Kỷ niệm sinh nhật thứ 100 của Thầy Đặng Đình Áng (1926-2026)

by , under Uncategorized

LỄ KỶ NIỆM SINH NHẬT THỨ 100 CỦA THẦY ĐẶNG ĐÌNH ÁNG (1926 – 2026)

“Tôi tin tưởng rất nhiều vào tiềm năng của người Việt nam ta, đặc biệt là của lớp trẻ.”

— Đặng Đình Áng 

Ảnh gia đình cung cấp

Lời nói đầu

Chiều chủ nhật ngày 15/11/2026, gia đình và các học trò của GS Đặng Đình Áng đã tổ chức lễ mừng sinh nhật thứ 100 của người Thầy kính mến tại nhà hàng Maxim Saigon. Đây cũng là lần họp mặt đầu tiên đông đảo của học trò Thầy kể từ ngày Thầy mất năm 2020. Khi Thầy còn sống, các học trò thầy họp mặt mỗi năm nhiều lần tại căn nhà của Thầy Cô số 162 Điện Biên Phủ. Người đại diện cho gia đình Thầy là Bà Đặng Thị Bích Thủy, người con út sống tại TP Hồ Chí Minh, và chồng là Chu Đức Khánh, nguyên Trưởng khoa Toán – Thống kê tại Trường Đại học Tôn Đức Thắng. Trong số khách mời, người ta thấy có ông Phan Thanh Bình, nguyên hiệu trưởng Đại học Quốc Gia TP Hồ Chí Minh, PGS, TS. Trương Mỹ Dung, vợ cố giáo sư Nguyễn Đình Ngọc, bà Phan Thanh Lệ Hằng, Chủ tịch Hội đồng quản trị của Trường Cao đẳng Sài gòn. Ngoài ra người ta còn thấy có lẵng hoa của Bộ trưởng Khoa học Công nghệ Vũ Hải Quân. Có khoảng 130 người tham dự. Trong số các học trò của Thầy, có GS.TS. Nguyễn Hữu Anh, một trong những học trò xuất sắc lớp đầu tiên của Thầy. Ngoài ra, có sự hiện diện của GS.TS Đặng Đức Trọng, từng là Trưởng khoa Toán – Tin học của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên. Ông có thể xem thuộc học trò thế hệ thứ hai của Thầy. Cuối cùng, người giúp tổ chức lễ kỷ niệm là PSG.TS. Đinh Ngọc Thanh, giảng viên lâu năm tại Bộ môn Giải tích, Khoa Toán – Tin học tại Đại học Khoa học Tự nhiên, được xem là một trong những học trò gần gủi nhất của Thầy Đặng Đình Áng.

Dưới đây là bài phát biểu của tôi. Phần (V), Vai trò của Toán học, vì vấn đề thời gian nên được giữ lại.

Nguyễn Xuân Xanh

 

Thưa các vị khách quý,

Các bạn đồng môn thân mến của tôi,

(I)

Năm 1960 lịch sử

Năm 1960 là thời điểm đáng ghi nhớ trong biên niên sử toán học miền Nam. Vì sao vậy? Năm đó, một thanh niên – 34 tuổi – sau khi tốt nghiệp Tiến sĩ ngành Hàng không và Toán học tại Viện công nghệ California CalTech, và giảng dạy 2 năm ở đó, đáp máy bay về thành phố Sài gòn với một hành trang toán học và lòng nhiệt thành muốn đóng góp cho đất nước. Nhanh chóng, thanh niên ấy được bổ nhiệm làm Trưởng Khoa toán của Đại học khoa học Sài gòn (từ tay giáo sư Từ Ngọc Tỉnh), và được trao cho chiếc gậy điều khiển để tổ chức ngành toán ở phía Nam lúc đó xem như chưa có gì đáng kể. (Khoa toán được thành lập năm 1957)

Người đó bắt tay giảng dạy lần lược các môn toán hiện đại như toán vi tích phân, tôpô, giải tích hàm, giải tích điều hòa, đạo hàm riêng phần v.v.  Chỉ sau vài năm, vị trưởng khoa đó đã nâng cấp trình độ sinh viên tốt nghiệp cử nhân lên bậc nghiên cứu, để sinh viên gần gũi hơn với trình độ thế giới, có thể có công bố quốc tế, và làm bệ phóng cho các sinh viên ưu tú đi du học một cách tự tin. Với năng lực nghiên cứu, nhà toán học trẻ bắt đầu quá trình trưởng thành để đóng góp, tìm cách mở rộng thêm kho tri thức thế giới, khám phá thêm những chân lý mới.

Vị trưởng khoa đó nói về cách đào tạo của mình như sau:

“Cả sự nghiệp của đời tôi là đào tạo. Muốn dạy giỏi, người thầy phải nắm vững những kiến thức mới mẻ nhất. Muốn nắm vững, bản thân ông thầy phải có đóng góp chứ không thể nhắc lại kiến thức của người khác.”

Tự học thêm, kết hợp giảng dạy và nghiên cứu, thúc đẩy óc tò mò và nghiên cứu ở sinh viên, đó là tiêu chuẩn cao nhất của người thầy trong mô hình đại học Humboldt thế kỷ XIX.

Sau 1975, và trước những biến cố lịch sử vô cùng khó khăn, người thầy đó cương quyết ở lại với trường, với sinh viên và đất nước, để tiếp tục công việc đào tạo toán học cho các thế hệ mai sau, một quyết định không dễ dàng chút nào vào thời điểm đó.

Từ 1960 – 2006, lúc 80t và còn sức khỏe, tổng cộng gần nửa thế kỷ, người thầy đó đã xây dựng một nền toán học cho phía Nam, nguồn nhân lực quan trọng. Đào tạo những “con người tư duy” luôn luôn là định hướng đến sự tiến bộ như mục tiêu cao cả của giáo dục đại học.

Người đó chính là Thầy Đặng Đình Áng, người mà chúng ta đang làm lễ kỷ niệm 100 năm sinh nhật. Nhìn lại quãng đời đóng góp tâm huyết trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn, Thầy rất xứng đáng để chúng ta gọi Thầy là “Nhà giáo nhân dân” theo đúng nghĩa: xây dựng toán học như nền tảng phát triển quốc gia, vì thế hệ trẻ, vì tương lai của đất nước và luôn luôn giữ vững nhân cách cao đẹp của mình.

Một phần lớp toán đầu tiên của Thầy những năm 1960. Học toán với Thầy lúc đó rất hào hứng.

(II)

Kỷ yếu Đặng Đình Áng

hiều ngành học thuật, tham gia làm một số Kỷ yếu đặc biệt để vinh danh Thầy 80t. Cuối năm đó, quyển kỷ yếu đã ra đời, với cái tên Trong Ngần Bóng Gương do nữ sĩ Tôn Nữ Hỷ Khương đề suất. Bà là một người bạn thân thiết của Thầy. Bài thơ bà tặng Thầy có những câu minh họa sau:

Một nhà khoa học lừng danh,

Cuộc đời như một bức tranh tuyệt vời.

Dùng trí tuệ dẫn dắt người,

Đem kinh nghiệm sống tài bồi hậu sinh.

Bà đáng lẽ cũng có mặt hôm nay ở đây với chúng ta. Kỷ yếu có tất cả 35 trí thức tham gia, trong nước và từ hải ngoại, như: Hoàng Tụy, Phan Đình Diệu, Bùi Trọng Liễu, Việt Phương, Nguyên Ngọc, Vĩnh Sính, Trần Hữu Dũng, Bùi Văn Nam Sơn, Cao Huy Thuần, Trần Văn Thọ, Phạm Duy Thoại, Phạm Gia Thụ, Nguyễn Hữu Anh, Hà Dương Tường, Hà Dương Tuấn, Vũ Quang Việt, Hồ Tú Bảo, chỉ xin kể một số ít tên. Có thể nói, họ là đại biểu của giới tinh hoa Việt Nam lúc bấy giờ. Một sự tham gia vô cùng nồng nhiệt.

Đây cũng là số kỷ yếu đầu tiên mở màn một loạt kỷ yếu tiếp theo sau để vinh danh những nhà khoa học lớn trong và ngoài nước như GS Hoàng Tụy, Max Planck, Galilei, Darwin …

(III)

Tình thương dẫn dắt

Cái gì đã dẫn dắt Thầy trong sự nghiệp đào tạo? Thầy chia sẻ: Đó chính là hai chữ Tình thương. “Phải có tình thương mới làm được việc lớn”. Tình thương dành cho con người, và đất nước. “Đây là mảnh đất tốt, rất màu mỡ, rất nhiều hạt giống tài năng” và “Tôi tin tưởng rất nhiều vào tiềm năng của người Việt nam ta, đặc biệt là của lớp trẻ.”

Quan điểm này được củng cố bởi sự kiện trọng đại sau đây đã đi vào biên niên sử quốc gia với niềm tự hào vô hạn của người Việt Nam. Năm 1980 nghệ sĩ Đặng Thái Sơn, 22t, cháu ruột của Thầy, đã giành được Giải nhất Cuộc thi Piano Quốc tế Frédéric Chopin lần thứ X tại Warszawa, Ba Lan. Ông là người châu Á đầu tiên trong lịch sử đoạt giải quán quân tại cuộc thi piano danh giá bậc nhất thế giới này. Qua đêm, Đặng Thái Sơn nổi tiếng khắp hành tinh. Nó cho thấy rằng, một hạt giống tài năng trong những điều kiện cực kỳ khó khăn vẫn có thể nảy mầm! Quả thật, Việt Nam là “mảnh đất có rất nhiều hạt giống tài năng”, và Thầy ngày càng tin tưởng rằng việc ở lại đất nước sau 1975 là hết sức có ý nghĩa. Những viên ngọc này cần được những người thầy dẫn dắt và mài giũa.

Nghệ sĩ Đặng Thái Sơn (phải) được đón tiếp tận cầu thang máy bay tại phi trường Nội Bài khi trở về bởi Bộ trưởng Bộ Văn hóa và Thông tin Nguyễn Văn Hiếu (giữa) và Thầy Đặng Đình Áng (trái). Sau đó, Đặng Thái Sơn được đưa thẳng đến Phủ Thủ tướng và được Thủ tướng Phạm Văn Đồng ra tận ngoài cổng đón tiếp. Đặng Thái Sơn sau đó đã có 10 đêm trình diễn nhạc cổ điển liên tiếp cháy vé tại Nhà hát Lớn Hà Nội, tạo nên một cơn sốt âm nhạc cổ điển chưa từng có tại thủ đô lúc bấy giờ.

(IV)  

Quê hương là gì? 

Trong một bài viết đăng trên báo SGGP năm 2000, Thầy Áng đã chia sẻ như sau:

“Quê hương là dải đất, có núi có sông, có cây cỏ, có những con người cùng chung quyền lợi vật chất và tinh thần, nhưng không phải chỉ là thế, sâu xa hơn thế là các nấm mồ người đã khuất. ‘Chính tro tàn của người quá cố đã tạo ra quê hương’, (như) một văn hào Pháp, trong một bài thơ bất hủ về tình yêu quê hương, đã thốt ra như vậy”.

Bây giờ, thưa quý vị khách quý, Thầy đã trở thành một phần của quê hương thân yêu đó của Việt Nam.

Sau 1975, khói lửa đã chấm dứt, nhưng đất nước bị xáo trộn chưa từng thấy, tác động từ ngoài xã hội vào đến tận môi trường đại học. Bản lãnh nào đã giúp Thầy trụ được, ngoài lòng tin vào con người Việt Nam và tình yêu quê hương? Thứ nhất, Thầy yêu toán học và có năng lực nghiên cứu độc lập ở mọi nơi, và sẽ vẫn sống mãi với toán học như một niềm hạnh phúc lớn. Thứ hai, triết lý sống giản đơn, thanh đạm của Thầy là rất phù hợp với hoàn cảnh đất nước – ngược lại với niềm vui từ của cải vật chất vốn luôn luôn trở thành gánh nặng, và không phải là mục tiêu đích thực của văn hóa đại học, như quan niệm truyền thống của phương Tây (Charles W. Eliot). Thứ ba, Thầy có âm nhạc với chiếc sáo bạc luôn luôn bên mình. “Âm nhạc mà nhất là nhạc cổ điển như một phép dưỡng sinh, giúp tôi thấy thanh thản, tĩnh tâm, yêu đời” như Thầy chia sẻ. Đó là những yếu tố đã tạo cho Thầy sức mạnh để đứng vững khi quyết định ở lại.

Giáo sư Phan Đình Diệu trong số kỷ yếu đã có nhận xét sâu sắc khi viết rằng, ông đã cảm nhận nơi Thầy “sự tinh tế mà thanh thoát trong thú vui tìm kiếm vẻ đẹp của tư duy toán học và cảm thụ nghệ thuật, cái sâu xa mà bình dị trong niềm yêu cuộc đời và đất nước.”

(V)

Vai trò của Toán học

“Toán học là hoàng hậu của các ngành khoa học.”

– Carl Friedrich Gauss

Việc Thầy mang toán học trong hành trang của mình về Việt Nam có lẽ là một sự tình cờ mang tính định mệnh. Vì sao? Trong suốt chiều dài lịch sử phương Tây, toán học có vị trí hết sức đặc biệt không thể nói hết. Toán học giữ một vai trò cốt lõi trong việc định hình văn minh nhân loại. Nó đã được phát triển từ thời Hy Lạp cổ đại qua đến Thời Trung cổ ở các đại học mới được thành lập, được giới tinh hoa của Kitô giáo sử dụng như một công cụ tư duy hữu hiệu. Triết học, trong đó bao hàm cả logic và toán học, là “nữ tỳ của thần học”. Đầu thế kỷ XVII, René Descartes, người đã nghĩ ra tọa độ hình học Cartesian mà sau đó cả thế giới sử dụng, khẳng định rằng, hoạt động của vũ trụ có để được cắt nghĩa bằng các mô hình toán học một cách chính xác. Galilei diễn tả một cách khác qua câu nói nổi tiếng của ông “Quyển sách của Tự nhiên được viết bằng ngôn ngữ toán học“. Mọi thứ xung quanh cho đến vũ trụ đều là toán học và những con số.

Vào nửa sau của cùng thế kỷ, người hoàn tất giấc mơ đó chính là Isaac Newton. Tác phẩm vĩ đại của ông có tên Những nguyên tắc Toán học của Triết học tự nhiên, thường được gọi tắt là Principia, nói rõ ràng hơn bao giờ hết vai trò của toán học trong việc cắt nghĩa sự vận hành của vũ trụ (triết học tự nhiên). Cũng chính Newton, một cách độc lập với Leibniz, đã sáng tạo ra toán vi tích phân, một công cụ rất hữu hiệu để nghiên cứu sự biến đổi liên tục của các mô hình trong tự nhiên, rộng ra trong kỹ thuật, kinh tế và xã hội. Những giáo trình đầu tiên của Thầy ở Sài gòn là về Toán vi tích phân (Calculus), mà tôi đã may mắn được học. Năm 2027 sẽ kỷ niệm 300 năm ngày mất của Newton.

Cho nên việc Thầy đưa toán học hiện đại vào Việt Nam chính là một sự truyền máu hết sức quan trọng cho sự phát triển dài hạn của Việt Nam.

Gần đây, Bộ Giáo dục và Đào tạo có đưa ra dự thảo nói rằng thi vào lớp 10 chỉ cần Toán và Ngữ văn. Điều này có ý nghĩa gì trong context lịch sử? Giáo dục đại học Trung cổ phương Tây có bảy môn gọi là “nghệ thuật khai phóng” (liberal arts), chia ra làm hai nhóm, trivium (tam khoa), gồm ba môn văn phạm, hùng biện, logic học hay phép biện chứng, và hùng biện, và nhóm thứ hai, quadrivium (tứ khoa), gồm có bốn môn: số học, hình học, thiên văn và âm nhạc. Giáo dục khai phóng là nền tảng để con người biết tư duy logic, và diễn tả sáng sủa. Ngữ văn và Toán chính là đại diện của hai nhóm đó. Ở Mỹ, thi vào đâu người ta cũng áp dụng cùng công thức đó: Toán và Ngữ văn (English). Cho nên chúng ta không lạ khi thấy Việt Nam cũng chọn cùng tiêu chuẩn có gốc rễ sâu xa trong giáo dục khai phóng phương Tây.

(VI)

Giảng đường mang tên Đặng Đình Áng – Một đề nghị

Tấm gương của Thầy không thể nói hết. Đời Thầy đẹp như bức tranh hay bài thơ. Tôi mong sẽ có nhiều anh chị, những người bạn, học trò, sẽ chia sẻ kỷ niệm, cảm tưởng và nhận xét của mình về người Thầy đáng kính yêu của chúng ta.

Sau cùng, nhưng trên hết, tôi xin có một đề nghị: Đại học Khoa học TP HCM nên có một giảng đường mang tên Giảng đường Đặng Đình Áng, để đáp lại tình yêu không bến bờ của người Thầy tận tụy cả đời mình, cũng như để nhắc nhở các thế hệ sau về tấm gương lớn của ngành toán học Việt Nam. Đó là có trước có sau, truyền thống nhân hậu tốt đẹp của dân tộc. Việc đặt tên này còn là một truyền thống đầy tính nhân văn của thế giới, với vô số tiền lệ trong lịch sử. Năm 2011, Pháp đã đặt tên một giảng đường là Giảng đường Hoàng Xuân Hãn tại Trường đại học Pont et Chaussées (Trường Cầu đường Paris) nơi GS Hãn đã từng theo học. Thì tại sao không đối với người con thân yêu đã hiến dâng trọn đời mình để đóng góp cho đất nước? Tôi tin rằng đã đến lúc nguyện vọng này cần được Thành phố xem xét.

Thưa Thầy, hôm nay trời Sài gòn có ít mưa và cũng ít nắng mang lại sự ấm áp. Sai gòn vẫn đẹp như hôm nào. Vào cuối tuần, Thầy vẫn có thể đi xe đạp hay honda. Nhưng cái ấm áp trong lòng của các vị khách quý trong khán phòng này đến từ hình ảnh của Thầy. Họ đến để chia sẻ những kỷ niệm với Thầy. Họ là những người cũng “bám đất”, như thần Hy Lạp Antaeus, để có sức mạnh đóng góp phần khiêm tốn của mình cho quê hương. Đó cũng chính là di chúc của Thầy, phải không ạ?

Tôi đề nghị tất cả chúng ta hãy nâng ly để mừng sinh nhật thứ 100 của Thầy.

Xin cảm ơn,

 

Nguyễn Xuân Xanh

Xin xem thêm:

 GS Đặng Đình Áng 80 tuổi (2006)

Xem Kỷ yếu Đặng Đình Áng “Trong Ngần Bóng Gương” 2006:

 

Sách khổ 16x24cm, dày 384 trang, do NXB Tri Thức, 30/11/2006.