trang t\u00ednh to\u00e1n \u2013 ho\u00e0n to\u00e0n b\u1eb1ng tr\u00ed nh\u1edb.\u201d<\/p>\n<p>Sau \u0111\u00f3, Deng, Hani v\u00e0 Ma \u0111\u00e3 vi\u1ebft l\u1ea1i b\u00e0i b\u00e1o c\u1ee7a h\u1ecd \u0111\u1ec3 l\u00e0m cho n\u00f3 d\u1ec5 \u0111\u1ecdc h\u01a1n. Phi\u00ean b\u1ea3n \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ec9nh s\u1eeda n\u00e0y c\u0169ng s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed <em>Annals<\/em>.<\/p>\n<p><strong>C\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 m\u1edbi m\u1ebb<\/strong><\/p>\n<p>Deng v\u1eabn lu\u00f4n \u0111\u1eb7t ra nh\u1eefng ti\u00eau chu\u1ea9n c\u1ef1c k\u1ef3 kh\u1eafc khe cho b\u1ea3n th\u00e2n. Khi bi\u1ebft tin m\u00ecnh \u0111\u00e3 gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields v\u00e0o th\u00e1ng 1 n\u0103m 2026, Deng c\u1ea3m th\u1ea5y nh\u1eb9 nh\u00f5m nhi\u1ec1u h\u01a1n l\u00e0 ph\u1ea5n kh\u00edch. Anh v\u1ed1n kh\u00f4ng qu\u00e1 quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c gi\u00e0nh \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i th\u01b0\u1edfng n\u00e0y, nh\u01b0ng khi nh\u1eefng tin \u0111\u1ed3n b\u1eaft \u0111\u1ea7u lan truy\u1ec1n r\u1eb1ng anh n\u1eb1m trong danh s\u00e1ch \u0111\u1ec1 c\u1eed cu\u1ed1i c\u00f9ng, \u201ct\u00f4i \u0111\u00e3 c\u1ea3m th\u1ea5y c\u00f3 ph\u1ea7n c\u0103ng th\u1eb3ng,\u201d anh cho bi\u1ebft.<\/p>\n<p>Gi\u1edd \u0111\u00e2y, Deng kh\u00f4ng c\u00f2n qu\u00e1 lo l\u1eafng v\u1ec1 t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a m\u00ecnh n\u1eefa. Anh \u0111ang th\u1ef1c hi\u1ec7n c\u00f4ng vi\u1ec7c m\u00e0 m\u00ecnh t\u00e2m huy\u1ebft v\u00e0 c\u0169ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng nh\u1eadn r\u1ed9ng r\u00e3i v\u00ec \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3. Anh c\u0169ng nh\u00ecn th\u1ea5y v\u1ebb \u0111\u1eb9p trong nh\u1eefng b\u00e0i to\u00e1ni m\u00e0 m\u00ecnh \u0111ang kh\u00e1m ph\u00e1. V\u1ebb \u0111\u1eb9p \u1ea5y c\u00f3 th\u1ec3 kh\u00f4ng d\u1ec5 nh\u1eadn ra: N\u00f3 c\u00f3 m\u1ed9t ph\u1ea7n mang t\u00ednh t\u00f9y bi\u1ebfn theo t\u1eebng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p v\u00e0 \u0111\u00f2i h\u1ecfi r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u00f4ng s\u1ee9c. M\u1ed7i khi ph\u00e2n t\u00edch m\u1ed9t h\u1ec7 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh kh\u00e1c, anh \u0111\u1ec1u ph\u1ea3i l\u00e0m l\u1ea1i to\u00e0n b\u1ed9 c\u00e1c chi ti\u1ebft, ngay c\u1ea3 khi c\u00e1ch ti\u1ebfp c\u1eadn t\u1ed5ng th\u1ec3 v\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1eef nguy\u00ean.<\/p>\n<p>\u201cNh\u01b0ng m\u1ed7i l\u1ea7n nh\u01b0 v\u1eady,\u201d Deng n\u00f3i, \u201cch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ec1u c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 m\u1edbi m\u1ebb, v\u00e0 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb.\u201d<\/p>\n<p>C\u0169ng c\u00f3 m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 th\u1eadt th\u1ecfa l\u00f2ng khi th\u1ea5y to\u00e1n t\u1ed5 h\u1ee3p cu\u1ed1i c\u00f9ng l\u1ea1i \u0111\u00f3ng m\u1ed9t vai tr\u00f2 to l\u1edbn \u0111\u1ebfn v\u1eady trong c\u00f4ng tr\u00ecnh c\u1ee7a anh. N\u00f3 g\u1ee3i nh\u1edb \u0111\u1ebfn tu\u1ed5i th\u01a1 c\u1ee7a anh \u2014 nh\u1eefng n\u0103m th\u00e1ng d\u00e0nh cho c\u1edd v\u00e2y, m\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u00f2 ch\u01a1i gi\u00e0u t\u00ednh t\u1ed5 h\u1ee3p nh\u1ea5t th\u1ebf gi\u1edbi, v\u00e0 c\u00e1c k\u1ef3 thi Olympic to\u00e1n h\u1ecdc, v\u1ed1n th\u01b0\u1eddng t\u1eadp trung nhi\u1ec1u v\u00e0o to\u00e1n t\u1ed5 h\u1ee3p. N\u00f3 c\u0169ng g\u1ee3i nh\u1edb \u0111\u1ebfn \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u0111\u00e3 thu h\u00fat anh \u0111\u1ebfn v\u1edbi th\u01a1 ca: s\u1ef1 n\u1ea3y n\u1edf d\u01b0\u1eddng nh\u01b0 v\u00f4 t\u1eadn c\u1ee7a c\u00e1c t\u1ea7ng ngh\u0129a \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o n\u00ean t\u1eeb nh\u1eefng s\u1ef1 k\u1ebft h\u1ee3p \u0111\u01a1n gi\u1ea3n c\u1ee7a t\u1eeb ng\u1eef. Theo c\u00e1ch \u1ea5y, c\u00f4ng vi\u1ec7c nghi\u00ean c\u1ee9u to\u00e1n h\u1ecdc c\u1ee7a anh \u0111\u00e3 tr\u1edf n\u00ean th\u00e2n thu\u1ed9c \u2014 t\u1ef1a nh\u01b0 m\u1ed9t ch\u1ed1n \u0111i v\u1ec1 \u0111\u1ea7y an y\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi anh.<\/p>\n<p>Cu\u1ed9c s\u1ed1ng hi\u1ec7n nay c\u1ee7a Deng nh\u00ecn chung v\u1eabn ch\u1eb3ng kh\u00e1c g\u00ec so v\u1edbi th\u1eadp k\u1ef7 qua. Nh\u01b0ng anh c\u1ea3m th\u1ea5y tho\u1ea3i m\u00e1i h\u01a1n. Theo Nahmod, m\u1eb7c d\u00f9 Deng v\u1eabn l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u00edt n\u00f3i, nh\u01b0ng anh kh\u00f4ng c\u00f2n nh\u00fat nh\u00e1t \u0111\u1ebfn m\u1ee9c kh\u1ed5 s\u1edf nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc n\u1eefa. Anh \u0111\u1ecdc v\u00e0 l\u00e0m th\u01a1. Th\u1ec9nh tho\u1ea3ng anh ch\u01a1i c\u1edd v\u00e2y. Anh \u0111ang ngh\u0129 \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c nu\u00f4i m\u1ed9t con r\u1eafn l\u00e0m th\u00fa c\u01b0ng, b\u1edfi v\u00ec \u201cn\u00f3 tr\u00f4ng b\u1eaft m\u1eaft. N\u00f3 th\u1eadt \u0111\u1eb9p,\u201d anh cho hay. Anh v\u1eabn \u0111\u1ecdc truy\u1ec7n manga, nh\u01b0ng ho\u00e0n to\u00e0n ch\u1ec9 \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i tr\u00ed, kh\u00f4ng ph\u1ea3i v\u00ec c\u1ed1 \u0111\u1ed1i x\u1eed b\u1edbt kh\u1eaft khe h\u01a1n v\u1edbi b\u1ea3n th\u00e2n m\u00ecnh nh\u01b0 tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p>\u201cT\u00f4i \u00edt b\u1ecb \u00e1p l\u1ef1c h\u01a1n,\u201d anh n\u00f3i. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 ngh\u0129a l\u00e0 \u201cb\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 c\u1ee9 tho\u1ea3i m\u00e1i suy ngh\u0129 v\u1ec1 to\u00e1n h\u1ecdc theo \u00fd m\u00ecnh.\u201d<\/p>\n<p>\u201c\u0110\u1ec3 xem t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f2n \u0111i \u0111\u01b0\u1ee3c bao xa.\u201d<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><strong>\u2013 H\u1ebft \u2013<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><em>L\u1eddi b\u1ea1t<\/em><\/span><\/h1>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\">(I)<\/span><\/p>\n<p>N\u0103m 1916, nh\u00e0 v\u1eadt l\u00fd ti\u00ean phong ng\u01b0\u1eddi Ba Lan Marian Smoluchowski (1872\u20131917), d\u1ef1a tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf tr\u1ef1c gi\u00e1c (heuristic), \u0111\u00e3 t\u00ecm ra m\u1ed9t c\u00f4ng th\u1ee9c m\u00f4 t\u1ea3 n\u1ed3ng \u0111\u1ed9 trung b\u00ecnh c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t \u0111\u01a1n, h\u1ea1t k\u00e9p, h\u1ea1t ba, v.v., t\u1ea1i m\u1ed7i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m <em>t <\/em>trong m\u00f4 h\u00ecnh ng\u01b0ng t\u1ee5 th\u00e0nh c\u00e1c colloid (ch\u1ea5t keo d\u00ednh) c\u1ee7a \u00f4ng. D\u0129 nhi\u00ean thuy\u1ebft Smoluchowski c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 x\u1ebfp v\u00e0o h\u1ea1ng m\u1ee5c b\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 6 c\u1ee7a Hilbert m\u1ed9t c\u00e1ch t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1.<\/p>\n<p>N\u0103m 1979, l\u1ea5y c\u1ea3m h\u1ee9ng t\u1eeb c\u00f4ng tr\u00ecnh ti\u00ean phong c\u1ee7a Lanford v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Boltzmann (1975), \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p Reinhard Lang v\u00e0 t\u00f4i \u0111i t\u00ecm m\u1ed9t m\u00f4 h\u00ecnh v\u1eadt l\u00fd kh\u1ea3 thi \u0111\u1ec3 ch\u1ee9ng minh \u0111i\u1ec1u t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1: b\u1eaft c\u1ea7u n\u1ed1i gi\u1eefa s\u1ef1 v\u1eadn h\u00e0nh \u1edf c\u1ea5p vi m\u00f4 v\u00e0 c\u1ea5p v\u0129 m\u00f4, m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd (rigorous). M\u00f4 h\u00ecnh ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ecdn l\u00fd thuy\u1ebft Smoluchowski, thay v\u00ec Boltzmann, chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng Brown thay v\u00ec chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng Newton c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t.<\/p>\n<p>Th\u1ef1c t\u1ebf ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u00e3 th\u00e0nh c\u00f4ng trong vi\u1ec7c suy ra \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00e1c k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a Smoluchowski, c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh \u0111\u1ed9ng h\u1ecdc c\u1ee7a t\u1ef7 tr\u1ecdng c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd, xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb c\u00e1c chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng Brown \u1edf c\u1ea5p vi m\u00f4, \u0111\u00fang trong <em>tinh th\u1ea7n<\/em> B\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 s\u00e1u c\u1ee7a Hilbert.<\/p>\n<p>C\u1ee5 th\u1ec3: m\u00f4 h\u00ecnh c\u01a1 b\u1ea3n ch\u00fang t\u00f4i ch\u1ecdn c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00f4 t\u1ea3 nh\u01b0 sau. X\u00e9t<em> n<\/em> h\u1ea1t trong kh\u00f4ng gian Euclid ba chi\u1ec1u, m\u1ed7i h\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c bao quanh b\u1edfi m\u1ed9t &#8220;c\u1ea7u \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng&#8221; c\u00f3 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh <em>R<\/em>. C\u00e1c h\u1ea1t chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng \u0111\u1ed9c l\u1eadp v\u1edbi nhau theo chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng Brown bao l\u00e2u kho\u1ea3ng c\u00e1ch gi\u1eefa ch\u00fang c\u00f2n l\u1edbn h\u01a1n <em>R<\/em>. Khi hai h\u1ea1t ti\u1ebfp x\u00fac nhau \u1edf kho\u1ea3ng c\u00e1ch R, ch\u00fang d\u00ednh l\u1ea1i v\u00e0 t\u1ea1o th\u00e0nh m\u1ed9t &#8220;h\u1ea1t k\u00e9p&#8221;; h\u1ea1t n\u00e0y l\u1ea1i ti\u1ebfp t\u1ee5c chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng Brown, v\u00e0 qu\u00e1 tr\u00ecnh c\u1ee9 th\u1ebf ti\u1ebfp di\u1ec5n. D\u1ef1a tr\u00ean c\u01a1 s\u1edf suy lu\u1eadn tr\u1ef1c gi\u00e1c, Smoluchowski \u0111\u00e3 t\u00ecm ra c\u00f4ng th\u1ee9c explicit cho n\u1ed3ng \u0111\u1ed9 trung b\u00ecnh c\u1ee7a c\u00e1c h\u1ea1t \u0111\u01a1n, h\u1ea1t k\u00e9p, h\u1ea1t ba, v.v., t\u1ea1i m\u1ed7i th\u1eddi \u0111i\u1ec3m <em>t<\/em>.<\/p>\n<p>M\u1ee5c ti\u00eau c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i l\u00e0 \u0111\u1eb7t l\u00fd thuy\u1ebft c\u1ee7a Smoluchowski tr\u00ean m\u1ed9t n\u1ec1n t\u1ea3ng to\u00e1n h\u1ecdc v\u1eefng ch\u1eafc. K\u1ebft qu\u1ea3 cho th\u1ea5y l\u00fd thuy\u1ebft Smoluchowsky \u0111\u00fang m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u1eb7t ch\u1ebd trong gi\u1edbi h\u1ea1n khi <em>n<\/em> \u2192 <span style=\"font-size: 14pt\">\u221e<\/span>, <em>R<\/em> \u2192 0 sao cho t\u00edch <em>nR<\/em> kh\u00f4ng \u0111\u1ed5i.\u00a0Ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng l\u00e0 to\u00e1n x\u00e1c su\u1ea5t v\u00e0 t\u1ed5 h\u1ee3p (combinatorics). K\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0y \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng tr\u00ean t\u1ea1p ch\u00ed <em>L\u00fd thuy\u1ebft<\/em> x<em>\u00e1c su\u1ea5t v\u00e0 c\u00e1c L\u00e3nh v\u1ef1c li\u00ean quan<\/em> c\u1ee7a NXB Springer vol. 54, n\u0103m 1980:<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"wp-image-16800 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2026\/08\/Anh-trang-dau-bai-Smoluchowski-duoc-chinh-2.png?resize=584%2C510&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"584\" height=\"510\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p>T\u1eeb \u0111\u00f3 tr\u1edf \u0111i, cho \u0111\u1ebfn l\u00fac Deng Yu, Zaher Hani, v\u00e0 Xiao Ma t\u1ea1o b\u1ee9t ph\u00e1 n\u0103m 2024 cho tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh c\u1ed5 \u0111i\u1ec3n Boltzmann, d\u01b0\u1edbng nh\u01b0 kh\u00f4ng c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3 n\u00e0o kh\u00e1c c\u00f3 t\u00ednh ch\u1ea5t t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c nghi\u00ean c\u1ee9u.<\/p>\n<p>K\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a Deng Yu v\u00e0 c\u00e1c \u0111\u1ed3ng s\u1ef1 l\u00e0 h\u1ebft s\u1ee9c b\u1ea5t ng\u1edd, m\u1ed9t b\u1ee9c ph\u00e1 to l\u1edbn v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p lu\u1eadn. H\u1ecd quy b\u00e0i to\u00e1n h\u1ea1t c\u1ee7a Boltzmann v\u1ec1 b\u00e0i to\u00e1n s\u00f3ng (wave) m\u00e0 \u1edf \u0111\u00f3 h\u1ecd \u0111\u00e3 c\u00f3 k\u1ebft qu\u1ea3. Sau 124 n\u0103m, kh\u00f4ng ng\u1edd B\u00e0i to\u00e1n th\u1ee9 6 c\u1ee7a Hilbert l\u1ea1i h\u1ed3i sinh v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i quy\u1ebft. Th\u1ebf gi\u1edbi to\u00e1n h\u1ecdc m\u1edf r\u1ed9ng ra m\u1ed9t c\u00e1ch ch\u00ednh x\u00e1c. N\u00f3i nh\u01b0 Henri Poincar\u00e9 trong <span class=\"\" data-sfc-cp=\"\" data-sfc-root=\"ep\" data-complete=\"true\" data-sfc-inited=\"2\" data-copy-service-computed-style=\"font-family: &quot;Google Sans&quot;, Arial, sans-serif; font-size: 16px; font-weight: 400; margin: 0px; text-decoration: none; border-bottom: 0px rgb(10, 10, 10);\"><em class=\"eujQNb\" data-sfc-root=\"ep\" data-complete=\"true\" data-copy-service-computed-style=\"font-family: &quot;Google Sans&quot;, Arial, sans-serif; font-size: 16px; font-weight: 500; margin: 0px; text-decoration: none; border-bottom: 0px rgb(26, 13, 171);\">La Valeur de la Science<!--TgQPHd|||[]--><\/em> (1905)<\/span>, <strong class=\"rQesXe MPyX\" data-sfc-cp=\"\" data-sfc-root=\"ep\" data-complete=\"true\" data-copy-service-computed-style=\"font-family: &quot;Google Sans&quot;, Arial, sans-serif; font-size: 16px; font-weight: 700; margin: 0px; text-decoration: none; border-bottom: 0px rgb(10, 10, 10);\">\u00abOn peut dire qu\u2019aujourd\u2019hui la rigueur absolue est atteinte\u00bb<!--TgQPHd|||[]--><\/strong> (&#8220;Ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 kh\u1eb3ng \u0111\u1ecbnh r\u1eb1ng ng\u00e0y nay s\u1ef1 nghi\u00eam ng\u1eb7t tuy\u1ec7t \u0111\u1ed1i \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c&#8221;). V\u00e2ng. Intuition c\u0169ng kh\u00f4ng thi\u1ebfu nh\u01b0 \u00f4ng mong mu\u1ed1n, hay n\u00f3i \u0111\u00fang h\u01a1n, ch\u00ednh tr\u1ef1c gi\u00e1c \u0111\u00e3 d\u1eabn d\u1eaft con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ebfn nh\u1eefng k\u1ebft qu\u1ea3 b\u1ee9t ph\u00e1, nh\u01b0ng di\u1ec5n ra \u1edf nhi\u1ec1u t\u1ea7ng l\u1edbp kh\u00e1c nhau v\u00e0 c\u00e1c ph\u00e9p to\u00e1n th\u1ef1c hi\u1ec7n r\u1ea5t ph\u1ee9c t\u1ea1p v\u00e0 t\u1ec9 m\u1ec9.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt\">(II)<\/span><\/p>\n<blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>H\u1ea1nh ph\u00fac thay nh\u1eefng linh h\u1ed3n \u0111\u01b0\u1ee3c ban \u0111\u1eb7c \u00e2n v\u01b0\u01a1n t\u1edbi<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>Nh\u1eefng ch\u00e2n l\u00fd n\u00e0y, v\u00e0 chinh ph\u1ee5c b\u1ea7u tr\u1eddi \u0111\u1ea7y sao l\u1ea5p l\u00e1nh!<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>H\u1ecd \u0111\u00e3 \u0111\u01b0a nh\u1eefng v\u00ec sao xa x\u00f4i v\u00e0o t\u1ea7m m\u1eaft t\u1ecf t\u01b0\u1eddng,<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>V\u00e0 d\u00f9ng nh\u1eefng chu\u1ed7i t\u01b0 duy \u0111\u1ec3 bao tr\u00f9m c\u1ea3 kho\u1ea3ng kh\u00f4ng v\u00f4 t\u1eadn.<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>\u0110\u00f3 l\u00e0 c\u00e1ch ch\u1ea1m t\u1edbi thi\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng\u2014 kh\u00f4ng ph\u1ea3i b\u1eb1ng n\u1ed7 l\u1ef1c ng\u01b0\u1eddi x\u01b0a<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\"><em>Ch\u1ea5t ch\u1ed3ng n\u00fai l\u00ean n\u00fai m\u1ed9t c\u00e1ch ki\u00eau ng\u1ea1o.<\/em><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><strong>\u2014 Ovid<\/strong>, <em>nh\u00e0 th\u01a1 La M\u00e3 sinh n\u0103m 43 TCN<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n<p style=\"padding-left: 40px\">&#8220;M\u1ed7i n\u1ec1n v\u0103n minh n\u00e0o mu\u1ed1n x\u1ee9ng \u0111\u00e1ng v\u1edbi danh hi\u1ec7u \u0111\u00f3 \u0111\u1ec1u t\u1eebng n\u1ed7 l\u1ef1c \u0111i t\u00ecm ch\u00e2n l\u00fd. Nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi bi\u1ebft suy t\u01b0 lu\u00f4n khao kh\u00e1t th\u1ea5u hi\u1ec3u c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng t\u1ef1 nhi\u00ean \u0111a d\u1ea1ng, gi\u1ea3i m\u00e3 b\u00ed \u1ea9n v\u1ec1 s\u1ef1 hi\u1ec7n di\u1ec7n c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, x\u00e1c \u0111\u1ecbnh m\u1ee5c \u0111\u00edch s\u1ed1ng v\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 v\u1eadn m\u1ec7nh nh\u00e2n lo\u1ea1i. \u1ede m\u1ecdi n\u1ec1n v\u0103n minh s\u01a1 khai, ngo\u1ea1i tr\u1eeb m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p, c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi cho nh\u1eefng v\u1ea5n \u0111\u1ec1 n\u00e0y \u0111\u1ec1u do c\u00e1c nh\u00e0 l\u00e3nh \u0111\u1ea1o t\u00f4n gi\u00e1o \u0111\u01b0a ra v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng ch\u00fang ch\u1ea5p nh\u1eadn r\u1ed9ng r\u00e3i. N\u1ec1n v\u0103n minh Hy L\u1ea1p c\u1ed5 \u0111\u1ea1i ch\u00ednh l\u00e0 ngo\u1ea1i l\u1ec7 \u0111\u00f3. \u0110i\u1ec1u m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Hy L\u1ea1p kh\u00e1m ph\u00e1 ra\u2014c\u0169ng l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 v\u0129 \u0111\u1ea1i nh\u1ea5t c\u1ee7a nh\u00e2n lo\u1ea1i\u2014ch\u00ednh l\u00e0 s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a l\u00fd t\u00ednh. Ch\u00ednh ng\u01b0\u1eddi Hy L\u1ea1p th\u1eddi k\u1ef3 c\u1ed5 \u0111\u1ea1i (giai \u0111o\u1ea1n ph\u00e1t tri\u1ec3n r\u1ef1c r\u1ee1 nh\u1ea5t t\u1eeb \u200b\u200bn\u0103m 600 \u0111\u1ebfn n\u0103m 300 TCN) \u0111\u00e3 nh\u1eadn ra r\u1eb1ng con ng\u01b0\u1eddi s\u1edf h\u1eefu tr\u00ed tu\u1ec7\u2014m\u1ed9t n\u0103ng l\u1ef1c t\u01b0 duy c\u00f3 kh\u1ea3 n\u0103ng kh\u00e1m ph\u00e1 ch\u00e2n l\u00fd, \u0111\u00f4i khi v\u1edbi s\u1ef1 h\u1ed7 tr\u1ee3 t\u1eeb vi\u1ec7c quan s\u00e1t ho\u1eb7c th\u1ef1c nghi\u1ec7m.&#8221;<\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px;text-align: center\"><strong>\u2014 Morris Kline<\/strong>, <em>nh\u00e0 to\u00e1n h\u1ecdc v\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u s\u1eed to\u00e1n M\u1ef9<\/em><\/p>\n<p>V\u1edbi hai tr\u00edch d\u1eabn tr\u00ean, nh\u01b0 nh\u1eefng \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, t\u00f4i xin k\u1ebft th\u00fac b\u00e0i vi\u1ebft n\u00e0y. C\u1ea3m \u01a1n anh ch\u1ecb b\u1ea1n \u0111\u1ecdc v\u1ec1 s\u1ef1 quan t\u00e2m.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>DENG YU: NH\u00c0 TO\u00c1N H\u1eccC XU\u1ea4T S\u1eaeC GI\u1ea2I FIELDS 2026 &#8220;GI\u1eeeA S\u1ef0 H\u1ed6N \u0110\u1ed8N C\u1ee6A CU\u1ed8C S\u1ed0NG, M\u1ed8T NH\u00c0 TO\u00c1N H\u1eccC \u0110\u1ea6U \u00d3C T\u1ec8 M\u1ec8 \u0110\u00c3 T\u00ccM TH\u1ea4Y S\u1ef0 \u1ed4N \u0110\u1ecaNH&#8221; Tr\u01b0\u1edbc khi gi\u00e0nh Huy ch\u01b0\u01a1ng Fields nh\u1edd c\u00f4ng tr\u00ecnh ti\u00ean phong v\u1ec1 vi\u1ec7c dung h\u00f2a gi\u1eefa ng\u1eabu nhi\u00ean v\u00e0 tr\u1eadt t\u1ef1, Yu Deng \u0111\u00e3<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16797"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=16797"}],"version-history":[{"count":104,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16797\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":16918,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/16797\/revisions\/16918"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=16797"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=16797"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=16797"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}