​Giới thiệu
Quá trình nuôi dưỡng và giáo dục một đứa trẻ là cách mà nhân loại chuẩn bị cho tương lai. Mục tiêu cơ bản của hệ thống giáo dục là giúp thế hệ sắp tới sẵn sàng cho thế giới của ngày mai. Để hiểu rõ hơn về cách thực hiện điều này, cần phải hiểu chính xác cách mà “hôm nay” khác với “ngày mai.”
Chúng ta sống trong một thế giới thay đổi nhanh chóng. Điều này đã dẫn đến một số vấn đề trên quy mô toàn cầu ở tất cả các cấp giáo dục. Một ví dụ hiển nhiên cho các nhà sư phạm là: Làm thế nào chúng ta dạy trẻ em sống trong một thế giới đầy năng động và thay đổi nhanh chóng? Các điều kiện cơ bản để làm được điều này bao gồm những khả năng như nắm được những thực tế mới, định hướng bản thân nhanh chóng, giáo dục bản thân, đưa ra được các quyết định độc lập và có thể xử lý nhanh chóng các vấn đề sáng tạo xuất hiện liên tục.
Chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý: Chúng ta phải dạy cho trẻ em cách sống ở thế giới tương lai – một thế giới mà chính chúng ta cũng không quen thuộc. Tổ chức công việc nghiên cứu ở giáo dục mầm non là một cách để thúc đẩy chuyển đổi quá trình sư phạm. Sau khi đã nắm vững các kiến thức cơ bản về hoạt động nghiên cứu, giáo viên có thể bắt đầu tự mình tích lũy các kiến thức sư phạm mới.
Thông thường, câu hỏi trọng tâm của hoạt động sư phạm là: Chúng ta nên dạy gì? Nền tảng của giáo dục là sự chuyển giao kiến thức, là thứ lại hay lỗi thời ngay cả trước khi được đưa vào giáo trình. Như vậy, liệu chúng ta có thể theo kịp sự phát triển của khoa học nếu nền tảng khoa học và công nghệ thay đổi chỉ trong một thế hệ con người? Giáo dục chuyên sâu ngày càng ít đáp ứng được yêu cầu cuộc sống. Thật vậy, một người càng tập trung vào chuyên môn thì càng khó khăn để học một nghề mới cũng như chuyển hướng vào các lĩnh vực khác. Thế thì phải làm thế nào?
Rõ ràng, khi phân tích nội dung giáo dục ngày nay, trước tiên, người ta phải xem xét việc giúp trẻ nắm vững các kiến thức cơ bản để làm việc với kiến thức mới, hình thành kỹ năng nghiên cứu và phát triển khả năng thu nhận thông tin cần thiết để giải quyết và quản lý vấn đề.
Mọi lĩnh vực đều có khả năng thường xuyên phải giải quyết các vấn đề nghiên cứu mang tính sáng tạo. Khi trẻ em được dạy phương pháp để làm việc với các vấn đề mang tính sáng tạo, chúng sẽ phát triển được khả năng tổ chức hoạt động sáng tạo của riêng mình.
Cuộc sống chứa đầy mâu thuẫn và vấn đề cần giải quyết. Một người trẻ tuổi cần liên tục học hỏi để đối phó với các loại vấn đề khác nhau của cuộc sống. Để dạy trẻ làm được điều này, ta cần biết một cách thức tư duy nào đó và giúp trẻ có thể thành thạo, ở mức độ tương ứng với sự hiểu biết của trẻ, các quy luật phát triển biện chứng sau đây:
1) Để chấp nhận sự cần thiết của việc độc lập làm việc với vấn đề, chúng ta cần xem mọi yếu tố riêng lẻ của thế giới xung quanh là một phần của một cấu trúc duy nhất và là một hệ thống phân cấp của các hiện tượng và đối tượng. Đồng thời, để tìm hiểu nguyên nhân của vấn đề, ta cần có khả năng trích xuất các phần cơ bản của vấn đề từ bức tranh hoàn chỉnh về thế giới, trong khi thu hẹp phạm vi tìm kiếm để xây dựng được lời giải.
2) Để học cách tìm ra nguyên nhân của vấn đề trong các lĩnh vực khác nhau, chúng ta phải có khả năng theo dõi cả quá trình phát triển của hệ thống mà trong đó mọi giai đoạn phát triển mới đều phủ định giai đoạn trước. Cần phải hiểu rằng mọi hệ thống đều trải qua ba giai đoạn phát triển cơ bản: hình thành, phát triển và lão hóa. Tuy nhiên, một hệ thống cũ đang lụi tàn không có nghĩa là sự tồn tại của nó kết thúc, mà đó là báo hiệu cho một hệ thống mới ra đời. Và sự ra đời này, giống như chính quá trình tiến hóa, phải có thể dự báo được.
3) Cuối cùng, để giải quyết các vấn đề thuộc loại nghiên cứu hoặc sáng chế, một đứa trẻ phải học cách tìm ra mâu thuẫn trong các đối tượng và hiện tượng, trở nên nhạy cảm với những mâu thuẫn này, và có được khả năng phát biểu và giải quyết chúng. Một đứa trẻ cũng nên tìm hiểu làm thế nào sử dụng các nguồn dự trữ có sẵn trong một số tình huống nhất định để giải quyết mâu thuẫn. Điều này đòi hỏi trí tưởng tượng, sự nhạy cảm cũng như một tư duy logic tốt.
Những ý tưởng chung này có thể được áp dụng cho bất kỳ lĩnh vực nào và được hỗ trợ bởi nghiên cứu trong lĩnh vực giáo dục mầm non. Do đó, lấy ví dụ, các tác phẩm của N. E. Veraksa về việc hình thành các nguyên tắc tư duy phương pháp ở trẻ mẫu giáo ủng hộ giả thuyết hình thành cách nhận thức biện chứng về thế giới từ khi trẻ 7 tuổi [11]. Tuy nhiên, mọi lĩnh vực khoa học và mọi nhóm chuyên ngành đều có những đặc điểm riêng không thể bỏ qua. Những đặc điểm này phụ thuộc vào các phương tiện dùng trong từng hoạt động cụ thể.
Theo đó, nảy sinh một câu hỏi: hiện tại nên xây dựng tiến trình giáo dục như thế nào? Một cách thực tế, cái gì ta có thể thay đổi trong hệ thống giáo dục trẻ em, bắt đầu từ các trẻ ở cấp mẫu giáo? Một số câu trả lời cho câu hỏi này có thể được cung cấp bởi trường phái sư phạm OTSM-TRIZ.
Sư phạm OTSM-TRIZ cho thấy bản chất, mục tiêu và các vấn đề của quá trình giáo dục và nuôi dưỡng. Nó được dựa trên lý thuyết về việc giải quyết các vấn đề sáng tạo.
Cơ sở của sư phạm OTSM-TRIZ bao gồm:
– Hệ thống phương pháp cũng như công nghệ giúp cho việc nắm vững các phương pháp loại bỏ tính ì tâm lý (RTV).
– Hệ thống phương pháp để giải quyết vấn đề, dựa trên quy luật phát triển hệ thống, nguyên tắc chung để giải quyết mâu thuẫn và cơ chế áp dụng chúng trong việc giải quyết các vấn đề sáng tạo cụ thể (OTSM).
– Một hệ thống giáo dục dựa trên lý thuyết phát triển một nhân cách sáng tạo (TRTL).
Hiệu quả của phương pháp sư phạm OTSM-TRIZ nằm ở sự đa dạng về công cụ, tính phổ quát cũng như việc đảm bảo được sự hình thành khả năng nghiên cứu ở người học. Vì thao tác với các mô hình nên các công cụ và phương pháp tiếp cận theo OTSM-TRIZ có thể được áp dụng trong bất kỳ chương trình giáo dục nào. Điều này đã được khẳng định bởi nghiên cứu của T.A. Sidorchuk [72], bởi kinh nghiệm của chính các tác giả trong việc triển khai sư phạm TRIZ vào một hệ thống giáo dục chuyên nghiệp và trọn đời, và cũng bằng kinh nghiệm sử dụng các mô hình OTSM-TRIZ để hoàn thành chương trình giáo dục mầm non ở các trường mầm non thực nghiệm thuộc Liên bang Nga và Cộng hòa Bêlarut (xem phần ghi chú cảm ơn bên dưới).
Trong quá trình giáo dục mầm non, mô hình cơ bản là “yếu tố – tên của đặc điểm – giá trị của đặc điểm” (tức là mô hình OTSM ENV). Tất cả sự sáng tạo ở trẻ mẫu giáo bao gồm việc nhận thức và biến đổi các đặc điểm của đối tượng và giá trị của chúng. Ví dụ, một đứa trẻ nghĩ ra một hình ảnh tưởng tượng của một chiếc ô tô (biến đổi vật thể), thay đổi giá trị của đặc điểm “nơi hoạt động diễn ra”, và nghĩ ra rằng một chiếc xe có thể lái trên mặt đất cũng như di chuyển trên không, trên và dưới nước, và thậm chí bay ra ngoài không gian. Hoặc đứa trẻ tạo ra một cái kết mới của một câu chuyện cổ tích, thay đổi giá trị của đặc điểm “nhân cách” của nhân vật chính; chẳng hạn, nếu nhân vật phù thủy độc ác lại tốt bụng và chu đáo thì liệu câu chuyện cổ tích sẽ thay đổi thành ra như thế nào?
Đó là lý do tại sao hệ thống các bài tập sáng tạo lại là phương tiện tối ưu của sư phạm trong việc phát triển tư duy, trí tưởng tượng và ngôn ngữ ở trẻ mẫu giáo. Việc xây dựng hệ thống này được dựa trên một mô hình chỉ định, sử dụng danh sách các kỹ năng từ OTSM-TRIZ (xem Phụ lục).

Cơ sở của mỗi nhiệm vụ là một chuỗi các hoạt động tư tưởng giải quyết một vấn đề mô phạm cụ thể. Điểm quan trọng cần ghi nhớ khi sử dụng các bài tập là cần sử dụng chúng một cách không tuần tự.

Nhiều năm nghiên cứu đã chỉ ra rằng một đứa trẻ, sau khi nắm vững các quy trình tư duy cơ bản giúp cho việc sáng tạo, đã có thể thích nghi một cách tốt đẹp với môi trường học đường của bất kỳ hệ thống giáo dục nào. Đứa bé ấy biết cách học và muốn học. Hoạt động của nó thể hiện một trình độ nhận thức cao độ cũng như một tư duy sáng tạo một cách rõ ràng.
Hướng dẫn này dành riêng cho các phương pháp và kỹ thuật hình thành tư duy, trí tưởng tượng và kỹ năng ngôn ngữ ở trẻ mẫu giáo, trên cơ sở lý thuyết về tư duy mạnh và lý thuyết giải quyết các bài toán sáng chế (OTSM-TRIZ).

Các tài liệu được trình bày là kết quả của hoạt động nghiên cứu mở rộng của đội ngũ giảng viên trường đại học sư phạm – xã hội U’lianovsk #1 và trường đại học sư phạm Minsk của Đại học Sư phạm quốc gia Belarus M. Tank, cũng như hoạt động thử nghiệm OTSM-TRIZ trong các tổ chức giáo dục mầm non ở Nga, Belarus và Ukraine.
Các tác giả xin cảm ơn các tổ chức giáo dục mầm non sau đây đã tham gia vào các hoạt động thử nghiệm:

– Trung tâm phương pháp nghiên cứu #242 “Sadko.”

– Các trường mầm non # 178 “Đám mây nhỏ” và # 141 “Tia lửa” của thành phố Ul’ianovsk.

– Trường mầm non #277 “Chìa khóa vàng” của thành phố Samara; Trường #4 “Đom đóm” của thành phố Trekhgornyj ở khu vực Chelyabinsk; Trường mầm non #4 “Nụ cười” của thành phố Cherepovets; Các trường mầm non #147 “Cây thông” và #167 “Thung lũng” của thành phố Tol’iatti; Trường mầm non #7 “Cần cẩu” của thành phố Niagan (quận Hanty-Mansiiski); Trường Mầm non #1 của thành phố Sevastopol; Trường mầm non #75 “Alice” của thành phố Dimitrovgrad ở khu vực Ul’ianovsk; Trường mầm non #23 “Alenushka” của thành phố Zhigulevsk ở khu vực Samara; và các trường mầm non #464 “Chuông xanh”, #519, và #535 của thành phố Minsk.
Các hệ thống phương pháp được phát triển cùng sự thử nghiệm của các tổ chức giáo dục mầm non này là một phần của dự án giáo dục “Jonathan Livingston”. N. N. Khomenko, TRIZ Master và giáo sư tại Viện Khoa học Ứng dụng Quốc gia, Strasbourg (INSA Strasbourg, Pháp), là tác giả và điều phối viên của dự án này.
Chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến bộ máy quản lý, giảng viên và sinh viên của trường đại học sư phạm – xã hội #1 của thành phố Ul’ianovsk và trường đại học sư phạm của Đại học Sư phạm quốc gia Belarus M. Tank, thành phố Minsk, đặc biệt là T. V. Dushen’kina, T. V. Ashlapova, A. B. Kuznetsova (Ul’ianovsk), T. I. Brazovska, S. S. Medushevska, và V. S. Kharitonova (Minsk) vì sự giúp đỡ lâu dài của họ trong việc tạo ra một khóa học về OTSM-TRIZ-RTV cho sinh viên của trường.
Chúng tôi trân trọng gửi lời cảm ơn đến A. V. Voronov, chủ tịch của Viện Giáo dục thường xuyên; và đến O. P. Zhihar và I. A. Narkevich, các nhà phương pháp đồng nghiệp ở Minsk và quận Minsk, đã tham gia vào công việc thử nghiệm nhằm thực hiện cách tiếp cận OTSM-TRIZ vào hệ thống giáo dục sư phạm mầm non và trọn đời.
Các tác giả bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các đồng nghiệp của họ, M. S. Gafitulin (Zhukovski), L. A. Grigorovitsch (Moscow), S. V. Efremov (Ryazan), N. M. Zhuravlev (Tol’iatti), S. V. Kishko (Minsk), S. V. Leliukh (Samara), A. A. Nesterenko (Petrozavodsk), I. N. Murashkovska (Elgava), N. N. Tiatiushkina (Minsk), và N. N. Khomenko (Toronto), vì nhiệt tình tư vấn nhiều năm cho các tác giả, sự hỗ trợ và khuyến khích qua các hoạt động thử nghiệm của họ, và vì cơ hội sử dụng các tài liệu và hệ thống phương pháp mà họ đã phát triển.
Xin chân thành cảm ơn các đồng nghiệp đáng kính V. G. Berezina, L. A. Kozhevnikova và V. I. Avdevich (Chelyabinsk) đã cho chúng tôi cơ hội sử dụng tài liệu TRIZ.

Kiểm tra bản dịch Anh – Việt

Leave a Reply

Back to Top