{"id":4738,"date":"2020-12-29T20:07:56","date_gmt":"2020-12-29T13:07:56","guid":{"rendered":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/?p=4738"},"modified":"2020-12-29T21:08:18","modified_gmt":"2020-12-29T14:08:18","slug":"song-hap-dan-einstein-da-duoc-nhin-thay","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/song-hap-dan-einstein-da-duoc-nhin-thay\/","title":{"rendered":"S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn Einstein \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c nh\u00ecn th\u1ea5y (2016)"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt;color: #993300\">S\u00d3NG H\u1ea4P D\u1eaaN C\u1ee6A EINSTEIN<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 24pt;color: #993300\">\u0110\u00c3 \u0110\u01af\u1ee2C NH\u00ccN TH\u1ea4Y SAU 100 N\u0102M TI\u00caN \u0110O\u00c1N<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 18pt;color: #993300\">(2016)<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><span style=\"color: #000080\"><strong>NGUY\u1ec4N XU\u00c2N XANH<\/strong><\/span><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><span style=\"color: #000080\"><em>\u00d4ng \u0111\u00e3 m\u1ea1o hi\u1ec3m xa h\u01a1n c\u00e1c b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111ang r\u1ef1c ch\u00e1y c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi, v\u00e0 trong t\u00e2m tr\u00ed v\u00e0 tinh th\u1ea7n, \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111i qua v\u0169 tr\u1ee5 v\u00f4 bi\u00ean.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px;text-align: right\"><span style=\"color: #000080\"><strong>Lucretius<\/strong> (99-55BC)<\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><span style=\"color: #000080\"><em>Nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c kh\u00f4ng m\u1ec7t m\u1ecfi c\u1ee7a nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u c\u00f3 \u0111\u1ed9ng c\u01a1 t\u1eeb m\u1ed9t s\u1ef1 th\u00f4i th\u00fac b\u00ed \u1ea9n kh\u00f4ng c\u01b0\u1ee1ng \u0111\u01b0\u1ee3c: nh\u1eefng g\u00ec nh\u00e0 nghi\u00ean c\u1ee9u mu\u1ed1n hi\u1ec3u kh\u00f4ng kh\u00e1c h\u01a1n l\u00e0 s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta, th\u1ef1c t\u1ea1i c\u1ee7a ch\u00fang ta.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px;text-align: right\"><strong><span style=\"color: #000080\">Albert Einstein<\/span><\/strong><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><span style=\"color: #000080\"><em>100 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc, Albert Einstein \u0111\u00e3 l\u00e0m rung chuy\u1ec3n v\u0169 tr\u1ee5, v\u00e0 h\u00f4m nay ch\u00fang ta v\u1eabn c\u00f2n quay cu\u1ed3ng.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px;text-align: right\"><strong><span style=\"color: #000080\">Walter Isaacson<\/span><\/strong><\/p>\n<p><em>L\u1eddi n\u00f3i \u0111\u1ea7u<\/em>. B\u00e0i vi\u1ebft n\u00e0y \u0111\u1ea7u n\u0103m 2016 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c <strong>Tu\u1ed5i Tr\u1ebb Cu\u1ed1i Tu\u1ea7n<\/strong> \u0111\u0103ng<\/p>\n<p style=\"text-align: justify\">\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0 \u00a0\u00a0 <img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"size-medium wp-image-4748\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-01.jpg?resize=216%2C300&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"216\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-01.jpg?resize=216%2C300&amp;ssl=1 216w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-01.jpg?resize=737%2C1024&amp;ssl=1 737w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-01.jpg?resize=768%2C1067&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-01.jpg?w=808&amp;ssl=1 808w\" sizes=\"(max-width: 216px) 100vw, 216px\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\u00a0 <img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-medium wp-image-4749\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=216%2C300&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"216\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=216%2C300&amp;ssl=1 216w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=737%2C1024&amp;ssl=1 737w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=768%2C1068&amp;ssl=1 768w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=1105%2C1536&amp;ssl=1 1105w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?resize=1473%2C2048&amp;ssl=1 1473w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/BAI-CHU-XANH-EDITED-02.jpg?w=1615&amp;ssl=1 1615w\" sizes=\"(max-width: 216px) 100vw, 216px\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p>\u0110\u1ec3 \u0111\u1ea7y \u0111\u1ee7, t\u00f4i xin \u0111\u0103ng l\u1ea1i d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y.<\/p>\n<h2 class=\"symbol_content\" style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><\/span><\/h2>\n<p><span style=\"font-size: 24pt\"><strong>N<\/strong><\/span><span style=\"font-size: 10pt\">G\u00c0Y <\/span>11 th\u00e1ng 2, 2016, t\u1ee9c m\u00f9ng 4 t\u1ebft B\u00ednh Th\u00e2n Vi\u1ec7t Nam, c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc M\u1ef9 c\u1ee7a \u0110\u00e0i quan s\u00e1t LIGO \u1edf M\u1ef9, k\u1ebft h\u1ee3p v\u1edbi Virgo \u1edf \u00dd, c\u00f4ng b\u1ed1 r\u1eb1ng l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean \u201c\u0111\u00e3 quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng trong t\u1ea5m th\u1ea3m kh\u00f4ng th\u1eddi gian \u0111\u01b0\u1ee3c g\u1ecdi l\u00e0 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn (hay tr\u1ecdng tr\u01b0\u1eddng), \u0111\u1ebfn tr\u00e1i \u0111\u1ea5t t\u1eeb m\u1ed9t s\u1ef1 ki\u1ec7n tai bi\u1ebfn t\u1eeb m\u1ed9t ph\u1ea7n xa x\u00f4i c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5\u201d, \u201cs\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra trong kho\u1ea3nh kh\u1eafc cu\u1ed1i c\u00f9ng c\u1ee7a m\u1ed9t gi\u00e2y c\u1ee7a s\u1ef1 s\u00e1p nh\u1eadp hai l\u1ed7 \u0111en \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en quay duy nh\u1ea5t. S\u1ef1 va ch\u1ea1m n\u00e0y c\u1ee7a hai l\u1ed7 \u0111en \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ti\u00ean \u0111o\u00e1n nh\u01b0ng ch\u01b0a bao gi\u1edd quan s\u00e1t th\u1ea5y\u201d, v\u00e0 s\u1ef1 ki\u1ec7n \u0111\u00e3 x\u1ea3y ra 1.3 t\u1ec9 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Gi\u1ea5c m\u01a1 t\u1eeb l\u00e2u c\u1ee7a c\u00e1c nh\u00e0 khoa h\u1ecdc \u2018nghe \u0111\u01b0\u1ee3c\u2019 c\u00e1c tai bi\u1ebfn v\u0169 tr\u1ee5 d\u1eef d\u1ed9i b\u1eb1ng c\u00e1ch d\u00f2 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn ph\u00e1t ra c\u1ee7a ch\u00fang, t\u01b0\u1edfng ch\u1eebng nh\u01b0 b\u1ea5t kh\u1ea3 thi, gi\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ecfa m\u00e3n.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-4754\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mo-phong-s\u1ed1-s\u00f3ng-h\u1ea5p-d\u1eabn.png?resize=357%2C275&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"357\" height=\"275\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mo-phong-s\u1ed1-s\u00f3ng-h\u1ea5p-d\u1eabn.png?resize=300%2C231&amp;ssl=1 300w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Mo-phong-s\u1ed1-s\u00f3ng-h\u1ea5p-d\u1eabn.png?w=600&amp;ssl=1 600w\" sizes=\"(max-width: 357px) 100vw, 357px\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\">M\u00f4 ph\u1ecfng s\u1ed1 c\u1ee7a s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t ra b\u1edfi s\u1ef1 x\u00e1c nh\u1eadp c\u1ee7a hai l\u1ed7 \u0111en theo \u0111\u01b0\u1eddng xo\u1eafn \u00f3c v\u00e0o trong. C\u00e1c \u0111\u01b0\u1eddng vi\u1ec1ng xung quanh m\u1ed7i l\u1ed7 \u0111en t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho bi\u00ean \u0111\u1ed9 c\u1ee7a b\u1ee9c x\u1ea1 h\u1ea5p d\u1eabn; c\u00e1c \u0111\u01b0\u1eddng m\u00e0u xanh t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o c\u1ee7a l\u1ed7 \u0111en, v\u00e0 c\u00e1c m\u0169i t\u00ean t\u01b0\u1ee3ng tr\u01b0ng cho spin c\u1ee7a ch\u00fang. (C.Henze\/NASA Ames Research Center) <a href=\"http:\/\/physics.aps.org\/articles\/v9\/17\">http:\/\/physics.aps.org\/articles\/v9\/17<\/a><\/p>\n<p style=\"padding-left: 160px\"><span class=\"VIiyi\" lang=\"vi\"><span class=\"JLqJ4b ChMk0b\" data-language-for-alternatives=\"vi\" data-language-to-translate-into=\"de\" data-phrase-index=\"0\">Gi\u1ea3i <strong>Nobel V\u1eadt l\u00fd 2017<\/strong> \u0111\u01b0\u1ee3c chia, m\u1ed9t n\u1eeda \u0111\u01b0\u1ee3c trao cho <strong>Rainer Weiss<\/strong>, n\u1eeda c\u00f2n l\u1ea1i \u0111\u01b0\u1ee3c trao cho <strong>Barry C. Barish<\/strong> v\u00e0 <strong>Kip S. Thorne<\/strong> &#8220;v\u00ec nh\u1eefng \u0111\u00f3ng g\u00f3p quy\u1ebft \u0111\u1ecbnh cho m\u00e1y d\u00f2 LIGO v\u00e0 vi\u1ec7c quan s\u00e1t s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn.&#8221;<\/span><\/span><\/p>\n<p>Gi\u1ed1ng nh\u01b0 chuy\u1ec7n th\u1ea7n tho\u1ea1i. L\u00e0m sao c\u00f3 th\u1ec3 \u0111o \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1ef1 bi\u1ebfn d\u1ea1ng c\u1ee7a kh\u00f4ng gian nh\u1ecf h\u01a1n c\u1ea3 ph\u1ea7n ng\u00e0n k\u00edch th\u01b0\u1edbc c\u1ee7a m\u1ed9t proton g\u00e2y ra b\u1edfi m\u1ed9t tai bi\u1ebfn v\u0169 tr\u1ee5 t\u1eeb 1.3 t\u1ef7 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc? <em>Kh\u00e1m ph\u00e1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 ph\u00e9p th\u1eed kh\u00f3 kh\u0103n nh\u1ea5t trong c\u00e1c ph\u00e9p th\u1eed \u0111\u1ed1i v\u1edbi thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng c\u1ee7a Einstein, v\u00e0 l\u00e0m cho thuy\u1ebft n\u00e0y c\u00e0ng th\u00eam r\u1ef1c r\u1ee1<\/em>. <em>N\u00f3 l\u00e0 \u0111\u1eb7c th\u00f9 c\u1ee7a thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng, v\u00e0 kh\u00f4ng c\u00f3 t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng trong thuy\u1ebft Newton<\/em>.<\/p>\n<p>S\u00f3ng \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c Einstein ti\u00ean \u0111o\u00e1n nh\u1eefng n\u0103m 1916 v\u00e0 1918 nh\u01b0 h\u1ec7 qu\u1ea3 c\u1ee7a thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng. C\u00e1c nh\u00e0 thi\u00ean v\u0103n \u0111\u00e3 ph\u1ea3i m\u1ea5t kho\u1ea3ng 50 n\u0103m m\u1edbi d\u00f2 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng n\u00e0y t\u00ednh t\u1eeb l\u00fac b\u1eaft \u0111\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 1960, c\u0169ng l\u00e2u b\u1eb1ng th\u1eddi gian \u0111i t\u00ecm h\u1ea1t Higgs, trong khi s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb ch\u1ec9 c\u1ea7n 17 n\u0103m \u0111\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c ph\u00e1t hi\u1ec7n. Kh\u00e1m ph\u00e1 c\u0169ng ch\u1ea5m d\u1ee9t nh\u1eefng cu\u1ed9c tranh c\u00e3i li\u00ean t\u1ee5c sau c\u00e1c b\u00e0i b\u00e1o c\u1ee7a Einstein \u0111\u01b0\u1ee3c c\u00f4ng b\u1ed1.<\/p>\n<p>Nh\u00ecn l\u1ea1i s\u1ef1 ph\u00e1t tri\u1ec3n c\u1ee7a khoa h\u1ecdc hi\u1ec7n \u0111\u1ea1i ch\u1ec9 m\u1edbi 300 n\u0103m, t\u1eeb th\u1ebf k\u1ef7 17 v\u1edbi nh\u1eefng \u2018\u0111au \u0111\u1ebb\u2019 c\u1ee7a n\u00f3, \u0111\u1ebfn s\u1ef1 ki\u1ec7n nh\u00ecn th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn tinh t\u1ebf n\u1eb1m trong c\u1ea5u tr\u00fac v\u00f4 c\u00f9ng tinh t\u1ebf c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5, con ng\u01b0\u1eddi \u0111\u00e3 c\u00f3 nh\u1eefng b\u01b0\u1edbc ti\u1ebfn v\u01b0\u1ee3t b\u1eadc kh\u00f4ng t\u01b0\u1edfng t\u01b0\u1ee3ng n\u1ed5i. Trong ph\u1ea7n l\u1edbn th\u1eddi gian con ng\u01b0\u1eddi c\u00f3 m\u1eb7t tr\u00ean h\u00e0nh tinh, ch\u00fang ta s\u1ed1ng trong m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi \u0111\u01b0\u1ee3c Carl Sagan g\u1ecdi l\u00e0 \u201cb\u1ecb qu\u1ef7 \u00e1m\u201d, m\u1ed9t th\u1ebf gi\u1edbi c\u00e1c l\u1ef1c l\u01b0\u1ee3ng huy\u1ec1n b\u00ed v\u00e0 c\u00f3 \u00e1c \u00fd th\u1ed1ng tr\u1ecb s\u1ef1 hi\u1ec3u bi\u1ebft con ng\u01b0\u1eddi. V\u00e0 khoa h\u1ecdc ra \u0111\u1eddi, v\u1edbi t\u01b0 duy, v\u1edbi ph\u01b0\u01a1ng ph\u00e1p s\u00e1ng s\u1ee7a c\u1ee7a n\u00f3, ch\u00ednh l\u00e0 nh\u1eefng ng\u1ecdn \u0111\u00e8n khai s\u00e1ng lan t\u1ecfa trong b\u00f3ng \u0111\u00eam gi\u00fap cho x\u00e3 h\u1ed9i c\u00f3 \u0111\u1ecbnh h\u01b0\u1edbng t\u1ed1t h\u01a1n.<\/p>\n<p>S\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra t\u1eeb \u0111\u00e2u, v\u00ec sao n\u00f3 quan tr\u1ecdng v\u00e0 t\u00ecm n\u00f3 th\u1ebf n\u00e0o? \u0110\u00f3 l\u00e0 nh\u1eefng c\u00e2u h\u1ecfi s\u1ebd l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0\u1ee3c tr\u1ea3 l\u1eddi d\u01b0\u1edbi \u0111\u00e2y.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt\"><span style=\"font-size: 24pt\">s<\/span><span style=\"font-size: 10pt\">\u00d3NG<\/span><\/span> h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 h\u1ec7 qu\u1ea3 c\u1ee7a thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng 100 n\u0103m tr\u01b0\u1edbc. Ch\u00fang ra \u0111\u1eddi t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb ra \u0111\u1eddi. N\u1ebfu Maxwell, gi\u1eefa th\u1ebf k\u1ef7 19 c\u0103n c\u1ee9 tr\u00ean thuy\u1ebft \u0111i\u1ec7n t\u1eeb c\u1ee7a m\u00ecnh, \u0111\u00fang h\u01a1n tr\u00ean c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Maxwell, ti\u00ean \u0111o\u00e1n s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a c\u00e1c s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, th\u00ec Einstein c\u0169ng th\u1ebf, c\u0103n c\u1ee9 tr\u00ean thuy\u1ebft t\u01b0\u01a1ng \u0111\u1ed1i r\u1ed9ng, hay tr\u00ean c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh tr\u01b0\u1eddng h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a \u00f4ng, c\u0169ng ti\u00ean \u0111o\u00e1n s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a <em>s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn<\/em> trong v\u0169 tr\u1ee5. S\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb l\u00e0 nh\u1eefng s\u00f3ng l\u0103n t\u0103n c\u1ee7a c\u00e1c l\u1ef1c \u0111i\u1ec7n v\u00e0 t\u1eeb truy\u1ec1n \u0111i trong kh\u00f4ng gian. Ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c sinh ra b\u1edfi s\u1ef1 cuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng gia t\u1ed1c c\u1ee7a c\u00e1c \u0111i\u1ec7n t\u00edch. \u00c1nh s\u00e1ng th\u1ea5y \u0111\u01b0\u1ee3c, tia h\u1ed3ng ngo\u1ea1i, t\u1eed ngo\u1ea1i, s\u00f3ng ra\u0111i\u00f4, tia X, s\u00f3ng viba l\u00e0 nh\u1eefng th\u00ed d\u1ee5 c\u1ee7a c\u00e1c s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb. T\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 nh\u01b0 th\u1ebf, b\u1eb1ng nh\u1eefng t\u00ednh to\u00e1n Einstein \u0111\u00e3 c\u00f3 th\u1ec3 ti\u00ean \u0111o\u00e1n lo\u1ea1i s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn truy\u1ec1n \u0111i trong th\u1ea3m kh\u00f4ng-th\u1eddi gian, c\u0169ng v\u1edbi v\u1eadn t\u1ed1c \u00e1nh s\u00e1ng. S\u00f3ng n\u00e0y s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c t\u1ea1o ra b\u1edfi s\u1ef1 chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng m\u1ea1nh c\u1ee7a c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3 n\u1eb7ng, thay v\u00ec c\u00e1c \u0111i\u1ec7n t\u00edch nh\u01b0 trong s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb.<\/p>\n<p>C\u0169ng t\u01b0\u01a1ng t\u1ef1 s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, n\u1ebfu hai kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng trong kh\u00f4ng gian chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng quanh nhau do l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn, ch\u1eb3ng h\u1ea1n m\u1ed9t h\u1ec7 th\u1ed1ng c\u1ee7a hai sao, ch\u00fang s\u1ebd ph\u00e1t ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, l\u1ea5y \u0111i m\u1ed9t ph\u1ea7n n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1eeb h\u1ec7 th\u1ed1ng, c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c t\u00ednh to\u00e1n b\u1eb1ng c\u00e1c ph\u01b0\u01a1ng tr\u00ecnh Einstein. Ch\u00fang ta c\u0169ng c\u00f3 th\u1ec3 t\u1ea1o ra s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, b\u1eb1ng c\u00e1ch vun m\u1ed9t kh\u1ed1i s\u1eaft n\u1eb7ng v\u1edbi t\u1ed1c \u0111\u1ed9 c\u1ef1c nhanh, n\u00f3 s\u1ebd ph\u00e1t ra m\u1ed9t n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng kho\u1ea3ng 10<sup>&#8211;<\/sup><sup>30<\/sup> Watts d\u1ea1ng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn.<\/p>\n<img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\" wp-image-4761 aligncenter\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Einstein-l\u00e8-l\u01b0\u1ee1i.png?resize=237%2C328&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"237\" height=\"328\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Einstein-l\u00e8-l\u01b0\u1ee1i.png?resize=217%2C300&amp;ssl=1 217w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Einstein-l\u00e8-l\u01b0\u1ee1i.png?w=377&amp;ssl=1 377w\" sizes=\"(max-width: 237px) 100vw, 237px\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\n<p style=\"text-align: center\">&#8220;C\u00e1c b\u1ea1n gi\u1ecfi qu\u00e1 x\u00e1!&#8221;<\/p>\n<p style=\"text-align: center\"><img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone wp-image-4762\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Ueber-Gravitationswellen_Original.png?resize=290%2C408&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"290\" height=\"408\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Ueber-Gravitationswellen_Original.png?resize=213%2C300&amp;ssl=1 213w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Ueber-Gravitationswellen_Original.png?w=624&amp;ssl=1 624w\" sizes=\"(max-width: 290px) 100vw, 290px\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"text-align: center\">Trang \u0111\u1ea7u b\u00e1o c\u00e1o &#8220;V\u1ec1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn&#8221; c\u1ee7a Einstein<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 24pt\"><strong>v<\/strong><\/span>\u00ec sao ng\u01b0\u1eddi ta quan t\u00e2m \u0111\u1ebfn s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn d\u00f9 r\u1ea5t kh\u00f3 kh\u0103n? V\u1edbi s\u00f3ng \u0111i\u1ec7n t\u1eeb, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1ec9 quan s\u00e1t b\u1ec1 m\u1eb7t c\u1ee7a c\u00e1c v\u1eadt th\u1ec3, trong khi c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh t\u1ea1o l\u1ef1c cho c\u00e1c v\u00ec sao di\u1ec5n ra \u00e2m th\u1ea7m b\u00ean trong. Khi ng\u01b0\u1eddi ta quan s\u00e1t b\u1ee9c x\u1ea1 v\u0169 tr\u1ee5 n\u1ec1n, th\u00ec \u0111\u00f3 c\u0169ng m\u1edbi l\u00e0 v\u1ebft t\u00edch tr\u00ean b\u1ec1 m\u1eb7t cu\u1ed1i c\u00f9ng b\u1ea7u kh\u00ed \u0111\u1ee5c kho\u1ea3ng 380.000 n\u0103m sau big bang, trong giai \u0111o\u1ea1n t\u00e1i h\u1ee3p, khi electron v\u00e0 proton l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean k\u1ebft h\u1ee3p nhau \u0111\u1ec3 t\u1ea1o ra c\u00e1c nguy\u00ean t\u1eed hy\u0111r\u00f4, ch\u1ee9 kh\u00f4ng quan s\u00e1t c\u1eadn c\u1ea3nh big bang.<\/p>\n<p>V\u1edbi s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn, ng\u01b0\u1eddi ta hy v\u1ecdng \u201cl\u1eafng nghe ti\u1ebfng \u1ea7m vang\u201d c\u1ee7a big bang bu\u1ed5i ban s\u01a1n, quan s\u00e1t \u0111\u01b0\u1ee3c l\u1ed7 \u0111en, hi\u1ec3u bi\u1ebft c\u00e1c \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c c\u01a1 b\u1ea3n c\u1ee7a c\u00e1c qu\u00e1 tr\u00ecnh v\u0169 tr\u1ee5 di\u1ec5n ra th\u1ebf n\u00e0o. T\u1ea5m th\u1ea3m kh\u00f4ng-th\u1eddi gian c\u1ee7a ch\u00fang ta lu\u00f4n lu\u00f4n b\u1ecb \u2018x\u1ed1c l\u00ean d\u1eb1n xu\u1ed1ng\u2019 b\u1edfi \u2018s\u1ea5m s\u00e9t h\u1ea5p d\u1eabn\u2019 ph\u00e1t ra t\u1eeb c\u00e1c tai h\u1ecda v\u0169 tr\u1ee5. C\u00e1c tai h\u1ecda c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0 v\u1ee5 n\u1ed5 supernova, s\u1ef1 s\u00e1p nh\u1eadp c\u1ee7a hai sao neutron, hai l\u1ed7 \u0111en, hay c\u1ee7a c\u00e1c thi\u00ean h\u00e0, nh\u1eefng hi\u1ec7n t\u01b0\u1ee3ng kinh s\u1ee3 trong v\u0169 tr\u1ee5. Cho n\u00ean d\u00f2 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 h\u1ee9a h\u1eb9n \u0111\u1ec3 nh\u00ecn s\u00e2u v\u00e0o nh\u1eefng g\u00ec x\u1ea3y ra b\u00ean trong c\u00e1c tai h\u1ecda v\u0169 tr\u1ee5.<\/p>\n<p>Cu\u1ed9c \u0111i t\u00ecm s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 l\u00e2u d\u00e0i v\u00e0 kh\u00f3 kh\u0103n. D\u00f9 n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng ph\u00e1t x\u1ea1 t\u1eeb s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn l\u00e0 r\u1ea5t l\u1edbn t\u1eeb nh\u1eefng v\u1ee5 tai bi\u1ebfn v\u0169 tr\u1ee5, nh\u01b0ng khi \u0111\u1ebfn tr\u00e1i \u0111\u1ea5t th\u00ec qu\u00e1 nh\u1ecf sau m\u1ed9t \u0111o\u1ea1n \u0111\u01b0\u1eddng qu\u00e1 xa, b\u1eb1ng 10<sup>21<\/sup> km trong tr\u01b0\u1eddng h\u1ee3p \u0111ang n\u00f3i. M\u1ed9t s\u1ef1 b\u1eaft \u0111\u1ea7u quan tr\u1ecdng l\u00e0 c\u1ee7a Joseph Weber c\u1ee7a \u0110H Maryland. N\u0103m 1968, \u00f4ng x\u00e2y d\u1ef1ng m\u1ed9t thi\u1ebft b\u1ecb th\u00f4 s\u01a1 g\u1ed3m nhi\u1ec1u h\u00ecnh tr\u1ee5, 2 m\u00e9t d\u00e0i v\u00e0 1 m\u00e9t \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh, v\u00e0 c\u00e1c \u2018radio anten\u2019 \u0111\u1ec3 d\u00f2 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. \u0110\u1ea7u nh\u1eefng n\u0103m 1970 \u00f4ng tin r\u1eb1ng m\u00ecnh \u0111\u00e3 t\u00ecm \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng c\u1ee9 c\u1ee7a s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn ph\u00e1t ra t\u1eeb supernova SN1987A. M\u1eb7c d\u00f9 c\u00e1c th\u00ed nghi\u1ec7m sau \u0111\u00f3 c\u1ee7a c\u00e1c \u0111\u1ed3ng nghi\u1ec7p kh\u00f4ng x\u00e1c nh\u1eadn k\u1ebft qu\u1ea3 c\u1ee7a \u00f4ng, m\u1ed9t ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n m\u1edbi s\u1eed d\u1ee5ng c\u00e1c thi\u1ebft b\u1ecb d\u00f2 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn nh\u01b0 c\u00e1c \u201cvi\u1ec5n v\u1ecdng k\u00ednh h\u1ea5p d\u1eabn\u201d b\u1eaft \u0111\u1ea7u l\u00f3 d\u1ea1ng. Stephen Hawking c\u0169ng mu\u1ed1n d\u1ea5n th\u00e2n v\u00e0o cu\u1ed9c truy t\u00ecm, nh\u01b0ng \u0111\u00e3 nhanh ch\u00f3ng nh\u1eadn ra m\u00ecnh kh\u00f4ng ph\u1ea3i l\u00e0 nh\u00e0 th\u1ef1c nghi\u1ec7m gi\u1ecfi.<\/p>\n<p style=\"text-align: center\">\u00a0 <img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-medium wp-image-4756\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Thi\u00eat-b\u1ecb-c\u1ee7a-Joseph-Weber.png?resize=238%2C300&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"238\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Thi\u00eat-b\u1ecb-c\u1ee7a-Joseph-Weber.png?resize=238%2C300&amp;ssl=1 238w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Thi\u00eat-b\u1ecb-c\u1ee7a-Joseph-Weber.png?w=395&amp;ssl=1 395w\" sizes=\"(max-width: 238px) 100vw, 238px\" data-recalc-dims=\"1\" \/>\u00a0 <img decoding=\"async\" loading=\"lazy\" class=\"alignnone size-medium wp-image-4757\" src=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Giao-thoa-ke.png?resize=282%2C300&#038;ssl=1\" alt=\"\" width=\"282\" height=\"300\" srcset=\"https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Giao-thoa-ke.png?resize=282%2C300&amp;ssl=1 282w, https:\/\/i0.wp.com\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-content\/uploads\/sites\/6\/2020\/12\/Giao-thoa-ke.png?w=532&amp;ssl=1 532w\" sizes=\"(max-width: 282px) 100vw, 282px\" data-recalc-dims=\"1\" \/><\/p>\n<p style=\"padding-left: 40px\">Tr\u00e1i:Thi\u1ebft b\u1ecb d\u00f2 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a Joseph Weber nh\u1eefng n\u0103m 1970, cho th\u1ea5y \u00f4ng \u0111ang s\u1eed d\u1ee5ng m\u1ed9t trong\u00a0 nh\u1eefng \u1ed1ng tr\u1ee5 b\u1eb1ng nh\u00f4m. Ph\u1ea3i: S\u01a1 \u0111\u1ed3 giao thoa k\u1ebf h\u1ea5p d\u1eabn b\u1eb1ng tia laze.<\/p>\n<p>R\u1ed3i c\u00fa h\u00edch t\u1edbi. S\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i c\u1ee7a s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u00e3 \u0111\u01b0\u1ee3c ch\u1ee9ng minh l\u1ea7n \u0111\u1ea7u ti\u00ean &#8211; m\u1ed9t c\u00e1ch gi\u00e1n ti\u1ebfp &#8211; v\u00e0o nh\u1eefng n\u0103m 1970 v\u00e0 80 b\u1edfi Joseph Taylor v\u00e0 Russell Hulse (gi\u1ea3i Nobel 1993). Hai \u00f4ng kh\u00e1m ph\u00e1 m\u1ed9t h\u1ec7 sao \u0111\u00f4i g\u1ed3m m\u1ed9t pulsa chuy\u1ec3n \u0111\u1ed9ng quanh m\u1ed9t sao neutron, v\u00e0 th\u1ea5y r\u1eb1ng qu\u1ef9 \u0111\u1ea1o xo\u1eafn \u1ed1c c\u1ee7a pulsa d\u1ea7n d\u1ea7n co lo\u1ea1i do s\u1ef1 ph\u00e1t x\u1ea1 n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng \u1edf d\u1ea1ng s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn ho\u00e0n to\u00e0n ph\u00f9 h\u1ee3p v\u1edbi c\u00e1c t\u00ednh to\u00e1n c\u1ee7a Einstein.<\/p>\n<p><span style=\"font-size: 18pt\"><span style=\"font-size: 24pt\">L<\/span><span style=\"font-size: 10pt\">\u00c0M<\/span><\/span> sao c\u00f3 th\u1ec3 d\u00f2 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn tr\u1ef1c ti\u1ebfp? M\u00e1y d\u00f2 LIGO s\u1eed d\u1ee5ng l\u1ea1i giao thoa k\u1ebf c\u1ee7a Michelson t\u1eebng \u0111\u01b0\u1ee3c s\u1eed d\u1ee5ng \u0111\u1ec3 ph\u00e1t hi\u1ec7n s\u00f3ng ether trong v\u0169 tr\u1ee5, nh\u01b0ng b\u1eb1ng tia laze thay v\u00ec \u00e1nh s\u00e1ng th\u01b0\u1eddng. T\u00e1ch m\u1ed9t ch\u00f9m tia laze \u0111i theo hai h\u01b0\u1edbng th\u1eb3ng g\u00f3c nhau trong nh\u1eefng \u1ed1ng d\u1eabn d\u00e0i 2.5 d\u1eb7m, sau \u0111\u00f3 ph\u1ea3n chi\u1ebfu v\u1ec1 ch\u1ed7 c\u0169 n\u01a1i ch\u00fang \u0111\u01b0\u1ee3c k\u1ebft h\u1ee3p nhau v\u00e0o m\u1ed9t m\u00e0y d\u00f2 photon. M\u1ed9t s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111i qua m\u00e1y d\u00f2 s\u1ebd g\u00e2y s\u1ef1 co l\u1ea1i chi\u1ec1u d\u00e0i trong m\u1ed9t \u1ed1ng n\u00e0y, v\u00e0 gi\u00e3n ra trong \u1ed1ng kia. S\u1ef1 kh\u00e1c bi\u1ec7t n\u00e0y s\u1ebd \u0111\u01b0\u1ee3c quan s\u00e1t \u1edf m\u00e1y d\u00f2. \u0110\u00e0i quan s\u00e1t LIGO g\u1ed3m hai giao thoa k\u1ebf laze nh\u01b0 th\u1ebf \u0111\u1eb7t t\u1ea1i Washington, v\u00e0 Louisiana. M\u1ee5c ti\u00eau l\u00e0 kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c m\u1ed9t s\u1ef1 thay \u0111\u1ed5i chi\u1ec1u d\u00e0i c\u1ee7a m\u1ed9t ph\u1ea7n 10<sup>21<\/sup>, hay t\u01b0\u01a1ng \u0111\u01b0\u01a1ng v\u1edbi m\u1ed9t ph\u1ea7n ng\u00e0n t\u1ec9 \u0111\u01b0\u1eddng k\u00ednh s\u1ee3i t\u00f3c con ng\u01b0\u1eddi! V\u1edbi \u0111\u1ed9 nh\u1ea1y nh\u01b0 th\u1ebf, ng\u01b0\u1eddi ta hy v\u1ecdng kh\u00e1m ph\u00e1 \u0111\u01b0\u1ee3c s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn g\u00e2y ra t\u1eeb c\u00e1c v\u1ee5 n\u1ed5 supernova \u0111\u1ec3 th\u00e0nh sao neutron hay l\u1ed7 \u0111en; hay t\u1eeb c\u00e1c v\u1ee5 va ch\u1ea1m c\u00e1c l\u1ed7 \u0111en.<\/p>\n<p>Kh\u00e1m ph\u00e1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn m\u1edbi ch\u1ec9 l\u00e0 b\u01b0\u1edbc \u0111\u1ea7u c\u1ee7a m\u1ed9t giai \u0111o\u1ea1n m\u1edbi, \u0111\u1ec3 \u201cl\u1eafng nghe v\u0169 tr\u1ee5\u201d. Trong nhi\u1ec1u th\u1ee9, ng\u01b0\u1eddi ta ch\u1edd \u0111\u1ee3i c\u00f3 th\u1ec3 ki\u1ec3m tra \u2018\u0111\u1ecbnh l\u00fd kh\u00f4ng t\u00f3c\u2019 c\u1ee7a l\u1ed7 \u0111en, n\u00f3i r\u1eb1ng c\u1ea5u tr\u00fac v\u00e0 \u0111\u1ed9ng l\u1ef1c h\u1ecdc c\u1ee7a m\u1ed9t l\u1ed7 \u0111en ch\u1ec9 t\u00f9y thu\u1ed9c v\u00e0o kh\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng v\u00e0 spin c\u1ee7a n\u00f3. B\u1ea3n ch\u1ea5t c\u1ee7a l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c hi\u1ec3u th\u00eam trong v\u00f9ng c\u1eadn l\u1ed7 \u0111en n\u01a1i c\u00e1c tr\u01b0\u1eddng r\u1ea5t m\u1ea1nh. N\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng t\u1ed1i v\u00e0 s\u1ef1 gi\u00e3n n\u1edf gia t\u1ed1c c\u1ee7a v\u0169 tr\u1ee5 c\u00f3 th\u1ec3 \u0111\u01b0\u1ee3c gi\u1ea3i th\u00edch n\u1ebfu ng\u01b0\u1eddi ta tu ch\u1ec9nh l\u1ef1c h\u1ea5p d\u1eabn c\u1ee7a Einstein m\u1ed9t c\u00e1ch th\u00edch h\u1ee3p? Th\u1ef1c t\u1ebf m\u1ed9t ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c l\u1eadp, gi\u1ed1ng nh\u01b0 ng\u00e0nh thi\u00ean v\u0103n vi\u1ec5n v\u1ecdng k\u00ednh c\u1ee7a Galilei h\u01a1n b\u1ed1n th\u1ebf k\u1ef7 tr\u01b0\u1edbc.<\/p>\n<h2 class=\"symbol_content\" style=\"text-align: center\"><span style=\"font-size: 14pt;color: #000080\"><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><span class=\"the_copied_text\">\u273a<\/span><\/span><\/h2>\n<p><span style=\"font-size: 18pt\"><span style=\"font-size: 24pt\">T<\/span><span style=\"font-size: 10pt\">UY\u00caN<\/span><\/span> b\u1ed1 kh\u00e1m ph\u00e1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u01b0\u1ee3c \u0111\u01b0a ra v\u00e0o l\u00fac c\u00f2n \u0111\u00fang 1 th\u00e1ng 3 ng\u00e0y t\u1edbi sinh nh\u1eadt th\u1ee9 137 c\u1ee7a Einstein, 14 th\u00e1ng 3, 1879. \u0110\u00e2y l\u00e0 c\u00f3 th\u1ec3 xem l\u00e0 m\u1ed9t m\u00f3n qu\u00e0 t\u1eb7ng l\u1edbn cho Einstein. \u201cS\u1ebd l\u00e0 tuy\u1ec7t v\u1eddi n\u1ebfu nh\u00ecn \u0111\u01b0\u1ee3c khu\u00f4n m\u1eb7t c\u1ee7a Einstein n\u1ebfu ch\u00fang ta c\u00f3 th\u1ec3 k\u1ec3 cho \u00f4ng \u1ea5y nghe (kh\u00e1m ph\u00e1 c\u1ee7a ch\u00fang ta)\u201d, Rainer Weiss n\u00f3i, gi\u00e1o s\u01b0 emeritus \u1edf MIT, m\u1ed9t trong nh\u1eefng ng\u01b0\u1eddi cha tinh th\u1ea7n \u0111\u1ec1 ngh\u1ecb x\u00e2y d\u1ef1ng LIGO nh\u1eefng n\u0103m 1980. C\u00f3 l\u1ebd Einstein s\u1ebd l\u00e8 l\u01b0\u1ee1i l\u1ea7n th\u1ee9 hai, \u0111\u1ec3 n\u00f3i r\u1eb1ng \u201cc\u00e1c b\u1ea1n gi\u1ecfi qu\u00e1 x\u00e1\u201d. \u00d4ng kh\u00f4ng th\u1ec3 ng\u1edd \u0111\u01b0\u1ee3c l\u00e0 c\u00e1c h\u1eadu sinh c\u00f3 th\u1ec3 l\u00e0m \u0111\u01b0\u1ee3c nhi\u1ec1u chuy\u1ec7n \u0111\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng l\u00e0 kh\u00f4ng t\u01b0\u1edfng, nh\u01b0 vi\u1ec7c khai th\u00e1c n\u0103ng l\u01b0\u1ee3ng h\u1ea1t nh\u00e2n qua c\u00f4ng th\u1ee9c E = mc<sup>2<\/sup>, r\u1ed1i l\u01b0\u1ee3ng t\u1eed EPR, s\u1ef1 t\u1ed3n t\u1ea1i l\u1ed7 \u0111en, s\u1ef1 v\u00f4 l\u00fd c\u1ee7a h\u1eb1ng s\u1ed1 lambda, s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn. Nh\u01b0ng t\u1ea5t c\u1ea3 nh\u1eefng \u0111i\u1ec1u \u1ea5y l\u1ea7n l\u01b0\u1ee3c \u0111\u00e3 tr\u1edf th\u00e0nh s\u1ef1 th\u1eadt. C\u00f2n h\u1eadu sinh th\u00ec ngh\u0129 g\u00ec v\u1ec1 Einstein? H\u1ecd kh\u00f4ng bi\u1ebft Einstein v\u0129 \u0111\u1ea1i l\u00e0m sao! N\u1ebfu c\u00f2n s\u1ed1ng, \u00f4ng s\u1ebd n\u1ed5i ti\u1ebfng h\u01a1n h\u1ed3i 1919 khi \u0111\u1ed9 l\u1ec7ch \u00e1nh s\u00e1ng \u0111\u01b0\u1ee3c x\u00e1c nh\u1eadn. Th\u1ebf gi\u1edbi s\u1ebd c\u00f4ng k\u00eanh \u00f4ng.<\/p>\n<p>N\u0103m 1908 m\u1ed9t nh\u00e0 b\u00e1o M\u1ef9 h\u1ecfi Einstein, r\u1eb1ng \u00f4ng c\u00f3 l\u00e0m nghi\u00ean c\u1ee9u kh\u00f4ng. Einstein tr\u1ea3 l\u1eddi: \u201c\u2018Nghi\u00ean c\u1ee9u\u2019 c\u00f3 l\u1ebd l\u00e0 m\u1ed9t m\u1ef9 t\u1eeb. T\u00f4i tin, t\u00f4i kh\u00f4ng l\u00e0m nghi\u00ean c\u1ee9u n\u00e0o c\u1ea3. T\u00f4i ch\u1ec9 suy ngh\u0129, b\u1edfi v\u00ec mu\u1ed1n hi\u1ec3u \u0111i\u1ec1u g\u00ec \u0111\u00f3 v\u1ec1 ho\u1ea1t \u0111\u1ed9ng c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi v\u1eadt l\u00fd.\u201d V\u1eady \u00f4ng c\u00f3 \u2018\u0111\u1ec1 \u00e1n\u2019 n\u00e0o kh\u00f4ng, nh\u00e0 b\u00e1o h\u1ecfi ti\u1ebfp. Einstein tr\u1ea3 l\u1eddi: \u201c\u0110\u1ec1 \u00e1n? \u1ed2 c\u00f3, t\u00f4i c\u00f3 m\u1ed9t \u0111\u1ec1 \u00e1n, th\u1ef1c ra \u0111\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t \u0111\u1ec1 \u00e1n \u0111\u00f4i khi g\u00e2y cho t\u00f4i nhi\u1ec1u \u0111au \u0111\u1ea7u v\u00e0 nh\u1eefng \u0111\u00eam m\u1ea5t ng\u1ee7. \u0110\u1ec1 \u00e1n c\u1ee7a t\u00f4i l\u00e0 <em>v\u0169 tr\u1ee5<\/em>, kh\u00f4ng h\u01a1n kh\u00f4ng k\u00e9m.\u201d \u0110\u1ed1i v\u1edbi \u00f4ng, \u201cC\u00f3 m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111am m\u00ea v\u1ec1 hi\u1ec3u bi\u1ebft, c\u0169ng nh\u01b0 c\u00f3 m\u1ed9t s\u1ef1 \u0111am m\u00ea v\u1ec1 \u00e2m nh\u1ea1c\u201d. C\u00f3 l\u1ebd ch\u00ednh v\u00ec t\u00ecnh y\u00eau thu\u1ea7n t\u00fay \u0111\u00f3 m\u00e0 \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111\u1ea1t t\u1edbi nh\u1eefng ch\u00e2n l\u00fd s\u00e2u th\u1eb3m v\u00e0 bao tr\u00f9m nh\u1ea5t, c\u00f3 s\u1ee9c truy\u1ec1n c\u1ea3m m\u1ea1nh m\u1ebd nh\u1ea5t xuy\u00ean th\u1ebf k\u1ef7.<\/p>\n<p>Th\u1ef1c t\u1ebf, tin m\u1eebng v\u1ec1 s\u00f3ng h\u1ea5p d\u1eabn \u0111\u00e3 truy\u1ec1n c\u1ea3m m\u1ea1nh m\u1ebd v\u00e0o c\u1ed9ng \u0111\u1ed3ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t, l\u00e0m tu\u00f4n tr\u00e0o nh\u1eefng c\u1ea3m x\u00fac ng\u01b0\u1ee1ng m\u1ed9, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ec3 hi\u1ec7n qua s\u1ef1 xu\u1ea5t hi\u1ec7n nhanh ch\u00f3ng nhi\u1ec1u b\u00e0i vi\u1ebft c\u00f3 ch\u1ea5t l\u01b0\u1ee3ng m\u1ed9t c\u00e1ch ng\u1ea1c nhi\u00ean, \u0111\u01b0\u1ee3c th\u1ef1c hi\u1ec7n \u0111a s\u1ed1 c\u00f3 l\u1ebd t\u1eeb ph\u00eda c\u00e1c b\u1ea1n tr\u1ebb y\u00eau khoa h\u1ecdc kh\u00f4ng s\u1ed1ng b\u1eb1ng khoa h\u1ecdc. \u0110\u00f3 l\u00e0 m\u1ed9t ch\u1ec9 s\u1ed1 \u0111\u00e1nh d\u1ea5u <em>t\u00ecnh y\u00eau khoa h\u1ecdc<\/em> \u0111\u00e3 t\u0103ng thang b\u1eadc trong l\u00f2ng ng\u01b0\u1eddi Vi\u1ec7t b\u1ea5t ch\u1ea5p ngo\u1ea1i c\u1ea3nh, m\u00e0 Einstein l\u00e0 bi\u1ec3u t\u01b0\u1ee3ng b\u1ea5t t\u1eed, v\u00e0 t\u1eebng l\u00e0 m\u1ed9t con ng\u01b0\u1eddi d\u00e1m s\u1ed1ng nh\u01b0 th\u1ebf.<\/p>\n<p style=\"text-align: right\">Nguy\u1ec5n Xu\u00e2n Xanh<\/p>\n<p style=\"text-align: right;padding-left: 400px\">T\u00e1c gi\u1ea3 c\u00e1m \u01a1n nh\u1eefng g\u00f3p \u00fd qu\u00fd b\u00e1u c\u1ee7a TS<span style=\"color: #000000\"> <strong>Nguy\u1ec5n Tr\u1ecdng Hi\u1ec1n<\/strong> c\u1ee7a Caltech v\u00e0 GS <strong>Ph\u1ea1m Xu\u00e2n Y\u00eam<\/strong> <\/span>\u1edf Paris.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<table style=\"height: 5px;width: 10px\" width=\"5\">\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"width: 1.13333px\"><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>S\u00d3NG H\u1ea4P D\u1eaaN C\u1ee6A EINSTEIN \u0110\u00c3 \u0110\u01af\u1ee2C NH\u00ccN TH\u1ea4Y SAU 100 N\u0102M TI\u00caN \u0110O\u00c1N (2016) NGUY\u1ec4N XU\u00c2N XANH &nbsp; \u00d4ng \u0111\u00e3 m\u1ea1o hi\u1ec3m xa h\u01a1n c\u00e1c b\u1ee9c t\u01b0\u1eddng \u0111ang r\u1ef1c ch\u00e1y c\u1ee7a th\u1ebf gi\u1edbi, v\u00e0 trong t\u00e2m tr\u00ed v\u00e0 tinh th\u1ea7n, \u00f4ng \u0111\u00e3 \u0111i qua v\u0169 tr\u1ee5 v\u00f4 bi\u00ean. Lucretius (99-55BC) Nh\u1eefng n\u1ed7 l\u1ef1c kh\u00f4ng<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_mi_skip_tracking":false,"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[1],"tags":[],"jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4738"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=4738"}],"version-history":[{"count":20,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4738\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":4771,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/4738\/revisions\/4771"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=4738"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=4738"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rosetta.vn\/nguyenxuanxanh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=4738"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}