{"id":231,"date":"2017-04-25T12:13:48","date_gmt":"2017-04-25T12:13:48","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=231"},"modified":"2021-10-17T19:46:48","modified_gmt":"2021-10-17T12:46:48","slug":"thien-va-nha-khoa-hoc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/thien-va-nha-khoa-hoc\/","title":{"rendered":"Thi\u1ec1n v\u00e0 Nh\u00e0 khoa h\u1ecdc"},"content":{"rendered":"<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #008000\">THI\u1ec0N V\u00c0 NH\u00c0 KHOA H\u1eccC<\/span><\/h1>\n<h3 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 12pt\">Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh <i>gi\u1edbi thi\u1ec7u<\/i><\/span><\/h3>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #000080\"><em>C\u00f3 hai s\u1ef1 th\u00e1i qu\u00e1: Lo\u1ea1i b\u1ecf L\u00fd t\u00ednh, hay ch\u1ec9 bi\u1ebft L\u00fd t\u00ednh.<\/em><\/span><br \/>\n<span style=\"color: #000080;font-size: 12pt\">BLAISE PASCAL <\/span><span style=\"color: #000080\">(<span class=\"Eq0J8 LrzXr kno-fv\">1623<\/span>-1662)<\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><i><b>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u.<\/b><\/i><b>\u00a0<\/b>D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 n\u1ed9i dung cu\u1ed9c ph\u1ecfng v\u1ea5n c\u1ee7a nh\u00e0 b\u00e1o M\u1ef9 Ezra Klein v\u1edbi Yuval Harari, t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a quy\u1ec3n s\u00e1ch best seller qu\u1ed1c t\u1ebf <em>Sapiens<\/em>, M\u1ed9t l\u01b0\u1ee3c s\u1eed c\u1ee7a Nh\u00e2n lo\u1ea1i, \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u0103ng tr\u00ean k\u00eanh truy\u1ec1n th\u00f4ng s\u1ed1 Vox Media ng\u00e0y 28 th\u00e1ng 2 n\u0103m 2017. Zuckerberg \u0111\u00e3 m\u1eddi 38 tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi s\u1eed d\u1ee5ng Facebook h\u00e3y \u0111\u1ecdc quy\u1ec3n s\u00e1ch m\u00e0 \u00f4ng m\u00f4 t\u1ea3 l\u00e0 \u201cm\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n k\u1ec3 l\u1ecbch s\u1eed l\u1edbn v\u1ec1 n\u1ec1n v\u0103n minh con ng\u01b0\u1eddi \u2013 t\u1eeb vi\u1ec7c ch\u00fang ta ph\u00e1t tri\u1ec3n t\u1eeb nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi s\u0103n b\u1eafn-h\u00e1i l\u01b0\u1ee3m th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ebfn vi\u1ec7c ch\u00fang ta t\u1ed5 ch\u1ee9c x\u00e3 h\u1ed9i v\u00e0 kinh t\u1ebf c\u1ee7a ch\u00fang ta h\u00f4m nay ra sao.\u201d Harari l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Do Th\u00e1i, n\u0103m nay 41 tu\u1ed5i, gi\u00e1o s\u01b0 s\u1eed h\u1ecdc t\u1ea1i \u0110\u1ea1i h\u1ecdc Hebrew \u1edf Jerusalem. Quy\u1ec3n s\u00e1ch <em>Sapiens<\/em> tr\u1edf th\u00e0nh bestseller t\u1ea1i Israel b\u1eb1ng ti\u1ebfng Hebrew (2011), sau \u0111\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c d\u1ecbch ra 20 th\u1ee9 ti\u1ebfng. Theo \u00f4ng, lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra v\u00f4 s\u1ed1 huy\u1ec1n tho\u1ea1i tr\u00ean \u0111\u1eddi \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng \u0111\u1ebf ch\u1ebf c\u1ee7a m\u00ecnh. V\u00e0 r\u1ed3i, \u201cT\u1ea5t c\u1ea3 ch\u00fang ta c\u0169ng \u0111\u1ec1u l\u00e0 \u2018nh\u1eefng n\u1ea1n nh\u00e2n c\u1ee7a nh\u1eefng huy\u1ec1n tho\u1ea1i c\u1ee7a ch\u1ee7 ngh\u0129a ti\u00eau th\u1ee5 l\u00e3ng m\u1ea1n.\u2019\u201d Cho \u0111\u1ebfn gi\u1edd ph\u00fat n\u00e0y, ch\u00fang ta, <em>homo sapiens<\/em>, nh\u1eefng con ng\u01b0\u1eddi th\u00f4ng minh, hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i, tr\u1ea3i qua h\u00e0ng ch\u1ee5c ng\u00e0n n\u0103m, c\u01a1 b\u1ea3n \u0111\u1ec1u v\u1eabn nh\u01b0 th\u1ebf v\u1ec1 c\u01a1 th\u1ec3. Nh\u01b0ng cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng s\u1eafp t\u1edbi s\u1ebd thay \u0111\u1ed5i ch\u00ednh sapiens. \u0110\u00f3 c\u0169ng l\u00e0 n\u1ed9i dung c\u1ee7a quy\u1ec3n s\u00e1ch m\u1edbi ti\u1ebfp theo \u201c<em>Homo Deus: A Brief History of Tomorrow<\/em>\u201d v\u1eeba \u0111\u01b0\u1ee3c ra m\u1eaft th\u00e1ng Hai. \u00d4ng n\u1ed5i ti\u1ebfng \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed9 quy\u1ec3n <em>Homo Deus<\/em> \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u01b0ng b\u00e0y, b\u00ean c\u1ea1nh qu\u1ea7n \u00e1o, th\u1ef1c ph\u1ea9m, trong c\u00e1c si\u00eau th\u1ecb l\u1edbn Costco c\u1ee7a M\u1ef9, gi\u00e1 r\u1ebb h\u01a1n c\u1ea3 Amazon, kh\u00e1ch h\u00e0ng c\u00f3 th\u1ec3 l\u1ea5y ngay.<\/p>\n<p><em>Sapiens<\/em> \u0111\u01b0\u1ee3c c\u01b0 d\u00e2n Thung l\u0169ng Silicon \u0111\u00f3n nh\u1eadn n\u1ed3ng nhi\u1ec7t. C\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1eb7c t\u00ednh c\u1ee7a v\u00f9ng n\u00e0y, l\u00e0m ra ti\u1ec1n, s\u00e1ng t\u1ea1o, c\u00f3 \u00edt nhi\u1ec1u l\u00fd t\u01b0\u1edfng thay \u0111\u1ed5i th\u1ebf gi\u1edbi, nh\u01b0ng c\u0169ng nh\u1ea1y b\u00e9n v\u1edbi nh\u1eefng chuy\u1ec7n t\u00e2m linh. H\u00e3y xem Steve Jobs, ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng h\u00e0nh thi\u1ec1n Zen. \u1ede \u0111\u00e2y t\u1eebng c\u00f3 nh\u1eefng phong tr\u00e0o t\u00e2m linh m\u1ea1nh m\u1ebd. T\u00e2m linh v\u00e0 high-tech c\u00f3 th\u1ec3 \u0111an xen nhau. M\u1ed9t \u0111\u1ea1i th\u00ednh ph\u00f2ng nh\u1ea1c v\u1edbi 3.000 ch\u1ed7 t\u1ea1i Los Angeles c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u1ea7y \u1eafp th\u00ednh gi\u1ea3 \u0111\u1ebfn nghe m\u1ed9t yogi thuy\u1ebft ph\u00e1p (Paramanhasa Yogananda), \u0111i\u1ec1u t\u1eebng \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra \u1edf th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<p>C\u00f3 l\u1ebd Harari kh\u00f4ng ch\u1ecbu quy ph\u1ee5c tr\u01b0\u1edbc ch\u1ee7 ngh\u0129a ti\u00eau th\u1ee5 l\u00e3ng m\u1ea1n, cho n\u00ean \u00f4ng quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh h\u00e8 2016 \u0111i tu thi\u1ec1n m\u1ed9t kh\u00f3a b\u1ebf quan t\u1ecbnh kh\u1ea9u \u0111\u1ebfn 60 ng\u00e0y theo ph\u00e1i Vipassana t\u1ea1i \u1ea4n \u0111\u1ed9, m\u1ed9t ph\u00e1p thi\u1ec1n \u00f4ng \u0111\u00e3 theo t\u1eeb n\u0103m 2000 m\u00e0 \u00f4ng kh\u00e1m ph\u00e1 trong nh\u1eefng ng\u00e0y h\u1ecdc v\u00e0 s\u1ed1ng \u1edf Anh. \u00d4ng th\u00ecnh l\u00ecnh \u201cnh\u1eadn ra kh\u00f4ng bi\u1ebft m\u00ecnh th\u1ef1c s\u1ef1 l\u00e0 ai.\u201d Thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i \u00f4ng v\u1ec1 c\u00e1 nh\u00e2n, c\u0169ng nh\u01b0 v\u1ec1 ngh\u1ec1 nghi\u1ec7p, n\u00f3i chung thay \u0111\u1ed5i c\u1ea3 cu\u1ed9c \u0111\u1eddi \u00f4ng. S\u1ed1ng t\u1ec9nh th\u1ee9c (mindfulness) \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng l\u00e0 m\u1ec7nh l\u1ec7nh trong th\u1eddi \u0111\u1ea1i r\u1ed1i ren c\u1ee7a th\u00f4ng tin v\u00e0 c\u00e1m d\u1ed7 tr\u00e0n ng\u1eadp. \u00d4ng l\u00e0 ng\u01b0\u1eddi \u0103n chay tr\u01b0\u1eddng, t\u1eeb nh\u1eadn th\u1ee9c thu ho\u1ea1ch \u0111\u01b0\u1ee3c khi nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh ch\u0103n nu\u00f4i c\u00f4ng nghi\u1ec7p. \u00d4ng c\u00f3 l\u00f2ng th\u01b0\u01a1ng c\u1ea3m v\u1edbi \u0111\u1ed9ng v\u1eadt. C\u00f3 l\u1ebd v\u00ec th\u1ebf m\u00e0 s\u00e1ch \u00f4ng c\u00f3 t\u00ednh nh\u00e2n b\u1ea3n h\u01a1n.<\/p>\n<p>Th\u1eddi gian qua, c\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u s\u00e1ch vi\u1ebft v\u1ec1 th\u1eddi \u0111\u1ea1i con ng\u01b0\u1eddi th\u1ed1ng tr\u1ecb v\u1eadn m\u1ec7nh h\u00e0nh tinh xanh, \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 <i>Anthropocene, <\/i>\u201cth\u1ebf Nh\u00e2n sinh\u201d, t\u1ea5t c\u1ea3 \u0111\u1ec1u d\u00e0y c\u1ed9m, v\u00ec n\u00f3 bao tr\u00f9m c\u1ea3 l\u1ecbch s\u1eed lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, s\u1ef1 ti\u1ebfn h\u00f3a c\u1ee7a s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a n\u00f3 th\u00f4ng qua c\u00e1c cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u00f4ng nghi\u1ec7p v\u00e0 c\u00f4ng ngh\u1ec7. S\u00e1ch d\u00f2ng n\u00e0y c\u00f3 m\u1ee5c \u0111\u00edch k\u00eau g\u1ecdi \u00fd th\u1ee9c c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi tr\u01b0\u1edbc nh\u1eefng hi\u1ec3m h\u1ecda m\u00e0 n\u00f3 g\u00e2y ra. S\u00e1ch c\u1ee7a Harari c\u0169ng n\u1eb1m trong chi\u1ec1u h\u01b0\u1edbng \u0111\u00f3. Ch\u1eafc ch\u1eafn ch\u00fang ta s\u1ebd c\u00f2n \u0111\u00f3n nh\u1eadn nhi\u1ec1u quy\u1ec3n s\u00e1ch c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb nh\u01b0 th\u1ebf trong t\u01b0\u01a1ng lai. M\u1ed9t <em>Sapiens<\/em>, hay <em>Homo Deus<\/em>, l\u00e0 c\u1ea7n thi\u1ebft, nh\u01b0ng v\u1eabn ch\u01b0a \u0111\u1ee7 \u0111\u1ec3 n\u00f3i l\u00ean c\u00e1c m\u1eb7t c\u1ee7a hi\u1ec3m h\u1ecda con ng\u01b0\u1eddi g\u00e2y ra cho ch\u00ednh m\u00ecnh v\u00e0 th\u1ebf gi\u1edbi. VN c\u1ea7n c\u00f3 m\u1ed9t d\u00f2ng s\u00e1ch \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7 c\u00e1c m\u1eb7t c\u1ee7a th\u1ebf Nh\u00e2n sinh. Xin tham kh\u1ea3o th\u00eam quy\u1ec3n <a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/the-gioi-mot-thoang-nay\/\"><em>Th\u1ebf gi\u1edbi m\u1ed9t tho\u00e1ng n\u00e0y<\/em><\/a> c\u1ee7a David Christian, nxb Th\u00e0nh ph\u1ed1. \u0110\u00e2y l\u00e0 m\u1ed9t quy\u1ec3n \u201c\u0111\u1ea1i s\u1eed\u201d thu nh\u1ecf m\u00e0 Bill Gates r\u1ea5t th\u00edch, v\u00e0 cho r\u1eb1ng r\u1ea5t c\u1ea7n thi\u1ebft cho gi\u00e1o d\u1ee5c. T\u00e1c gi\u1ea3 Christian c\u00f3 m\u1ed9t bu\u1ed5i n\u00f3i chuy\u1ec7n 18 ph\u00fat t\u1ea1i TED m\u00e0 sau \u0111\u00f3 c\u00f3 \u0111\u1ebfn 4 tri\u1ec7u l\u01b0\u1ee3t ng\u01b0\u1eddi xem.<\/p>\n<p>C\u00f3 th\u1ec3 tranh c\u00e3i v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 quan \u0111i\u1ec3m di\u1ec5n gi\u1ea3i l\u1ecbch s\u1eed c\u1ee7a Harari hay kh\u00f4ng, c\u00e1c chi ti\u1ebft v\u1ec1 tu thi\u1ec1n c\u1ee7a t\u00e1c gi\u1ea3 l\u00e0 r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb, v\u00e0 l\u00e0 n\u1ed9i dung ch\u00ednh c\u1ee7a cu\u1ed9c trao \u0111\u1ed5i d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y. Ng\u00e0y c\u00e0ng c\u00f3 nhi\u1ec1u nh\u00e0 khoa h\u1ecdc ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y h\u00e0nh tr\u00ecnh v\u1ec1 ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng \u0111\u1ec3 h\u1ecdc \u0110\u1ea1o, tu thi\u1ec1n, \u0111\u1ec3 s\u1ed1ng t\u1ec9nh th\u1ee9c h\u01a1n, ho\u1eb7c kh\u00f4ng xem cu\u1ed9c s\u1ed1ng ch\u1ec9 ti\u00eau th\u1ee5 v\u1eadt ch\u1ea5t l\u00e0 h\u1ea1nh ph\u00fac. Jack Kornfield l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p nh\u01b0 th\u1ebf, m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi t\u1eebng l\u00e0 tu s\u0129 theo Ph\u1eadt gi\u00e1o nhi\u1ec1u n\u0103m \u1edf c\u00e1c tu vi\u1ec7n Th\u00e1i Lan, Mi\u1ebfn \u0110i\u1ec7n v\u00e0 \u1ea4n \u0111\u1ed9, l\u00e0 t\u00e1c gi\u1ea3, v\u00e0 l\u00e0 m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 ti\u1ebfng truy\u1ec1n b\u00e1 th\u1ef1c h\u00e0nh mindfulness v\u00e0o ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y. S\u00e1ch c\u1ee7a \u00f4ng b\u00e1n h\u00e0ng tri\u1ec7u b\u1ea3n.<\/p>\n<p>Xin n\u00f3i v\u1ec1 m\u1ed9t tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p c\u1ee7a Steve Jobs. \u00d4ng \u0111\u00e3 s\u1edbm \u0111\u1ebfn v\u1edbi t\u00e2m linh t\u1eeb nh\u1ecf. <i>T\u1ef1 truy\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t Yogi <\/i>c\u1ee7a Paramahansa Yogananda l\u00e0 \u201cquy\u1ec3n s\u00e1ch h\u01b0\u1edbng d\u1eabn thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh v\u00e0 t\u00e2m linh m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u1ecdc l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u1edf tu\u1ed5i thi\u1ebfu ni\u00ean, \u0111\u1ecdc l\u1ea1i \u1edf \u1ea4n \u0110\u1ed9 v\u00e0 t\u1eeb \u0111\u00f3 \u0111\u1ecdc ti\u1ebfp m\u1ed7i n\u0103m m\u1ed9t l\u1ea7n.\u201d \u00d4ng \u0111\u1ecdc r\u1ea5t nhi\u1ec1u th\u1ee9. \u00d4ng \u0111i \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u1ec3 t\u00ecm \u201cenlightenment\u201d. \u00d4ng h\u00e0nh thi\u1ec1n m\u1ed9t c\u00e1ch r\u1ea5t nhi\u1ec7t t\u00ecnh, kh\u00f4ng ph\u1ea3i do b\u1ed3ng b\u1ed9t c\u1ee7a tu\u1ed5i thanh ni\u00ean, m\u00e0 r\u1ea5t nghi\u00eam t\u00fac v\u00e0 l\u00e2u d\u00e0i. \u00d4ng ch\u1ecbu \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng r\u1ea5t l\u1edbn c\u1ee7a Thi\u1ec1n trong \u0111\u1eddi s\u1ed1ng v\u00e0 c\u00f4ng vi\u1ec7c \u00f4ng. Sau n\u00e0y \u00f4ng h\u1ed3i t\u01b0\u1edfng nh\u1eefng c\u1ea3m nh\u1eadn c\u1ee7a \u00f4ng sau chuy\u1ebfn \u0111i b\u1ea3y th\u00e1ng \u1edf \u1ea4n \u0110\u1ed9, \u00f4ng vi\u1ebft:<\/p>\n<blockquote><p>Tr\u1edf v\u1ec1 n\u01b0\u1edbc M\u1ef9, \u0111\u1ed1i v\u1edbi t\u00f4i, l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e1i s\u1ed1c, l\u1edbn h\u01a1n l\u00e0 c\u00e1i s\u1ed1c \u0111i \u1ea4n \u0110\u1ed9. Ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n \u1edf mi\u1ec1n qu\u00ea \u1ea4n \u0110\u1ed9 kh\u00f4ng s\u1eed d\u1ee5ng tri th\u1ee9c nh\u01b0 ch\u00fang ta l\u00e0m, thay v\u00e0o \u0111\u00f3 h\u1ecd s\u1eed d\u1ee5ng tr\u1ef1c gi\u00e1c (intuition), v\u00e0 tr\u1ef1c gi\u00e1c c\u1ee7a h\u1ecd ph\u00e1t tri\u1ec3n nhi\u1ec1u h\u01a1n xa so v\u1edbi ph\u1ea7n th\u1ebf gi\u1edbi c\u00f2n l\u1ea1i. Tr\u1ef1c gi\u00e1c l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ee9 c\u00f3 s\u1ee9c m\u1ea1nh r\u1ea5t l\u1edbn, m\u1ea1nh h\u01a1n tri th\u1ee9c c\u1ee7a h\u1ecd, theo t\u00f4i. N\u00f3 c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u1edbn l\u00ean c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a t\u00f4i.<\/p>\n<p>T\u01b0 duy l\u00fd tr\u00ed ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1eb7c tr\u01b0ng b\u1ea9m sinh c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi, n\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecdc, v\u00e0 l\u00e0 th\u00e0nh t\u1ef1u l\u1edbn nh\u1ea5t c\u1ee7a n\u1ec1n v\u0103n minh ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y. Trong nh\u1eefng l\u00e0ng qu\u00ea \u1ea4n \u0110\u1ed9, ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n ch\u1eb3ng bao gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c h\u1ecdc n\u00f3. H\u1ecd h\u1ecdc m\u1ed9t c\u00e1i g\u00ec kh\u00e1c, v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n l\u00e0 qu\u00fd gi\u00e1, v\u1ec1 m\u1ed9t s\u1ed1 ph\u01b0\u01a1ng di\u1ec7n kh\u00e1c l\u1ea1i kh\u00f4ng. \u0110\u00f3 l\u00e0 s\u1ee9c m\u1ea1nh c\u1ee7a tr\u1ef1c gi\u00e1c v\u00e0 c\u1ee7a c\u00e1i kh\u00f4n th\u1ef1c nghi\u1ec7m.<\/p>\n<p>Tr\u1edf v\u1ec1 l\u1ea1i sau b\u1ea3y th\u00e1ng s\u1ed1ng trong c\u00e1c l\u00e0ng \u1ea4n \u0110\u1ed9, t\u00f4i nh\u00ecn th\u1ea5y s\u1ef1 \u0111i\u00ean kh\u00f9ng c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y, c\u0169ng nh\u01b0 n\u0103ng l\u1ef1c t\u01b0 duy l\u00fd tr\u00ed c\u1ee7a n\u00f3. N\u1ebfu b\u1ea1n ch\u1ec9 c\u1ea7n ng\u1ed3i v\u00e0 quan s\u00e1t, b\u1ea1n s\u1ebd th\u1ea5y t\u00e2m tr\u00ed (mind) c\u1ee7a b\u1ea1n b\u1ea5t an th\u1ebf n\u00e0o. N\u1ebfu b\u1ea1n t\u00ecm c\u00e1ch l\u00e0m d\u1ecbu n\u00f3 l\u1ea1i, n\u00f3 s\u1ebd l\u00e0m cho t\u00ecnh h\u00ecnh x\u1ea5u h\u01a1n, nh\u01b0ng v\u1edbi th\u1eddi gian, n\u00f3 d\u1ecbu l\u1ea1i, v\u00e0 khi n\u00f3 d\u1ecbu r\u1ed3i, th\u00ec b\u1ea1n s\u1ebd c\u00f3 kh\u00f4ng gian \u0111\u1ec3 nghe \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng th\u1ee9 tinh t\u1ebf h\u01a1n \u2013 \u0111\u00f3 l\u00e0 l\u00fac tr\u1ef1c gi\u00e1c b\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u n\u1ea3y n\u1edf, v\u00e0 b\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u00ecn th\u1ea5y s\u1ef1 vi\u1ec7c r\u00f5 r\u00e0ng h\u01a1n, v\u00e0 b\u1ea1n s\u1ebd tr\u1edf v\u1ec1 hi\u1ec7n t\u1ea1i h\u01a1n. T\u00e2m tr\u00ed b\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u ch\u1eadm l\u1ea1i, v\u00e0 b\u1ea1n nh\u00ecn th\u1ea5y m\u1ed9t s\u1ef1 m\u1edf r\u1ed9ng ra gh\u00ea g\u1edbm trong th\u1eddi kh\u1eafc \u0111\u00f3. Do \u0111\u00f3, b\u1ea1n s\u1ebd nh\u00ecn th\u1ea5y th\u1eadt nhi\u1ec1u h\u01a1n l\u00fac tr\u01b0\u1edbc b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 nh\u00ecn th\u1ea5y. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 r\u00e8n luy\u1ec7n; b\u1ea1n ph\u1ea3i th\u1ef1c h\u00e0nh n\u00f3.<\/p>\n<p>Zen (thi\u1ec1n) c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng s\u00e2u s\u1eafc l\u00ean \u0111\u1eddi t\u00f4i t\u1eeb \u0111\u00f3. V\u00e0o m\u1ed9t th\u1eddi \u0111i\u1ec3m, t\u00f4i \u0111\u00e3 mu\u1ed1n \u0111i Nh\u1eadt B\u1ea3n, v\u00e0 c\u1ed1 g\u1eafng \u0111\u1ebfn tu vi\u1ec7n Eihei-ji, nh\u01b0ng ng\u01b0\u1eddi c\u1ed1 v\u1ea5n t\u00e2m linh c\u1ee7a t\u00f4i \u0111\u00e3 khuy\u00ean t\u00f4i n\u00ean \u1edf l\u1ea1i \u0111\u00e2y. \u00d4ng n\u00f3i, kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1i g\u00ec \u1edf \u0111\u00f3 m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 \u1edf \u0111\u00e2y, v\u00e0 \u00f4ng \u1ea5y c\u00f3 l\u00fd. T\u00f4i h\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u00e2n l\u00fd c\u1ee7a Thi\u1ec1n n\u00f3i r\u1eb1ng, n\u1ebfu b\u1ea1n mu\u1ed1n \u0111i chu du th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u1ec3 t\u00ecm th\u1ea7y, th\u00ec th\u1ea7y s\u1ebd xu\u1ea5t hi\u1ec7n \u1edf ngo\u00e0i ng\u00f5. (W. Isaacson, <i>Steve Jobs<\/i>, 48-49)<\/p><\/blockquote>\n<p><b><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2017\/07\/image-2.jpeg?resize=531%2C356&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"531\" height=\"356\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Steve Jobs t\u1ea1i nh\u00e0 \u1edf th\u00e0nh ph\u1ed1 Cupertino, Santa Clara County, California, 1982<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2017\/07\/https3A2F2Fimages-na.ssl-images-amazon.com2Fimages2FI2F51D02n252B0COL._SX332_BO12C2042C2032C200_.jpg.jpeg?resize=262%2C391&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"262\" height=\"391\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">Quy\u1ec3n <i>T\u1ef1 truy\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t Yogi<\/i><\/p>\n<p>Steve Jobs thu\u1ed9c th\u1ebf h\u1ec7 Hippies nh\u1eefng n\u0103m 1960, 70. \u0110\u00f3 l\u00e0 th\u1ebf h\u1ec7 m\u00e0 nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi mu\u1ed1n \u0111i t\u00ecm c\u00e1i m\u1edbi \u0111\u1ec3 tr\u1ea3 l\u1eddi cho nh\u1eefng \u01b0u t\u01b0 c\u1ee7a cu\u1ed9c s\u1ed1ng tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t, nh\u01b0 \u0111\u01b0\u1ee3c John Lennon di\u1ec5n t\u1ea3: \u201cThanh ni\u00ean ng\u00e0y nay \u0111ang \u0111i t\u00ecm m\u1ed9t s\u1ed1 c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi \u2013 nh\u1eefng c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi \u0111\u00edch th\u1ef1c m\u00e0 nh\u00e0 th\u1edd kh\u00f4ng th\u1ec3 cho h\u1ecd, b\u1ed1 m\u1eb9 kh\u00f4ng th\u1ec3 cho h\u1ecd, v\u00e0 v\u1eadt ch\u1ea5t kh\u00f4ng th\u1ec3 cho h\u1ecd.\u201d Nh\u00f3m The Beatles \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u1ebfn thi\u1ec1n theo ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p Transcendental Meditation c\u1ee7a Maharishi Yogi, l\u00e0 m\u1ed9t trong nhi\u1ec1u th\u00ed d\u1ee5.<\/p>\n<p>C\u00e2u chuy\u1ec7n thi\u1ec1n c\u1ee7a Steve Jobs k\u1ebft th\u00fac h\u1ebft s\u1ee9c \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng. \u00d4ng chu\u1ea9n b\u1ecb tr\u01b0\u1edbc m\u00f3n qu\u00e0 cho c\u00e1c v\u1ecb kh\u00e1ch s\u1ebd \u0111\u1ebfn d\u1ef1 l\u1ec5 t\u01b0\u1edfng ni\u1ec7m \u00f4ng sau khi \u00f4ng m\u1ea5t: \u0110\u00f3 l\u00e0 quy\u1ec3n <i>T\u1ef1 truy\u1ec7n c\u1ee7a m\u1ed9t Yogi. <\/i>Qu\u00e0 t\u1eb7ng \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u1eb7t trong m\u1ed9t c\u00e1i h\u1ed9p x\u00e1m v\u00e0 \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1eedi t\u1eb7ng tr\u00e2n tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn m\u1ecdi v\u1ecb kh\u00e1ch. C\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00f3 ch\u00ednh l\u00e0 <em>th\u00f4ng \u0111i\u1ec7p<\/em> c\u1ee7a \u00f4ng m\u00e0 \u00f4ng mu\u1ed1n g\u1eedi \u0111\u1ebfn \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p v\u00e0 b\u1ea1n b\u00e8: H\u00e3y r\u00e8n luy\u1ec7n <em>tr\u1ef1c gi\u00e1c<\/em> b\u1eb1ng thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, v\u00e0 nh\u00ecn th\u1ebf gi\u1edbi t\u1eeb b\u00ean trong. \u0110\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng, thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh gi\u00fap \u00f4ng c\u00f3 n\u0103ng l\u1ef1c t\u1eadp trung, m\u00e0i d\u0169a tr\u1ef1c gi\u00e1c, lo\u1ea1i b\u1ecf nh\u1eefng g\u00ec kh\u00f4ng c\u1ea7n thi\u1ebft v\u00e0 g\u00e2y r\u1ed1i trong \u0111\u1ea7u, nh\u00ecn th\u1ea5y vision v\u01b0\u1ee3t kh\u1ecfi t\u1ea7m th\u1eddi \u0111\u1ea1i, c\u00f3 t\u00ecnh y\u00eau c\u00e1i \u0111\u1eb9p v\u00e0 t\u00ednh \u0111\u01a1n gi\u1ea3n. <em>T\u1ef1 truy\u1ec7n<\/em> l\u00e0 quy\u1ec3n s\u00e1ch duy nh\u1ea5t m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 t\u1ea3i v\u00e0o iPad2 c\u1ee7a \u00f4ng. T\u00ecm v\u1ec1 Thi\u1ec1n l\u00e0 t\u00ecm con ng\u01b0\u1eddi th\u1eadt c\u1ee7a \u00f4ng ra kh\u1ecfi s\u1ef1 che l\u1ea5p c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi r\u1ed1i r\u1eafm tr\u01b0\u1edbc m\u1eb7t, t\u00ecm \u0111\u1ebfn \u201c\u00f4ng Ph\u1eadt v\u00e0ng\u201d \u1ea9n ch\u1ee9a trong \u00f4ng d\u01b0\u1edbi c\u00e1i v\u1ecf \u0111\u1ea5t s\u00e9t che, nh\u01b0 \u1ea9n d\u1ee5 c\u1ee7a Jack Kornfield, h\u1ea7u th\u1ef1c hi\u1ec7n s\u1ee9 m\u1ec7nh v\u0129 \u0111\u1ea1i c\u1ee7a \u00f4ng.<\/p>\n<p>Tr\u1ef1c gi\u00e1c l\u00e0 m\u1ed9t ngu\u1ed3n s\u00e1ng t\u1ea1o v\u00f4 bi\u00ean, v\u00f4 h\u00ecnh, v\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a n\u00f3 c\u00f3 t\u00ednh \u2018huy\u1ec1n b\u00ed\u2019. \u201cT\u00f4i \u0111\u1eb7t ni\u1ec1m tin v\u00e0o tr\u1ef1c gi\u00e1c\u201d nh\u01b0 Einstein n\u00f3i. \u0110\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng, tr\u1ef1c gi\u00e1c quan tr\u1ecdng h\u01a1n ki\u1ebfn th\u1ee9c. (Nh\u01b0ng kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 kh\u00f4ng c\u1ea7n h\u1ecdc) Kh\u00e1m ph\u00e1 th\u01b0\u1eddng xu\u1ea5t ph\u00e1t t\u1eeb m\u1ed9t \u201c\u00e1nh ch\u1edbp tr\u1ef1c gi\u00e1c\u201d xu\u1ea5t hi\u1ec7n t\u1ea1i bi\u00ean gi\u1edbi c\u1ee7a c\u00e1i c\u00f2n ch\u01b0a bi\u1ebft sau nh\u1eefng tr\u0103n tr\u1edf, \u0111\u1ec3 nh\u1eadn ra m\u1ed9t ch\u00e2n l\u00fd m\u1edbi. Henry Thoreau c\u0169ng th\u1eeba nh\u1eadn \u201cTri th\u1ee9c kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn v\u1edbi ch\u00fang ta b\u1eb1ng chi ti\u1ebft, m\u00e0 b\u1eb1ng nh\u1eefng tia ch\u1edbp t\u1eeb tr\u00ean tr\u1eddi.\u201d W. A. Mozart c\u0169ng s\u00e1ng t\u00e1c b\u1eb1ng \u00e1nh s\u00e1ng c\u1ee7a tr\u1ef1c gi\u00e1c: <i>N\u00f3 (m\u1ed9t s\u00e1ng t\u00e1c nh\u1ea1c) kh\u00f4ng \u0111\u1ebfn v\u1edbi t\u00f4i l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3t theo th\u1ee9 t\u1ef1, v\u1edbi nhi\u1ec1u ph\u1ea7n \u0111\u01b0\u1ee3c chi ti\u1ebft ho\u00e1, nh\u01b0 sau n\u00e0y ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0m, m\u00e0 ch\u00ednh \u1edf trong tr\u1ea1ng th\u00e1i t\u1ed5ng th\u1ec3 c\u1ee7a n\u00f3 m\u00e0 s\u1ef1 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng (ngh\u0129a l\u00e0 tr\u1ef1c gi\u00e1c) c\u1ee7a t\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u1ec3 cho t\u00f4i nghe th\u1ea5y n\u00f3.\u201d<\/i><sup>(1)<\/sup><\/p>\n<p>Thi\u1ec1n, hay cu\u1ed9c s\u1ed1ng t\u0129nh l\u1eb7ng, s\u1ebd gi\u00fap ph\u00e1t tri\u1ec3n tr\u1ef1c gi\u00e1c. Thi\u1ec1n ng\u00e0y c\u00e0ng c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng l\u00ean ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y v\u00e0 th\u1ebf gi\u1edbi. Ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y s\u1eed d\u1ee5ng Thi\u1ec1n nh\u01b0 m\u1ed9t khoa h\u1ecdc nhi\u1ec1u h\u01a1n l\u00e0 t\u00f4n gi\u00e1o. Thi\u1ec1n c\u00f3 th\u1ec3 c\u1ea3i thi\u1ec7n v\u00e0 gi\u00e1o d\u1ee5c con ng\u01b0\u1eddi, b\u1eb1ng m\u1ed9t cu\u1ed9c s\u1ed1ng minh tri\u1ebft, tinh t\u1ea5n, v\u00e0 gi\u00fap ph\u1ee5c h\u1ed3i s\u1ee9c kh\u1ecfe. N\u0103m 2011 Thi\u1ec1n s\u01b0 Th\u00edch Nh\u1ea5t H\u1ea1nh \u0111\u01b0\u1ee3c Google m\u1eddi \u0111\u1ebfn gi\u1ea3ng v\u1ec1 Thi\u1ec1n t\u1ea1i trung t\u00e2m c\u1ee7a c\u00f4ng ty. Ph\u01b0\u01a1ng T\u00e2y c\u00f3 th\u1ec3 s\u1ebd kh\u00e1m ph\u00e1 gi\u00e1 tr\u1ecb h\u1eefu \u00edch c\u1ee7a Thi\u1ec1n h\u01a1n ph\u01b0\u01a1ng \u0110\u00f4ng, nh\u01b0 h\u1ecd \u0111\u00e3 t\u1eebng l\u00e0m \u0111\u1ed1i v\u1edbi c\u00e1c kh\u00e1m ph\u00e1 ph\u00e1t minh c\u1ee7a Trung Hoa c\u1ed5 \u0111\u1ea1i.<\/p>\n<p>Xin tr\u1edf l\u1ea1i gi\u1edbi thi\u1ec7u bu\u1ed5i n\u00f3i chuy\u1ec7n v\u1edbi Yuval Harari qua b\u1ea3n d\u1ecbch ti\u1ebfng Vi\u1ec7t c\u1ee7a \u0110\u1ed7 Th\u1ecb Thu Tr\u00e0.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em><span style=\"color: #000080\">Xem th\u00eam v\u1ec1 \u0111\u1ec1 t\u00e0i Thi\u1ec1n \u0111\u1ed1i v\u1edbi ng\u01b0\u1eddi Nh\u1eadt B\u1ea3n:<\/span><\/em><\/p>\n<blockquote class=\"wp-embedded-content\" data-secret=\"kQ7sS7eGpw\"><p><a href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/gioi-thieu-thien-va-van-hoa-nhat-ban\/\">Gi\u1edbi thi\u1ec7u Thi\u1ec1n v\u00e0 V\u0103n h\u00f3a Nh\u1eadt B\u1ea3n<\/a><\/p><\/blockquote>\n<p><iframe class=\"wp-embedded-content\" sandbox=\"allow-scripts\" security=\"restricted\" style=\"position: absolute; clip: rect(1px, 1px, 1px, 1px);\" title=\"&#8220;Gi\u1edbi thi\u1ec7u &lt;i&gt;Thi\u1ec1n v\u00e0 V\u0103n h\u00f3a Nh\u1eadt B\u1ea3n&lt;\/i&gt;&#8221; &#8212; B\u00e0i vi\u1ebft c\u1ee7a Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh\" src=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/gioi-thieu-thien-va-van-hoa-nhat-ban\/embed\/#?secret=kQ7sS7eGpw\" data-secret=\"kQ7sS7eGpw\" width=\"600\" height=\"338\" frameborder=\"0\" marginwidth=\"0\" marginheight=\"0\" scrolling=\"no\"><\/iframe><\/p>\n<p style=\"text-align: right\">NXX<\/p>\n<p style=\"text-align: right\">Th\u00e1ng 4, 2017<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 24pt\">Yuval Harari, t\u00e1c gi\u1ea3 quy\u1ec3n <i>Sapiens<\/i>, <\/span><\/h1>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 24pt\">ti\u1ebft l\u1ed9 thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e3 gi\u00fap anh tr\u1edf th\u00e0nh <\/span><\/h1>\n<h1 style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080;font-size: 24pt\">m\u1ed9t s\u1eed gia t\u1ed1t h\u01a1n nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o<\/span><\/h1>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<h2><span style=\"color: #000080\">B\u1ed9 \u00f3c n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 vi\u1ebft ra m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch nh\u01b0<i> Sapiens<\/i>? \u2212 M\u1ed9t b\u1ed9 \u00f3c minh m\u1eabn.<\/span><\/h2>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"aligncenter\" title=\"\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2017\/07\/image-3.jpeg?resize=557%2C371&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"557\" height=\"371\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><i>Photo by Lane Turner\/The Boston Globe via Getty Images<\/i><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\"><a href=\"https:\/\/www.amazon.com\/Sapiens-Humankind-Yuval-Noah-Harari\/dp\/0062316095\/ref=pd_sbs_14_t_0?_encoding=UTF8&amp;psc=1&amp;refRID=67NKYNCB19WEC5CM3SR1\"><i>Sapiens<\/i><\/a>, cu\u1ed1n s\u00e1ch \u0111\u1ea7u tay c\u1ee7a Yuval Noah Harari, l\u00e0 m\u1ed9t s\u1ef1 ch\u1ea5n \u0111\u1ed9ng d\u01b0 lu\u1eadn th\u1ebf gi\u1edbi. Chuy\u1ebfn du h\u00e0nh l\u00e0m thay \u0111\u1ed5i t\u01b0 duy con ng\u01b0\u1eddi c\u1ee7a s\u1eed gia Israel xuy\u00ean qua s\u1ef1 chi\u1ebfn th\u1eafng c\u1ee7a <i>Ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i <\/i>(hay <em>Ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4n ngoan<\/em>, <em>Homo sapiens<\/em>) l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch y\u00eau th\u00edch c\u1ee7a nhi\u1ec1u ng\u01b0\u1eddi, trong \u0111\u00f3 c\u00f3 Bill Gates, Mark Zuckerberg v\u00e0 Barack Obama. Cu\u1ed1n s\u00e1ch m\u1edbi c\u1ee7a anh, \u201c<em>Homo Deus: L\u01b0\u1ee3c s\u1eed Ng\u00e0y mai<\/em>\u201d (<a href=\"https:\/\/www.amazon.com\/Homo-Deus-Brief-History-Tomorrow\/dp\/0062464310\">Homo Deus: a Brief History of Tomorrow<\/a>), n\u00f3i v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec s\u1ebd \u0111\u1ebfn ti\u1ebfp v\u1edbi nh\u00e2n lo\u1ea1i \u2013 v\u00e0 m\u1ed1i \u0111e d\u1ecda m\u00e0 tr\u00ed tu\u1ec7 th\u00f4ng minh v\u00e0 n\u0103ng l\u1ef1c s\u00e1ng t\u1ea1o c\u1ee7a ch\u00ednh ch\u00fang ta \u0111\u1eb7t l\u00ean t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a ch\u00fang ta. V\u00e0 cu\u1ed1n s\u00e1ch n\u00e0y c\u0169ng v\u00f4 c\u00f9ng th\u00fa v\u1ecb.<\/p>\n<p>T\u1eeb khi \u0111\u1ecdc <i>Sapiens, <\/i>t\u00f4i mu\u1ed1n c\u00f3 m\u1ed9t cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n v\u1edbi Harari. T\u00f4i c\u00f3 m\u1ed9t c\u00e2u h\u1ecfi l\u1edbn v\u1ec1 anh: B\u1ed9 \u00f3c n\u00e0o c\u00f3 th\u1ec3 vi\u1ebft ra m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch nh\u01b0 <em>Sapiens<\/em>? V\u00e0 b\u00e2y gi\u1edd t\u00f4i \u0111\u00e3 c\u00f3 c\u00e2u tr\u1ea3 l\u1eddi: M\u1ed9t b\u1ed9 \u00f3c minh m\u1eabn.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Th\u1ef1c s\u1ef1, m\u1ecdi th\u1ee9 Harari n\u00f3i trong cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n c\u1ee7a ch\u00fang t\u00f4i \u0111\u1ec1u l\u00f4i cu\u1ed1n. Nh\u01b0ng \u0111i\u1ec1u t\u00f4i b\u1ea5t ng\u1edd l\u00e0 vi\u1ec7c h\u00e0nh thi\u1ec1n ki\u00ean \u0111\u1ecbnh theo ph\u00e1i Vipassana c\u1ee7a anh \u2013 g\u1ed3m m\u1ed9t kh\u00f3a tu b\u1ebf quan t\u1ecbnh kh\u1ea9u 60 ng\u00e0y m\u1ed7i n\u0103m \u2212 l\u1ea1i c\u00f3 t\u1ea7m quan tr\u1ecdng \u0111\u1ebfn nh\u01b0 v\u1eady cho vi\u1ec7c hi\u1ec3u r\u00f5 nh\u1eefng c\u00f4ng tr\u00ecnh v\u1ec1 l\u1ecbch s\u1eed v\u00e0 v\u1ec1 thuy\u1ebft v\u1ecb lai m\u00e0 anh vi\u1ebft ra. Trong tr\u00edch \u0111o\u1ea1n \u0111\u01b0\u1ee3c bi\u00ean t\u1eadp l\u1ea1i cho ng\u1eafn g\u1ecdn v\u00e0 r\u00f5 r\u00e0ng t\u1eeb cu\u1ed9c th\u1ea3o lu\u1eadn n\u00e0y, ch\u00fang t\u00f4i \u0111i s\u00e2u v\u00e0o vi\u1ec7c h\u00e0nh thi\u1ec1n c\u1ee7a Harari, v\u00e0 vi\u1ec7c n\u00f3 \u0111\u00e3 gi\u00fap anh nh\u00ecn th\u1ea5y nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n m\u00e0 nh\u00e2n lo\u1ea1i t\u1ef1 k\u1ec3 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110\u1ec3 nghe to\u00e0n b\u1ed9 cu\u1ed9c tr\u00f2 chuy\u1ec7n c\u1ee7a t\u00f4i v\u1edbi Harari \u2013 \u0111i s\u00e2u v\u00e0o tr\u00ed tu\u1ec7 nh\u00e2n t\u1ea1o (AI), t\u01b0\u01a1ng lai c\u1ee7a vi\u1ec7c l\u00e0m, nh\u1eefng quy\u1ec3n s\u00e1ch y\u00eau th\u00edch c\u1ee7a Harari v\u00e0 nhi\u1ec1u th\u1ee9 kh\u00e1c &#8211; h\u00e3y \u0111\u0103ng k\u00fd k\u00eanh podcast c\u1ee7a t\u00f4i, <i>The Ezra Klein Show, <\/i>tr\u00ean <em>iTunes<\/em>, <em>Spotify<\/em> ho\u1eb7c b\u1ea5t c\u1ee9 \u1ee9ng d\u1ee5ng \u00e2m thanh ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1t n\u00e0o m\u00e0 b\u1ea1n c\u00f3, ho\u1eb7c theo d\u00f5i tr\u1ef1c tuy\u1ebfn tr\u00ean <em>SoundCloud<\/em>. (Xem b\u1ea3n g\u1ed1c ti\u1ebfng Anh theo link d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y)<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p>Anh n\u00f3i v\u1edbi t\u1edd <em>Guardian<\/em> r\u1eb1ng, n\u1ebfu kh\u00f4ng c\u00f3 thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, anh s\u1ebd v\u1eabn nghi\u00ean c\u1ee9u l\u1ecbch s\u1eed qu\u00e2n s\u1ef1 trung c\u1ed5 &#8211; ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i ng\u01b0\u1eddi Neanderthal ho\u1eb7c c\u00e1c sinh v\u1eadt n\u1eeda ng\u01b0\u1eddi n\u1eeda c\u01a1 kh\u00ed (cyborgs). Thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh \u0111\u00e3 mang \u0111\u1ebfn nh\u1eefng thay \u0111\u1ed5i n\u00e0o trong c\u00f4ng vi\u1ec7c c\u1ee7a anh, v\u1edbi t\u01b0 c\u00e1ch m\u1ed9t s\u1eed gia?<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ch\u1ee7 y\u1ebfu l\u00e0 hai th\u1ee9. Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, \u0111\u00f3 l\u00e0 kh\u1ea3 n\u0103ng t\u1eadp trung. Khi b\u1ea1n r\u00e8n luy\u1ec7n t\u00e2m tr\u00ed \u0111\u1ec3 t\u1eadp trung v\u00e0o m\u1ed9t c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 nh\u01b0 h\u01a1i th\u1edf, th\u00ec \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng s\u1ebd \u0111em \u0111\u1ebfn cho b\u1ea1n k\u1ef7 lu\u1eadt \u0111\u1ec3 t\u1eadp trung v\u00e0o nh\u1eefng th\u1ee9 l\u1edbn lao h\u01a1n, v\u00e0 th\u1ef1c s\u1ef1 ph\u00e2n bi\u1ec7t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec quan tr\u1ecdng v\u00e0 nh\u1eefng th\u1ee9 c\u00f2n l\u1ea1i. \u0110\u00e2y c\u0169ng l\u00e0 m\u1ed9t k\u1ef7 lu\u1eadt m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 \u00e1p d\u1ee5ng cho c\u00f4ng vi\u1ec7c khoa h\u1ecdc c\u1ee7a m\u00ecnh. Th\u1eadt kh\u00f3 kh\u0103n, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 khi b\u1ea1n l\u00e0m vi\u1ec7c v\u1edbi l\u1ecbch s\u1eed l\u00e2u d\u00e0i c\u1ee7a lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, b\u1ecb sa l\u1ea7y v\u00e0o c\u00e1c chi ti\u1ebft nh\u1ecf nh\u1eb7t, ho\u1eb7c b\u1ecb r\u1ed1i tr\u00ed b\u1edfi h\u00e0ng tri\u1ec7u c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u00e0 nh\u1eefng m\u1ed1i quan t\u00e2m v\u1ee5n v\u1eb7t kh\u00e1c. Th\u1eadt kh\u00f3 \u0111\u1ec3 nh\u1eafc nh\u1edf b\u1ea3n th\u00e2n nh\u1eefng g\u00ec th\u1ef1c s\u1ef1 quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra trong l\u1ecbch s\u1eed, ho\u1eb7c nh\u1eefng g\u00ec quan tr\u1ecdng nh\u1ea5t \u0111ang x\u1ea3y ra tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi ng\u00e0y nay. Ch\u00ednh t\u1eeb thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ef9 n\u0103ng \u0111\u1ec3 t\u1eadp trung n\u00e0y.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">M\u1ed9t \u0111\u00f3ng g\u00f3p quan tr\u1ecdng kh\u00e1c, t\u00f4i ngh\u0129, \u0111\u00f3 l\u00e0: to\u00e0n b\u1ed9 vi\u1ec7c h\u00e0nh thi\u1ec1n Vipassana nh\u1eb1m \u0111\u1ec3 nh\u1eadn bi\u1ebft s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa h\u01b0 c\u1ea5u v\u00e0 hi\u1ec7n th\u1ef1c, \u0111\u00e2u l\u00e0 th\u1eadt v\u00e0 \u0111\u00e2u l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n m\u00e0 ch\u00fang ta s\u00e1ng t\u00e1c v\u00e0 d\u1ef1ng l\u00ean trong t\u00e2m tr\u00ed c\u1ee7a m\u00ecnh. H\u1ea7u h\u1ebft 99 ph\u1ea7n tr\u0103m nh\u1eefng g\u00ec m\u00e0 b\u1ea1n \u0111ang nh\u1eadn bi\u1ebft ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n trong t\u00e2m tr\u00ed ch\u00fang ta. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u0169ng \u0111\u00fang \u0111\u1ed1i v\u1edbi l\u1ecbch s\u1eed. H\u1ea7u h\u1ebft m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi, h\u1ecd ch\u1ec9 b\u1ecb cho\u00e1ng ng\u1ee3p b\u1edfi nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n t\u00f4n gi\u00e1o, b\u1edfi nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n d\u00e2n t\u1ed9c ch\u1ee7 ngh\u0129a, nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n kinh t\u1ebf h\u00e0ng ng\u00e0y, v\u00e0 h\u1ecd xem nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n n\u00e0y l\u00e0 th\u1ef1c t\u1ea1i (reality).<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tham v\u1ecdng ch\u00ednh c\u1ee7a t\u00f4i, nh\u01b0 m\u1ed9t s\u1eed gia, l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ec3 ra s\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t gi\u1eefa nh\u1eefng g\u00ec th\u1ef1c s\u1ef1 x\u1ea3y ra tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi v\u1edbi nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n h\u01b0 c\u1ea5u m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 t\u1ea1o ra trong h\u00e0ng ng\u00e0n n\u0103m \u0111\u1ec3 gi\u1ea3i th\u00edch ho\u1eb7c \u0111\u1ec3 ki\u1ec3m so\u00e1t nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang x\u1ea3y ra tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">M\u1ed9t trong nh\u1eefng \u00fd t\u01b0\u1edfng trung t\u00e2m c\u1ee7a cu\u1ed1n s\u00e1ch <i>Sapiens<\/i> c\u1ee7a anh, \u0111\u00f3 l\u00e0: n\u0103ng l\u1ef1c ch\u00ednh y\u1ebfu c\u1ee7a <i>Ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i<\/i> (Homo sapiens), c\u00e1i \u0111\u00e3 cho ph\u00e9p ch\u00fang ta th\u1ed1ng tr\u1ecb tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, l\u00e0 kh\u1ea3 n\u0103ng k\u1ec3 chuy\u1ec7n v\u00e0 t\u1ea1o d\u1ef1ng nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n h\u01b0 c\u1ea5u cho ph\u00e9p s\u1ef1 h\u1ee3p t\u00e1c r\u1ed9ng r\u00e3i theo c\u00e1ch m\u00e0 c\u00e1c lo\u00e0i kh\u00e1c kh\u00f4ng th\u1ec3 l\u00e0m. V\u00e0 nh\u1eefng g\u00ec anh xem l\u00e0 h\u01b0 c\u1ea5u bao g\u1ed3m t\u1ea5t c\u1ea3 t\u1eeb truy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i th\u1eddi s\u01a1 khai cho \u0111\u1ebfn Hi\u1ebfn ph\u00e1p Hoa K\u1ef3.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i s\u1ebd kh\u00f4ng li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi c\u00e1ch th\u1ee9c m\u00e0 thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh l\u00e0m thay \u0111\u1ed5i nh\u1eefng g\u00ec anh xem l\u00e0 th\u1eadt, nh\u01b0ng s\u1ebd c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a, n\u1ebfu anh quan s\u00e1t c\u00e1ch th\u1ee9c m\u00e0 t\u00e2m tr\u00ed anh t\u1ea1o ra nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng, c\u00f3 l\u1ebd r\u1ea5t nhi\u1ec1u th\u1ee9 r\u1ed1t cu\u1ed9c s\u1ebd r\u01a1i v\u00e0o ph\u1ea1m tr\u00f9 \u0111\u00f3 (ngh\u0129a l\u00e0 kh\u00f4ng th\u1eadt) h\u01a1n anh \u0111\u00e3 ngh\u0129 ban \u0111\u1ea7u.<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">V\u00e2ng, \u0111\u00fang v\u1eady. Ch\u00fang ta hi\u1ebfm khi nh\u1eadn ra \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, nh\u01b0ng t\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ef1 h\u1ee3p t\u00e1c c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi tr\u00ean di\u1ec7n r\u1ed9ng \u0111\u1ec1u d\u1ef1a tr\u00ean s\u1ef1 h\u01b0 c\u1ea5u. \u0110i\u1ec1u n\u00e0y r\u00f5 r\u00e0ng nh\u1ea5t trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p t\u00f4n gi\u00e1o, \u0111\u1eb7c bi\u1ec7t l\u00e0 t\u00f4n gi\u00e1o c\u1ee7a ng\u01b0\u1eddi kh\u00e1c. B\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 d\u1ec5 d\u00e0ng hi\u1ec3u r\u1eb1ng, v\u00e2ng, h\u00e0ng tri\u1ec7u ng\u01b0\u1eddi c\u00f9ng nhau h\u1ee3p t\u00e1c trong m\u1ed9t cu\u1ed9c th\u1eadp t\u1ef1 chinh ho\u1eb7c m\u1ed9t cu\u1ed9c th\u00e1nh chi\u1ebfn, ho\u1eb7c \u0111\u1ec3 x\u00e2y d\u1ef1ng nh\u00e0 th\u1edd ho\u1eb7c h\u1ed9i \u0111\u01b0\u1eddng Do Th\u00e1i gi\u00e1o v\u00ec t\u1ea5t c\u1ea3 h\u1ecd \u0111\u1ec1u tin t\u01b0\u1edfng v\u00e0o m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n h\u01b0 c\u1ea5u n\u00e0o \u0111\u00f3 v\u1ec1 Thi\u00ean Ch\u00faa, thi\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng v\u00e0 \u0111\u1ecba ng\u1ee5c.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110i\u1ec1u kh\u00f3 nh\u1eadn ra h\u01a1n nhi\u1ec1u l\u00e0 ch\u00ednh c\u00f9ng m\u1ed9t \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c v\u1eadn h\u00e0nh trong t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c lo\u1ea1i h\u00ecnh h\u1ee3p t\u00e1c kh\u00e1c c\u1ee7a con ng\u01b0\u1eddi. N\u1ebfu b\u1ea1n ngh\u0129 v\u1ec1 nh\u00e2n quy\u1ec1n, nh\u00e2n quy\u1ec1n l\u00e0 m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n h\u01b0 c\u1ea5u, c\u0169ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 Thi\u00ean Ch\u00faa v\u00e0 thi\u00ean \u0111\u01b0\u1eddng. Ch\u00fang kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 m\u1ed9t th\u1ef1c t\u1ea1i sinh h\u1ecdc. V\u1ec1 m\u1eb7t sinh h\u1ecdc m\u00e0 n\u00f3i, con ng\u01b0\u1eddi kh\u00f4ng c\u00f3 c\u00e1c quy\u1ec1n. N\u1ebfu b\u1ea1n nh\u00ecn v\u00e0o b\u00ean trong Ng\u01b0\u1eddi hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i (Homo sapiens), b\u1ea1n s\u1ebd th\u1ea5y tim, th\u1eadn v\u00e0 DNA. B\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ea5y b\u1ea5t k\u1ef3 quy\u1ec1n n\u00e0o. N\u01a1i duy nh\u1ea5t m\u00e0 c\u00e1c quy\u1ec1n t\u1ed3n t\u1ea1i l\u00e0 trong nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n m\u00e0 con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 s\u00e1ng t\u00e1c ra.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">M\u1ed9t v\u00ed d\u1ee5 r\u1ea5t hay kh\u00e1c l\u00e0 ti\u1ec1n. Ti\u1ec1n c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n th\u00e0nh c\u00f4ng nh\u1ea5t t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ec3. Ti\u1ec1n kh\u00f4ng c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb kh\u00e1ch quan. N\u00f3 kh\u00f4ng gi\u1ed1ng nh\u01b0 m\u1ed9t qu\u1ea3 chu\u1ed1i hay m\u1ed9t tr\u00e1i d\u1eeba. N\u1ebfu b\u1ea1n l\u1ea5y ra m\u1ed9t \u0111\u1ed3ng \u0111\u00f4-la v\u00e0 nh\u00ecn v\u00e0o n\u00f3, b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0103n n\u00f3. B\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 u\u1ed1ng n\u00f3. B\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 m\u1eb7c n\u00f3. N\u00f3 ho\u00e0n to\u00e0n v\u00f4 ngh\u0129a. Ch\u00fang ta ngh\u0129 n\u00f3 c\u00f3 gi\u00e1 tr\u1ecb n\u00e0o \u0111\u00f3 b\u1edfi v\u00ec ch\u00fang ta tin v\u00e0o m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n. Ch\u00fang ta c\u00f3 nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi k\u1ec3 chuy\u1ec7n b\u1eadc th\u1ea7y trong x\u00e3 h\u1ed9i c\u1ee7a ch\u00fang ta, nh\u1eefng ph\u00e1p s\u01b0 c\u1ee7a ch\u00fang ta &#8211; h\u1ecd l\u00e0 nh\u1eefng ch\u1ee7 ng\u00e2n h\u00e0ng, c\u00e1c nh\u00e0 t\u00e0i phi\u1ec7t v\u00e0 Ch\u1ee7 t\u1ecbch C\u1ee5c D\u1ef1 tr\u1eef Li\u00ean bang; v\u00e0 h\u1ecd \u0111\u1ebfn g\u1eb7p ch\u00fang ta v\u1edbi c\u00e2u chuy\u1ec7n tuy\u1ec7t v\u1eddi nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0y: &#8220;B\u1ea1n th\u1ea5y m\u1ea3nh gi\u1ea5y m\u00e0u xanh l\u00e1 c\u00e2y n\u00e0y ch\u1ee9? Ch\u00fang t\u00f4i cho b\u1ea1n bi\u1ebft n\u00f3 \u0111\u00e1ng gi\u00e1 m\u1ed9t qu\u1ea3 chu\u1ed1i.&#8221;<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">N\u1ebfu t\u00f4i tin, b\u1ea1n tin v\u00e0 t\u1ea5t c\u1ea3 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi \u0111\u1ec1u tin \u0111i\u1ec1u n\u00e0y, th\u00ec n\u00f3 c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng. N\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng. T\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 c\u1ea7m m\u1ea3nh gi\u1ea5y v\u00f4 gi\u00e1 tr\u1ecb n\u00e0y, \u0111\u1ebfn g\u1eb7p m\u1ed9t ng\u01b0\u1eddi ho\u00e0n to\u00e0n xa l\u1ea1 m\u00e0 t\u00f4i ch\u01b0a t\u1eebng g\u1eb7p tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, \u0111\u01b0a cho anh ta m\u1ea3nh gi\u1ea5y v\u00e0 anh ta s\u1ebd \u0111\u1ed5i cho t\u00f4i m\u1ed9t qu\u1ea3 chu\u1ed1i th\u1eadt m\u00e0 t\u00f4i c\u00f3 th\u1ec3 \u0103n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110i\u1ec1u n\u00e0y th\u1ef1c s\u1ef1 tuy\u1ec7t v\u1eddi, v\u00e0 kh\u00f4ng \u0111\u1ed9ng v\u1eadt n\u00e0o kh\u00e1c c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c. Nh\u1eefng \u0111\u1ed9ng v\u1eadt kh\u00e1c \u0111\u00f4i khi c\u0169ng trao \u0111\u1ed5i. V\u00ed d\u1ee5, nh\u1eefng con tinh tinh, ch\u00fang trao \u0111\u1ed5i. B\u1ea1n \u0111\u01b0a t\u00f4i m\u1ed9t tr\u00e1i d\u1eeba. T\u00f4i s\u1ebd \u0111\u01b0a b\u1ea1n m\u1ed9t qu\u1ea3 chu\u1ed1i. \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng v\u1edbi m\u1ed9t con tinh tinh, nh\u01b0ng b\u1ea1n \u0111\u01b0a cho t\u00f4i m\u1ed9t m\u1ea3nh gi\u1ea5y v\u00f4 gi\u00e1 tr\u1ecb v\u00e0 mong t\u00f4i \u0111\u01b0a cho b\u1ea1n m\u1ed9t qu\u1ea3 chu\u1ed1i \u01b0? \u0110i\u1ec1u \u0111\u00f3 s\u1ebd kh\u00f4ng bao gi\u1edd c\u00f3 t\u00e1c d\u1ee5ng v\u1edbi m\u1ed9t con tinh tinh.<\/p>\n<p>\u0110\u00f3 l\u00e0 l\u00fd do v\u00ec sao ch\u00fang ta ki\u1ec3m so\u00e1t th\u1ebf gi\u1edbi, ch\u1ee9 kh\u00f4ng ph\u1ea3i lo\u00e0i tinh tinh.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Nh\u01b0ng c\u0169ng c\u00f3 nh\u1eefng c\u00e1ch m\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 t\u1ea1o ra s\u1ef1 mong manh. V\u00ed d\u1ee5 cu\u1ed9c kh\u1ee7ng ho\u1ea3ng t\u00e0i ch\u00ednh 2008-2009. Nh\u1eefng g\u00ec x\u1ea3y ra l\u00e0 th\u1ecb tr\u01b0\u1eddng t\u00e0i ch\u00ednh to\u00e0n c\u1ea7u \u0111\u00e3 t\u1ef1 k\u1ec3 cho m\u00ecnh nghe m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n. H\u1ecd \u0111\u00e3 t\u1ef1 k\u1ec3 c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 vi\u1ec7c c\u00f3 bao nhi\u00eau r\u1ee7i ro, c\u1ee5 th\u1ec3 l\u00e0 kho\u1ea3n n\u1ee3 th\u1ebf ch\u1ea5p d\u01b0\u1edbi chu\u1ea9n l\u00e0 bao nhi\u00eau, v\u00e0 c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 h\u00f3a ra l\u00e0 sai. \u0110\u1ed9t nhi\u00ean, h\u1ecd ph\u1ea3i t\u1ef1 k\u1ec3 cho m\u00ecnh m\u1ed9t c\u00e2u chuy\u1ec7n kh\u00e1c, v\u00e0 sau \u0111\u00f3 t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e2y d\u1ef1ng tr\u00ean c\u00e2u chuy\u1ec7n \u0111\u00f3 \u0111\u1ec1u s\u1ee5p \u0111\u1ed5 &#8211; nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 vi\u1ec7c c\u00e1c c\u1ed5 phi\u1ebfu ng\u00e0nh c\u00f4ng nghi\u1ec7p g\u1ed7 s\u1ebd ra sao, v\u00e0 bao nhi\u00eau ng\u01b0\u1eddi s\u1ebd c\u00f3 vi\u1ec7c l\u00e0m trong m\u1ed9t n\u0103m. V\u00e0 cu\u1ed1i c\u00f9ng, \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 \u0111\u00e3 thay \u0111\u1ed5i th\u1ef1c t\u1ea1i.<\/p>\n<p>S\u1ef1 mong manh \u1edf \u0111\u00e2y l\u00e0 khi b\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1ea7m l\u1eabn c\u00e1c c\u00e2u chuy\u1ec7n c\u1ee7a m\u00ecnh v\u1edbi th\u1ef1c t\u1ea1i, v\u00e0 b\u1ea1n \u0111\u00e1nh gi\u00e1 qu\u00e1 cao c\u1ea3 s\u1ef1 v\u1eefng b\u1ec1n c\u1ee7a ch\u00fang, l\u1eabn vi\u1ec7c s\u1ebd kh\u00f3 kh\u0103n th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i hay d\u1ecbch chuy\u1ec3n ch\u00fang.<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">V\u00e2ng, \u0111i\u1ec1u n\u00e0y di\u1ec5n ra theo c\u1ea3 hai c\u00e1ch. V\u00ec d\u1ef1a tr\u00ean c\u00e1c c\u00e2u chuy\u1ec7n, x\u00e3 h\u1ed9i lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi linh ho\u1ea1t v\u00e0 n\u0103ng \u0111\u1ed9ng h\u01a1n b\u1ea5t k\u1ef3 x\u00e3 h\u1ed9i n\u00e0o kh\u00e1c tr\u00ean tr\u00e1i \u0111\u1ea5t, \u0111\u1ed3ng th\u1eddi c\u0169ng mong manh h\u01a1n nhi\u1ec1u.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">V\u00ed d\u1ee5, h\u00e3y ngh\u0129 v\u1ec1 c\u00e1c cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng. V\u1edbi c\u00e1c \u0111\u1ed9ng v\u1eadt kh\u00e1c, r\u1ea5t kh\u00f3 \u0111\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i h\u1ec7 th\u1ed1ng x\u00e3 h\u1ed9i qua \u0111\u00eam. Vi\u1ec7c n\u00e0y g\u1ea7n nh\u01b0 kh\u00f4ng th\u1ec3. V\u00ed d\u1ee5, n\u1ebfu b\u1ea1n ngh\u0129 v\u1ec1 t\u1ed5 ong, nh\u1eefng con ong \u0111\u00e3 c\u00f3 h\u1ec7 th\u1ed1ng x\u00e3 h\u1ed9i h\u00e0ng tri\u1ec7u, h\u00e0ng tri\u1ec7u n\u0103m, v\u00e0 ch\u00fang kh\u00f4ng th\u1ec3 thay \u0111\u1ed5i n\u00f3 tr\u1eeb khi tr\u1ea3i qua m\u1ed9t qu\u00e1 tr\u00ecnh ch\u1ecdn l\u1ecdc v\u00e0 ti\u1ebfn h\u00f3a t\u1ef1 nhi\u00ean r\u1ea5t ch\u1eadm ch\u1ea1p v\u00e0 ph\u1ee9c t\u1ea1p. Nh\u1eefng con ong kh\u00f4ng th\u1ec3 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n th\u1ee9c d\u1eady v\u00e0o bu\u1ed5i s\u00e1ng, h\u00e0nh quy\u1ebft ong ch\u00faa v\u00e0 thi\u1ebft l\u1eadp ch\u1ebf \u0111\u1ed9 \u0111\u1ed9c t\u00e0i to\u00e0n tr\u1ecb cho nh\u1eefng con ong th\u1ee3.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Nh\u01b0ng v\u1edbi lo\u00e0i ng\u01b0\u1eddi, ch\u00fang ta c\u00f3 nh\u1eefng cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng x\u00e3 h\u1ed9i nh\u01b0 v\u1eady. \u0110\u00fang m\u1ed9t th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc, n\u0103m 1917, \u0111\u00e3 c\u00f3 cu\u1ed9c c\u00e1ch m\u1ea1ng c\u1ed9ng s\u1ea3n \u1edf Nga, n\u01a1i c\u00e1c nh\u00e0 c\u00e1ch m\u1ea1ng \u0111\u00e3 h\u00e0nh quy\u1ebft Sa ho\u00e0ng v\u00e0 thi\u1ebft l\u1eadp m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng x\u00e3 h\u1ed9i ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00e1c trong v\u00e0i n\u0103m ch\u1ec9 b\u1eb1ng c\u00e1ch thay \u0111\u1ed5i c\u00e2u chuy\u1ec7n m\u00e0 ng\u01b0\u1eddi Nga tin v\u00e0o. H\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f2n tin v\u00e0o quy\u1ec1n l\u1ef1c th\u1ea7n th\u00e1nh c\u1ee7a Sa ho\u00e0ng. Thay v\u00e0o \u0111\u00f3, h\u1ecd tin r\u1eb1ng quy\u1ec1n l\u1ef1c \u0111\u1ebfn t\u1eeb ng\u01b0\u1eddi lao \u0111\u1ed9ng, t\u1eeb ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u0110\u00f3 l\u00e0 l\u00fd do v\u00ec sao m\u1ecdi x\u00e3 h\u1ed9i \u0111\u1ec1u \u0111\u1ea7u t\u01b0 r\u1ea5t nhi\u1ec1u c\u00f4ng s\u1ee9c v\u00e0o vi\u1ec7c tuy\u00ean truy\u1ec1n v\u00e0 t\u1ea9y n\u00e3o ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n t\u1eeb khi h\u1ecd c\u00f2n r\u1ea5t nh\u1ecf \u0111\u1ec3 tin v\u00e0o c\u00e2u chuy\u1ec7n c\u00f3 s\u1ee9c m\u1ea1nh ch\u1ebf ng\u1ef1 c\u1ee7a x\u00e3 h\u1ed9i, v\u00ec n\u1ebfu h\u1ecd kh\u00f4ng tin, m\u1ecdi th\u1ee9 s\u1ebd s\u1ee5p \u0111\u1ed5.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tr\u01b0\u1edbc khi ch\u00fang ta r\u1eddi kh\u1ecfi ch\u1ee7 \u0111\u1ec1 thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh, t\u00f4i \u0111\u1ecdc \u0111\u01b0\u1ee3c r\u1eb1ng anh theo \u0111\u1ec1u \u0111\u1eb7n nh\u1eefng kh\u00f3a tu b\u1ebf quan 60 ng\u00e0y. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t tr\u1ea3i nghi\u1ec7m m\u00e0 t\u00f4i kh\u00f4ng th\u1ec3 t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng \u0111\u01b0\u1ee3c, v\u00ec v\u1eady t\u00f4i r\u1ea5t mu\u1ed1n \u0111\u01b0\u1ee3c nghe \u0111\u1ed1i v\u1edbi anh nh\u1eefng kh\u00f3a tu \u0111\u00f3 nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o, v\u00e0 ch\u00fang \u0111\u00f3ng vai tr\u00f2 g\u00ec trong cu\u1ed9c s\u1ed1ng c\u1ee7a anh.<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Tr\u01b0\u1edbc h\u1ebft, vi\u1ec7c n\u00e0y r\u1ea5t kh\u00f3 kh\u0103n. B\u1ea1n kh\u00f4ng c\u00f3 b\u1ea5t k\u1ef3 th\u1ee9 g\u00ec khi\u1ebfn b\u1ea1n ph\u00e2n t\u00e2m, kh\u00f4ng truy\u1ec1n h\u00ecnh, kh\u00f4ng email, kh\u00f4ng \u0111i\u1ec7n tho\u1ea1i, kh\u00f4ng s\u00e1ch v\u1edf. B\u1ea1n kh\u00f4ng vi\u1ebft l\u00e1ch. B\u1ea1n ch\u1ec9 c\u00f3 t\u1eebng kho\u1ea3nh kh\u1eafc \u0111\u1ec3 t\u1eadp trung v\u00e0o nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang th\u1ef1c s\u1ef1 x\u1ea3y ra ngay b\u00e2y gi\u1edd, v\u00e0o nh\u1eefng g\u00ec l\u00e0 th\u1ef1c t\u1ea1i. B\u1ea1n b\u1eaft g\u1eb7p nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u00edch v\u1ec1 b\u1ea3n th\u00e2n, nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u00edch v\u1ec1 th\u1ebf gi\u1edbi, nh\u1eefng th\u1ee9 b\u1ea1n d\u00e0nh qu\u00e1 nhi\u1ec1u th\u1eddi gian \u0111\u1ec3 l\u1edd \u0111i ho\u1eb7c ng\u0103n ch\u1eb7n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">B\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u v\u1edbi nh\u1eefng c\u1ea3m gi\u00e1c th\u1ec3 x\u00e1c c\u01a1 b\u1ea3n nh\u1ea5t c\u1ee7a h\u01a1i th\u1edf \u0111i v\u00e0o v\u00e0 \u0111i ra, c\u1ee7a nh\u1eefng c\u1ea3m gi\u00e1c trong d\u1ea1 d\u00e0y, \u1edf ch\u00e2n, v\u00e0 khi b\u1ea1n k\u1ebft n\u1ed1i v\u1edbi \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3, b\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 th\u1ef1c s\u1ef1 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang x\u1ea3y ra. B\u1ea1n s\u1ebd c\u00f3 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 r\u00f5 r\u00e0ng v\u1ec1 nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang x\u1ea3y ra trong t\u00e2m tr\u00ed b\u1ea1n. B\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 th\u1ef1c s\u1ef1 quan s\u00e1t s\u1ef1 gi\u1eadn d\u1eef, s\u1ee3 h\u00e3i ho\u1eb7c ch\u00e1n n\u1ea3n n\u1ebfu b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 quan s\u00e1t h\u01a1i th\u1edf c\u1ee7a b\u1ea1n. H\u01a1i th\u1edf c\u1ee7a b\u1ea1n d\u1ec5 d\u00e0ng h\u01a1n nhi\u1ec1u so v\u1edbi quan s\u00e1t c\u01a1n gi\u1eadn hay n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i c\u1ee7a b\u1ea1n.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">M\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi mu\u1ed1n hi\u1ec3u c\u01a1n gi\u1eadn c\u1ee7a h\u1ecd, hi\u1ec3u n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i c\u1ee7a h\u1ecd. Nh\u01b0ng h\u1ecd ngh\u0129 r\u1eb1ng quan s\u00e1t h\u01a1i th\u1edf \u01b0, \u00f4i, vi\u1ec7c n\u00e0y kh\u00f4ng quan tr\u1ecdng ch\u00fat n\u00e0o. Nh\u01b0ng n\u1ebfu b\u1ea1n kh\u00f4ng th\u1ec3 quan s\u00e1t m\u1ed9t c\u00e1i g\u00ec \u0111\u00f3 hi\u1ec3n nhi\u00ean v\u00e0 \u0111\u01a1n gi\u1ea3n nh\u01b0 h\u01a1i th\u1edf \u0111i v\u00e0o v\u00e0 \u0111i ra, b\u1ea1n ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng c\u00f3 c\u01a1 h\u1ed9i th\u1ef1c s\u1ef1 quan s\u00e1t c\u01a1n gi\u1eadn c\u1ee7a b\u1ea1n, d\u1eef d\u1ed9i h\u01a1n nhi\u1ec1u v\u00e0 kh\u00f3 kh\u0103n h\u01a1n r\u1ea5t nhi\u1ec1u.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Nh\u1eefng g\u00ec x\u1ea3y ra trong su\u1ed1t 60 ng\u00e0y l\u00e0: v\u00ec t\u00e2m tr\u00ed c\u1ee7a b\u1ea1n tr\u1edf n\u00ean t\u1eadp trung v\u00e0 s\u00e1ng t\u1ecf h\u01a1n, b\u1ea1n ti\u1ebfn s\u00e2u h\u01a1n v\u00e0 s\u00e2u h\u01a1n, v\u00e0 b\u1ea1n b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u00ecn th\u1ea5y kh\u1edfi ngu\u1ed3n c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 s\u1ef1 gi\u1eadn d\u1eef n\u00e0y, c\u1ee7a t\u1ea5t c\u1ea3 n\u1ed7i s\u1ee3 h\u00e3i n\u00e0y; v\u00e0 b\u1ea1n ch\u1ec9 quan s\u00e1t. B\u1ea1n kh\u00f4ng c\u1ed1 g\u1eafng \u0111\u1ec3 l\u00e0m b\u1ea5t c\u1ee9 \u0111i\u1ec1u g\u00ec. B\u1ea1n kh\u00f4ng k\u1ec3 b\u1ea5t k\u1ef3 c\u00e2u chuy\u1ec7n n\u00e0o v\u1ec1 c\u01a1n gi\u1eadn c\u1ee7a m\u00ecnh. B\u1ea1n kh\u00f4ng c\u1ed1 g\u1eafng \u0111\u1ec3 ch\u1ed1ng l\u1ea1i n\u00f3. Ch\u1ec9 quan s\u00e1t. Gi\u1eadn d\u1eef l\u00e0 g\u00ec? Ch\u00e1n n\u1ea3n l\u00e0 g\u00ec? \u0110\u00f4i khi b\u1ea1n s\u1ed1ng trong nhi\u1ec1u n\u0103m, nhi\u1ec1u n\u0103m v\u00e0 nhi\u1ec1u n\u0103m, tr\u1ea3i nghi\u1ec7m s\u1ef1 gi\u1eadn d\u1eef, s\u1ee3 h\u00e3i v\u00e0 ch\u00e1n n\u1ea3n m\u1ed7i ng\u00e0y; nh\u01b0ng th\u1ef1c ra b\u1ea1n kh\u00f4ng bao gi\u1edd quan s\u00e1t c\u1ea3m x\u00fac th\u1ef1c s\u1ef1 c\u1ee7a gi\u1eadn d\u1eef. B\u1edfi v\u00ec, b\u1ea1n qu\u00e1 b\u1ecb cu\u1ed1n v\u00e0o c\u01a1n gi\u1eadn.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">S\u00e1u m\u01b0\u01a1i ng\u00e0y thi\u1ec1n \u0111em l\u1ea1i cho b\u1ea1n c\u01a1 h\u1ed9i. B\u1ea1n c\u00f3 th\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t c\u01a1n s\u00f3ng gi\u1eadn d\u1eef, v\u00e0 \u0111\u00f4i khi n\u00f3 c\u00f3 th\u1ec3 k\u00e9o d\u00e0i nhi\u1ec1u ng\u00e0y; v\u00e0 trong nhi\u1ec1u ng\u00e0y, b\u1ea1n kh\u00f4ng l\u00e0m g\u00ec c\u1ea3. B\u1ea1n ch\u1ec9 quan s\u00e1t. S\u1ef1 t\u1ee9c gi\u1eadn l\u00e0 g\u00ec? N\u00f3 th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111\u01b0\u1ee3c c\u1ea3m th\u1ea5y nh\u01b0 th\u1ebf n\u00e0o trong c\u01a1 th\u1ec3? \u0110i\u1ec1u g\u00ec th\u1ef1c s\u1ef1 \u0111ang x\u1ea3y ra trong t\u00e2m tr\u00ed t\u00f4i khi t\u00f4i t\u1ee9c gi\u1eadn? \u0110\u00e2y l\u00e0 \u0111i\u1ec1u tuy\u1ec7t v\u1eddi nh\u1ea5t m\u00e0 t\u00f4i \u0111\u00e3 t\u1eebng quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c, l\u00e0 th\u1ef1c s\u1ef1 quan s\u00e1t c\u00e1c hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng b\u00ean trong n\u00e0y.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i r\u1ea5t \u1ea5n t\u01b0\u1ee3ng r\u1eb1ng anh tham gia hay tinh t\u1ea5n ti\u1ebfp t\u1ee5c h\u00e0nh thi\u1ec1n. <i>Sapiens<\/i> l\u00e0 m\u1ed9t cu\u1ed1n s\u00e1ch b\u00e1n ch\u1ea1y tr\u00ean th\u1ebf gi\u1edbi. N\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t th\u00e0nh c\u00f4ng r\u1ea5t l\u1edbn \u1edf Thung l\u0169ng Silicon. Khi t\u00f4i m\u1eddi Bill Gates n\u00f3i chuy\u1ec7n tr\u00ean k\u00eanh podcast n\u00e0y, \u00f4ng \u1ea5y \u0111\u00e3 gi\u1edbi thi\u1ec7u <i>Sapiens<\/i> v\u1edbi t\u00f4i v\u00e0 th\u00ednh gi\u1ea3. Mark Zuckerberg \u0111\u00e3 n\u00f3i v\u1ec1 <i>Sapiens<\/i>. Barack Obama \u0111\u00e3 n\u00f3i v\u1ec1 <i>Sapiens<\/i>. T\u00f4i t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng ra nhu c\u1ea7u v\u1ec1 th\u1eddi gian c\u1ee7a anh, c\u00e1c cu\u1ed9c h\u1eb9n n\u00f3i chuy\u1ec7n, c\u00e1c cu\u1ed9c h\u1eb9n n\u00f3i chuy\u1ec7n c\u00f3 th\u00f9 lao, c\u00e1c h\u1ed9i ngh\u1ecb v\u00e0 c\u00e1c cu\u1ed9c h\u1ecdp m\u00e0 anh \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1eddi cho \u0111\u1ebfn gi\u1edd, t\u00f4i ch\u1eafc ch\u1eafn l\u00e0 nhi\u1ec1u h\u01a1n r\u1ea5t l\u1edbn so v\u1edbi nh\u1eefng g\u00ec anh c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m. T\u00f4i t\u00f2 m\u00f2 li\u1ec7u m\u1ed1i quan h\u1ec7 c\u1ee7a anh v\u1edbi thi\u1ec1n \u0111\u1ecbnh c\u00f3 thay \u0111\u1ed5i hay kh\u00f4ng trong v\u00e0i n\u0103m qua, sau s\u1ef1 th\u00e0nh c\u00f4ng c\u1ee7a anh.<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Vi\u1ec7c nh\u1eadn th\u00eam m\u1ed9t cu\u1ed9c n\u00f3i chuy\u1ec7n ho\u1eb7c m\u1ed9t cu\u1ed9c h\u1ed9i ngh\u1ecb lu\u00f4n l\u00e0 s\u1ef1 c\u00e1m d\u1ed7, nh\u01b0ng t\u00f4i r\u1ea5t k\u1ef7 lu\u1eadt v\u1ec1 \u0111i\u1ec1u \u0111\u00f3 b\u1edfi v\u00ec t\u00f4i bi\u1ebft \u0111\u00e2y l\u00e0 \u0111i\u1ec1u th\u1ef1c s\u1ef1 quan tr\u1ecdng. \u0110\u00e2y l\u00e0 ngu\u1ed3n g\u1ed1c c\u1ee7a th\u00e0nh c\u00f4ng khoa h\u1ecdc c\u1ee7a t\u00f4i, v\u00ec v\u1eady khi t\u00f4i l\u00ean k\u1ebf ho\u1ea1ch tr\u01b0\u1edbc cho m\u1ed9t n\u0103m, \u0111i\u1ec1u \u0111\u1ea7u ti\u00ean t\u00f4i l\u00e0m l\u00e0 &#8211; t\u00f4i \u0111\u00e3 bi\u1ebft r\u1eb1ng v\u00e0o n\u0103m 2017, t\u1eeb ng\u00e0y 15 th\u00e1ng 10 \u0111\u1ebfn 15 th\u00e1ng 12 t\u00f4i s\u1ebd \u0111\u1ebfn \u1ea4n \u0110\u1ed9 \u0111\u1ec3 tham gia m\u1ed9t kh\u00f3a b\u1ebf quan 60 ng\u00e0y. \u0110\u00f3 l\u00e0 vi\u1ec7c \u0111\u1ea7u ti\u00ean t\u00f4i \u0111\u01b0a v\u00e0o l\u1ecbch tr\u00ecnh. M\u1ecdi th\u1ee9 kh\u00e1c ph\u1ea3i \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eafp x\u1ebfp xoay quanh \u0111\u00f3. C\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 cho n\u0103m 2016 v\u1eeba qua.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Th\u1ef1c ra, ch\u1ec9 v\u00e0o ng\u00e0y 20 th\u00e1ng 1 t\u00f4i m\u1edbi nghe tin Trump th\u1eafng c\u1eed, b\u1edfi v\u00ec khi \u0111\u00f3 t\u00f4i v\u1eeba ra kh\u1ecfi kh\u00f3a b\u1ebf quan. T\u00f4i b\u01b0\u1edbc v\u00e0o kh\u00f3a tu \u0111\u1ea7u th\u00e1ng m\u01b0\u1eddi m\u1ed9t, v\u00e0 t\u00f4i b\u1ecf l\u1ee1 cu\u1ed9c b\u1ea7u c\u1eed. Nh\u01b0 t\u00f4i \u0111\u00e3 n\u00f3i, b\u1ea1n ho\u00e0n to\u00e0n kh\u00f4ng b\u1ecb ph\u00e2n t\u00e2m. B\u1ea1n kh\u00f4ng c\u00f3 li\u00ean h\u1ec7 v\u1edbi th\u1ebf gi\u1edbi b\u00ean ngo\u00e0i, kh\u00f4ng email, kh\u00f4ng truy\u1ec1n h\u00ecnh, kh\u00f4ng c\u00f3 g\u00ec c\u1ea3, v\u00ec v\u1eady b\u1ea1n kh\u00f4ng bi\u1ebft nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang x\u1ea3y ra b\u00ean ngo\u00e0i, nh\u01b0ng nh\u1eefng g\u00ec \u0111ang x\u1ea3y ra b\u00ean trong l\u00e0 r\u1ea5t th\u00fa v\u1ecb.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ngo\u00e0i hai gi\u1edd h\u00e0nh thi\u1ec1n m\u1ed7i ng\u00e0y, l\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ec3 anh c\u1ea5u tr\u00fac th\u00f4ng tin nh\u1eadn \u0111\u01b0\u1ee3c trong ng\u00e0y? L\u00e0m th\u1ebf n\u00e0o \u0111\u1ec3 anh t\u00e1ch bi\u1ec7t c\u00e1i g\u00ec l\u00e0 th\u1eadt v\u00e0 quan tr\u1ecdng v\u00e0 nh\u1eefng g\u00ec l\u00e0 ph\u00f9 du ho\u1eb7c ch\u1ec9 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n?<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">T\u00f4i c\u1ed1 g\u1eafng l\u00ean ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh l\u00e0m vi\u1ec7c c\u1ee7a ri\u00eang m\u00ecnh v\u00e0 kh\u00f4ng cho ph\u00e9p c\u00f4ng ngh\u1ec7 l\u00ean ch\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh l\u00e0m vi\u1ec7c cho t\u00f4i. T\u00f4i c\u00f3 khuynh h\u01b0\u1edbng \u0111\u1ecdc s\u00e1ch, s\u00e1ch d\u00e0i, h\u01a1n l\u00e0 nh\u1eefng \u0111o\u1ea1n v\u0103n ng\u1eafn ho\u1eb7c tin nh\u1eafn Twitter. T\u00f4i ngh\u0129 r\u1eb1ng m\u1ed9t \u0111i\u1ec1u kh\u00e1c \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra trong th\u1ebf k\u1ef7 v\u1eeba qua, \u0111\u00f3 l\u00e0 ch\u00fang ta \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n t\u1eeb ch\u1ed7 khan hi\u1ebfm th\u00f4ng tin sang tr\u00e0n ng\u1eadp th\u00f4ng tin. Tr\u01b0\u1edbc \u0111\u00e2y, v\u1ea5n \u0111\u1ec1 ch\u00ednh v\u1edbi th\u00f4ng tin cho ng\u01b0\u1eddi d\u00e2n l\u00e0 h\u1ecd kh\u00f4ng c\u00f3 \u0111\u1ee7, b\u1ecb ki\u1ec3m duy\u1ec7t, th\u00f4ng tin r\u1ea5t hi\u1ebfm v\u00e0 kh\u00f3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c. B\u00e2y gi\u1edd th\u00ec ho\u00e0n to\u00e0n tr\u00e1i ng\u01b0\u1ee3c. Ch\u00fang ta b\u1ecb ng\u1eadp l\u1ee5t trong nh\u1eefng l\u01b0\u1ee3ng th\u00f4ng tin kh\u1ed5ng l\u1ed3.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Ch\u00fang ta th\u1ef1c s\u1ef1 m\u1ea5t ki\u1ec3m so\u00e1t s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a m\u00ecnh. S\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a ch\u00fang ta b\u1ecb t\u1ea5t c\u1ea3 c\u00e1c lo\u1ea1i ngo\u1ea1i l\u1ef1c chi\u1ebfm \u0111o\u1ea1t. \u0110\u1ed1i v\u1edbi t\u00f4i, kh\u00f4ng ch\u1ec9 trong l\u00fac thi\u1ec1n, m\u00e0 c\u1ea3 khi l\u00e0m vi\u1ec7c, t\u00f4i c\u1ed1 g\u1eafng r\u1ea5t, r\u1ea5t k\u1ef7 lu\u1eadt v\u1edbi s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a m\u00ecnh, kh\u00f4ng \u0111\u1ec3 c\u00e1c ngo\u1ea1i l\u1ef1c ki\u1ec3m so\u00e1t s\u1ef1 ch\u00fa \u00fd c\u1ee7a t\u00f4i.<\/p>\n<p><b>Ezra Klein:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Th\u1eadt ng\u1ea1c nhi\u00ean \u0111\u1ed1i v\u1edbi t\u00f4i r\u1eb1ng, bao nhi\u00eau b\u1ed1i c\u1ea3nh \u0111\u00e3 \u0111em \u0111\u1ebfn cho t\u00f4i qua vi\u1ec7c \u0111\u1ecdc <i>Homo Deus.<\/i> \u0110\u1ec3 c\u00f3 m\u1ed9t t\u00f3m t\u1eaft r\u1ea5t c\u00f4 \u0111\u1ecdng v\u1ec1 cu\u1ed1n s\u00e1ch, anh \u0111ang l\u00fd lu\u1eadn r\u1eb1ng con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 t\u1eebng c\u00f3 m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i xoay quanh nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 Thi\u00ean Ch\u00faa. R\u1ed3i h\u1ecd \u0111\u00e3 chuy\u1ec3n sang m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i trong v\u00e0i tr\u0103m n\u0103m g\u1ea7n \u0111\u00e2y xoay quanh nh\u1eefng c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 con ng\u01b0\u1eddi (human beings). V\u00e0 gi\u1edd \u0111\u00e2y h\u1ecd \u0111ang chuy\u1ec3n sang m\u1ed9t x\u00e3 h\u1ed9i xoay quanh c\u00e1c c\u00e2u chuy\u1ec7n v\u1ec1 d\u1eef li\u1ec7u.<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">Trong ch\u1eebng m\u1ef1c m\u00e0 ch\u00fang ta s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n vinh v\u00ec nh\u1eefng \u0111\u00f3ng g\u00f3p c\u1ee7a m\u00ecnh cho x\u00e3 h\u1ed9i, anh n\u00f3i r\u1eb1ng ch\u00fang ta s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00f4n vinh v\u00ec \u0111\u00f3ng g\u00f3p c\u1ee7a m\u00ecnh cho c\u00e1c d\u00f2ng d\u1eef li\u1ec7u m\u00e0 c\u00e1c gi\u1ea3i thu\u1eadt (algorithms) kh\u00e1c nhau \u0111\u01b0\u1ee3c m\u00e1y t\u00ednh h\u1ed7 tr\u1ee3 \u0111ang s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 sinh ra gi\u00e1 tr\u1ecb v\u00e0 t\u1ea1o ra s\u1ea3n ph\u1ea9m. Khi \u0111\u1ecdc cu\u1ed1n s\u00e1ch, t\u00f4i c\u1ea3m th\u1ea5y t\u00ecnh hu\u1ed1ng \u0111\u00f3 c\u00f3 v\u1ebb h\u1ee3p l\u1ebd \u0111\u1ed1i v\u1edbi anh h\u01a1n \u0111\u1ed1i v\u1edbi t\u00f4i, nh\u01b0ng c\u00f3 l\u1ebd \u0111\u00f3 l\u00e0 do anh \u0111ang b\u01b0\u1edbc xa h\u01a1n m\u1ed9t ch\u00fat kh\u1ecfi nh\u1eefng \u00e2m thanh h\u1ed7n lo\u1ea1n th\u01b0\u1eddng nh\u1eadt, v\u00e0 do \u0111\u00f3, s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i v\u00e0 m\u1ee9c \u0111\u1ed9 m\u1ecdi ng\u01b0\u1eddi b\u1ecb \u00e1m \u1ea3nh v\u00e0 \u0111\u1eafm ch\u00ecm trong h\u00e0ng \u0111\u1ed1ng d\u1eef li\u1ec7u c\u1ee7a m\u1ecdi l\u00fac l\u00e0 r\u00f5 r\u00e0ng h\u01a1n.<\/p>\n<p><b>Yuval Harari:<\/b><\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">V\u00e2ng, t\u00f4i ngh\u0129 \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t t\u00f3m t\u1eaft r\u1ea5t hay v\u1ec1 cu\u1ed1n s\u00e1ch m\u1edbi. C\u00e1ch t\u00f4i s\u1ed1ng \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn c\u00e1ch t\u00f4i ngh\u0129, v\u00e0 hy v\u1ecdng nh\u1eefng k\u1ebft lu\u1eadn t\u00f4i \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c trong nghi\u00ean c\u1ee9u c\u1ee7a m\u00ecnh s\u1ebd \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng tr\u1edf l\u1ea1i c\u00e1ch s\u1ed1ng c\u1ee7a t\u00f4i \u2013 b\u1edfi v\u00ec, n\u1ebfu ch\u1ec9 \u0111\u1ea1t \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t k\u1ebft qu\u1ea3 l\u00fd thuy\u1ebft m\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 \u1ea3nh h\u01b0\u1edfng \u0111\u1ebfn c\u00e1ch m\u00e0 b\u1ea1n th\u1ef1c s\u1ef1 s\u1ed1ng, th\u00ec c\u00f3 \u00fd ngh\u0129a g\u00ec?<\/p>\n<p><em>Nguy\u00ean b\u1ea3n<\/em>:<\/p>\n<p><a href=\"http:\/\/www.vox.com\/2017\/2\/28\/14745596\/yuval-harari-sapiens-interview-meditation-ezra-klein\">http:\/\/www.vox.com\/2017\/2\/28\/14745596\/yuval-harari-sapiens-interview-meditation-ezra-klein<\/a><\/p>\n<p style=\"text-align: right\">Ng\u01b0\u1eddi d\u1ecbch: <strong>\u0110\u1ed7 Th\u1ecb Thu Tr\u00e0<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><em><span style=\"color: #000080\">Xem th\u00eam:<\/span><\/em><\/p>\n<h3 class=\"search-title\" style=\"text-align: center\"><a title=\"Yuval Harari: T\u01b0\u01a1ng lai c\u1ea7n m\u1ed9t s\u1ef1 n\u00e2ng c\u1ea5p\" href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/yuval-harari-tuong-lai-can-mot-su-nang-cap\/\" rel=\"bookmark\">Yuval Harari: T\u01b0\u01a1ng lai c\u1ea7n m\u1ed9t s\u1ef1 n\u00e2ng c\u1ea5p<\/a><\/h3>\n<p>v\u00e0<\/p>\n<h3 class=\"search-title\" style=\"text-align: center\"><a title=\"Gi\u1edbi thi\u1ec7u Thi\u1ec1n v\u00e0 V\u0103n h\u00f3a Nh\u1eadt B\u1ea3n\" href=\"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/gioi-thieu-thien-va-van-hoa-nhat-ban\/\" rel=\"bookmark\">Gi\u1edbi thi\u1ec7u <i>Thi\u1ec1n v\u00e0 V\u0103n h\u00f3a Nh\u1eadt B\u1ea3n<\/i><\/a><\/h3>\n<p><em>Ch\u00fa th\u00edch<\/em>:<\/p>\n<p>(1). Xem Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh, <i>EINSTEIN<\/i>. Nh\u00e0 xu\u1ea5t b\u1ea3n T\u1ed5ng h\u1ee3p Th\u00e0nh Ph\u1ed1, 2015. Quy\u1ec3n s\u00e1ch \u0111\u01b0\u1ee3c trao <em>Gi\u1ea3i V\u00e0ng S\u00e1ch Hay Qu\u1ed1c Gia N\u0103m<\/em> 2008.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>THI\u1ec0N V\u00c0 NH\u00c0 KHOA H\u1eccC Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh gi\u1edbi thi\u1ec7u &nbsp; C\u00f3 hai s\u1ef1 th\u00e1i qu\u00e1: Lo\u1ea1i b\u1ecf L\u00fd t\u00ednh, hay ch\u1ec9 bi\u1ebft L\u00fd t\u00ednh. BLAISE PASCAL (1623-1662) &nbsp; L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u.\u00a0D\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y l\u00e0 n\u1ed9i dung cu\u1ed9c ph\u1ecfng v\u1ea5n c\u1ee7a nh\u00e0 b\u00e1o M\u1ef9 Ezra Klein v\u1edbi Yuval Harari, t\u00e1c gi\u1ea3 c\u1ee7a quy\u1ec3n s\u00e1ch best seller<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[34,32,33],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=231"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6665,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/231\/revisions\/6665"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=231"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=231"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=231"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}