Nils Holgersson của Selma Lagerlöf

by , under Uncategorized

TƯỢNG ĐÀI TÁC PHẨM NILS HOLGERSSON CỦA SELMA LAGERLÖF

NGUYỄN XUÂN XANH giới thiệu

 

Trong nhiều thế giới mà con người được ban tặng không phải từ tự nhiên, mà từ trí tuệ của chính mình, thì thế giới sách là vĩ đại nhất.

HERMANN HESSE

 

Ngày 8.10. 2020 Ủy Ban Nobel ở Stockholm đã tuyên bố trao Giải Nobel Văn chương 2020 cho nhà văn nữ Louise Glück quốc tịch Mỹ. Đến nay đã có khoảng 15 phụ nữ được trao giải văn học danh giá này, một con số không nhỏ. Điều này làm tôi nhớ lại nhà văn Thụy Điển Selma Lagerlöf, người phụ nữ đầu tiên nhận Giải Nobel năm 1909. Lý do tôi nhớ đến bà là vì bà cò một kiệt tác viết cho thiếu nhi về một cậu bé có tên Nils Holgersson được xuất bản 3 năm trước khi bà nhận giải Nobel. Quyển sách sau đó trở thành quá nổi tiếng, được dịch ra 40 ngôn ngữ. Tôi đã đọc bản tiếng Anh nhiều lần cho con tôi gần 20 năm trước, lúc đó chưa có bản tiếng Việt, thấy vô cùng hay, vừa có tính phiêu lưu ngoạn mục, vừa có tính cách giáo dục về tình yêu của con người đối với giới động vật, tình yêu đối với môi trường sống của tự nhiên, lòng thương cảm, trách nhiệm xã hội.

Bản tiếng Anh tôi có

Câu chuyện kể, cậu bé Nils đã bị một thần lùn giữ của biến cậu thành người tí hon vì tội phá phách của cậu, một đứa trẻ “nghịch ngợm, hư đốn”, nhưng lại cho cậu một năng lực đặc biệt là hiểu được tiếng nói của các loài động vật. Cuộc hành trình của cậu trên lưng chú ngỗng nhà cùng với đàn ngỗng trời bay ngang kéo dài khoảng nửa năm về phương Bắc của Thụy Điển, đã thay đổi hoàn toàn cá tính của Nils và biến cậu ta thành một con người hoàn toàn khác: vô cùng ngoan, có tình yêu sâu đậm với động vật. Cuối cùng khi mùa thu tới, đàn ngỗng bay về phía Nam, Nils được trả lại gia đình và được biến thành nguyên hình lại như trước, như một phần thưởng cho sự „đổi đời“ tốt đẹp của cậu ấy. Họ từ giả nhau rất cảm động. Nils và đàn ngỗng trời không còn thông tin qua lại với nhau được nữa, mỗi người một thế giới riêng, Nils vô cùng bịn rịn và thương mến các bạn đồng hành của mình, đã giúp trưởng thành như hôm nay. Bố mẹ cậu vui mừng khôn xiết.

Lúc đọc quyển sách đó tôi chưa biết rằng câu chuyện Nils Holgersson có tác động giáo dục thâm sâu hơn tôi cảm nhận, cho đến một ngày khi tôi đọc Tự thuật của nhà triết học Karl R. Popper, người nổi tiếng với quyển sách Những kẻ thù của xã hội mở, thấy rằng chính Popper cũng từng được mẹ đọc quyển sách tuyệt vời này ở tuổi thiếu niên, và câu chuyện đã có tác dụng lâu dài lên sự hình thành con người ông như ông bộc bạch. Rất đỗi ngạc nhiên! Thì ra, đây không phải là một tác phẩm bình thường, mà có ảnh hưởng giáo dục cao và sâu sắc!

Đó là một phần câu chuyện mà tôi muốn kể từ hơn chục năm qua. Phần thứ hai tiếp theo là ở góc trời xa xôi phương Đông, sự thật có một nhà văn lạ lẵm với văn hóa châu Âu nhưng lại cảm thụ tinh tế câu chuyện của Nils Holgersson. Đó nhà văn Nhật Bản Kenzaburo Oe, người đoạt Giải Nobel Văn chương năm 1994. Ông có lẽ mê Nils Holgersson vào bậc nhất thiên hạ, và quyển sách đã có ảnh hưởng rất lớn đến sự hình thành con người văn học của ông. Nó mở đường vào cho thế giới của những cảm xúc tinh tế của ông để tạo thành những tác phẩm văn học to lớn.

Tưởng rằng những câu chuyện có tính thần thoại kia chỉ là những câu chuyện vui cho tuổi trẻ thôi, đọc xong rồi quên đi với thời gian, nhưng không ngờ chúng đã trở thành những hạt giống tâm hồn, những câu chuyện khai tâm cho tuổi nhỏ vẫn còn đọng lại trong tiềm thức. Thế giới trẻ em được “khai mở” với muôn vàn hình ảnh và ý tưởng phong phú, để lại những dấu vết sâu đậm trong tâm hồn.

Dưới đây tôi xin trích những phát biểu trên của Karl Popper và Kenzaburo Oe.

❀ ❀ ❀

 

TỰ THUẬT CỦA KARL R. POPPER

Do đó, sách là một phần cuộc sống của tôi rất lâu trước khi tôi có thể đọc. Cuốn sách đầu tiên gây ấn tượng sâu sắc và lâu dài trong tôi là do mẹ tôi đọc cho hai chị tôi và tôi (tôi là con út trong gia đình có ba người con). Đó là cuốn sách mà nhà văn vĩ đại người Thụy Điển Selma Lagerlöf đã viết cho trẻ em. Trong bản dịch tiếng Đức xuất sắc, nó có tên Những cuộc phiêu lưu tuyệt vời của cậu bé Nils Holgersson với những chú ngỗng trời. Trong rất nhiều năm, tôi đọc cuốn sách ít nhất một lần mỗi năm; và theo thời gian, có lẽ tôi đã đọc vài lần mọi thứ mà Selma Lagerlöf đã viết. Cuốn tiểu thuyết đầu tiên nổi tiếng của bà ấy Gösta Berling không phải là một trong những cuốn sách yêu thích của tôi, mặc dù nó chắc chắn là một cuốn sách quan trọng. Nhưng mỗi cuốn sách khác của bà ấy, tôi vẫn tin rằng, là một kiệt tác.

(Bücher waren daher ein Teil meines Lebens, lange schon bevor ich lesen konnte. Das erste Buch, das einen großen und bleibenden Eindruck auf mich machte, wurde meinen beiden Schwestern und mir (ich war das jüngste von drei Kindern) von meiner Mutter vorgelesen. Es war ein Buch, das die große schwedische Dichterin Selma Lagerlöf für Kinder geschrieben hatte. Es hieß in der ausgezeichneten deutschen Übersetzung Wunderbare Reise des kleinen Nils Holgersson mit den Wildgänsen. Viele, viele Jahre lang las ich das Buch mindestens einmal im Jahr; und im Lauf der Zeit las ich mehrere Male wahrscheinlich alles, was Selma Lagerlöf geschrieben hat. Ihr berühmter erster Roman Gösta Berling gehört nicht zu meinen Lieblingsbüchern, obwohl es zweifellos ein bedeutendes Buch ist. Aber jedes ihrer andern Büchern ist, so glaube ich noch immer, ein Meisterwerk.)

(Trong Karl R. Popper, Ausgangspunkte (Những khởi điểm). Meine Intellektuelle Enwicklung

(Sự phát triển tri thức của tôi). Nxb Campe, 1997, tr. 7-8)

Gia đình của Popper là một kho sách với 10.000 quyển, cho nên ông mới nói sinh ra trong thế giới sách rồi trước khi ông biết đọc. Đó là gia đình có văn hóa và tinh thần trách nhiệm xã hội cao.

Karl R. Popper (1902-1994) (Ảnh: Wikipedia)

 

ẢNH HƯỞNG LÊN NHÀ VĂN NHẬT

KENZABURO ODE

Phát biểu tiệc chiêu đãi của Kenzaburo Oe

tại lễ phát Giải Nobel 1994

Tôi là một người Nhật lạ lùng đã trải qua thời thơ ấu và niên thiếu của mình dưới sự ảnh hưởng lấn át của Nils Holgersson. Ảnh hưởng của Nils đối với tôi lớn đến mức đã có lúc tôi có thể gọi tên những địa danh xinh đẹp của Thụy Điển tốt hơn những địa danh của đất nước mình.

Sức nặng có trọng lượng của Nils mở rộng đến các sở thích đặc biệt về văn học của tôi. Tôi quay lưng lạnh lùng với “Câu chuyện về Genji”[1]. Tôi cảm thấy gần gũi với Selma Lagerlöf hơn và tôn quý bà ấy hơn bà Murasaki, tác giả của tác phẩm nổi tiếng này. Nhưng lại nhờ Nils và những người bạn của cậu ấy mà tôi đã khám phá lại sức hút của “Câu chuyện về Genji”. Những người đồng đội có cánh của Nils đã đưa tôi đến đó.

Điểm đến của tâm hồn: đây là điều mà tôi, do được Nils Holgersson dẫn dắt, đã tìm kiếm trong văn học Tây Âu. Tôi nhiệt thành hy vọng rằng việc theo đuổi văn học và văn hóa của tôi, với tư cách là một người Nhật, ở một mức độ nhỏ nào đó, sẽ đền đáp cho Tây Âu về ánh sáng mà nó đã chiếu rọi vào thân phận con người. Có lẽ việc giành được Giải thưởng đã giúp tôi có được một cơ hội như vậy. Vẫn còn rất nhiều món quà của tư tưởng và nhận thức tiếp tục đến (với tôi), và tôi khó bắt đầu làm gì để đáp lại. Bữa tiệc này cũng là một món quà khác mà tôi nhận được với lòng biết ơn sâu sắc. Xin cám ơn.

(I am a strange Japanese who spent his infancy and boyhood under the overwhelming influence of Nils Holgersson. So great was Nils’ influence on me that there was a time I could name Sweden’s beautiful locales better than those of my own country.

Nils’ ponderous weight extended to my literary predilections. I turned a cold shoulder to “The Tale of Genji”. I felt closer to Selma Lagerlöf and respected her more than Lady Murasaki, the author of this celebrated work. However, thanks again to Nils and his friends, I have rediscovered the attraction to “The Tale of Genji”. Nils’ winged comrades carried me there.

The destination of the soul: this is what I, led on by Nils Holgersson, came to seek in the literature of Western Europe. I fervently hope that my pursuit, as a Japanese, of literature and culture will, in some small measure, repay Western Europe for the light it has shed upon the human condition. Perhaps my winning the Prize has availed me of one such opportunity. Still, so many gifts of thought and insight keep coming, and I have hardly begun to do anything in return. This banquet, too, is another gift which I accept with deep gratitude. I thank you.)

(Nguồn: https://www.nobelprize.org/prizes/literature/1994/oe/speech/)

Kenzaburo Oe

Giải Nobel Văn chương năm 1994

Ông sinh ngày 31 tháng 1, năm 1935, tại Uchiko, Nhật Bản

(Ảnh tư liệu của Ủy ban Nobel)

❀ ❀ ❀

Nếu một nhà triết học hay khoa học phương Tây cảm thụ sâu sắc câu chuyện Nils, như Karl Popper hay Konrad Lorenz, như một phần văn hóa xây dựng nhân cách, điều đó đã là rất ngạc nhiên rồi. Nhưng nếu một người Nhật ở cuối trời mà biết cảm thụ sâu sắc Nils hay cả đam mê, thì quả là một điều đáng ngạc nhiên hơn. Ở đây, một lần nữa, người Nhật chứng tỏ khả năng nhạy cảm và cảm thụ đặc biệt trước những giá trị cao quý của phương Tây. Vì sao thế? Tôi nghĩ, người Nhật có tâm hồn tự do, óc tò mò, và đam mê học hỏi những giá trị cao cả, và đam mê sáng tạo. Họ biết đi tìm và cảm nhận được đâu là ánh sáng để hướng tới như hoa hướng dương. Thời Minh Trị họ đã chứng tỏ là những người biết chủ động đi tìm ánh sáng khắp nơi. Đầu óc họ không bị lệ thuộc vào những cái mà Francis Bacon gọi là “mental idols” – “sùng kính tinh thần” – để tự giam mình ở đó. Đầu óc họ luôn luôn đi khai phá con đường mới, không chịu theo lối mòn, đúng như tinh thần của Abraham Lincoln đã khuyên học sinh trung học ở Springfield. Họ cảm nhận được ánh sáng từ xa, không đợi nó đến gần mới thấy. Độ nhạy cảm nội tâm họ rất cao. Có lẽ họ đã chịu ảnh hưởng của văn hóa Thiền truyền thống của họ. Và ai “tìm thì sẽ gặp”.

Quyển Nils Holgersson đã được xuất bản trên 40 ngôn ngữ thế giới và thời nào cũng được đọc. Tại Việt nam, nó được Nhóm Ngô Bảo Châu và Phan Việt xuất bản trong tủ sách Cánh cửa mở rộng. Bản dịch của Hoàng Thiếu Sơn. Đến nay đã in lại 6 lần. Tên sách: Cuộc phiêu lưu kỳ diệu của Nils. Nxb Trẻ.

Bản tiếng Việt của nxb Trẻ của Nhóm Ngô Bảo Châu & Phan Việt

Hơn một năm qua, tôi thường mua từng đợt quyển sách quý giá này để tặng cho các bậc cha mẹ có con và khuyến khích họ đọc cho con vào buổi tối khi chúng đã lên giường, khuyến khích chúng đi ngủ sớm. Đọc sách buổi tối cho trẻ em là một nét văn hóa đặc biệt của người Đức. Đọc sách cho con là thể hiện tình thương yêu cho con, tạo một sợi dây tình cảm tốt với chúng, cho chúng một thế giới thần tiên, giúp chúng khai tâm, phát triển óc tò mò và trí tưởng tưởng, giúp chúng có những quan niệm đạo đức. Và rất nhiều điều bổ ích khác. Giáo dục khai phóng, nhân văn có thể bắt đầu từ tuổi nhỏ. Các em rất thích được đọc truyện, nhất là những truyện hay. Có em sau một thời gian đến hỏi tôi: “Ông còn sách truyện nữa không?”. Đọc truyện chính là xây dựng văn hóa đọc cho trẻ em ngay từ nhỏ. Tôi thấy các bậc cha mẹ Việt Nam dường như chưa ý thức vai trò của truyện đối với trẻ em. Họ cũng không rành sách truyện hay. Họ hầu như không quan tâm. Thời đại càng máy móc, chúng ta càng cần giáo dục nhân văn để chúng lớn lên làm con người nhiều hơn. Chúng ta không thể để cho tuổi thơ trống vắng trước kho tàng văn hóa đồ sộ thế giới, không thể chỉ lấp đầy thì giờ và tâm trí các em bằng những trò chơi điện tử, hay những hoạt động hướng ngoại, rồi tưởng như thế là đủ, an tâm, mà quên đi phần vun xới miếng đất văn hóa nội tâm, miếng đất tâm hồn nơi nảy nở những tình cảm nhân văn, những tinh hoa sáng tạo, và những ý tưởng cao quý dấn thân cho xã hội.

NXX viết vội

Ngày 9. 10. 2010

[1] Truyện Genji là một tác phẩm văn học kinh điển nổi tiếng của Nhật bản thế kỷ 11 mà tác giả là nữ quý tộc Murasaki Shikibu trong triều đình.