MAX PLANCK
125 NĂM KHÁM PHÁ GÓI LƯỢNG TỬ
Đôi khi ta tìm ra cái Không nghĩ tới:
— Christoph Columbus
Đôi khi ta tìm thấy cái Không tin được:
— Nikolaus Copernicus
Đôi khi ta tìm thấy cái Không chấp nhận được:
— Charles Darwin
Đôi khi ta tìm thấy cái Không thể tưởng tượng nổi:
— Max Planck
Max Planck (1858-1947) (SciencePhotoLibrary)
Anh chị thân mến,
Tháng 12 năm 2025, đúng 125 năm trước nhà vật lý Max Planck, lúc đó 42 tuổi, khám phá khái niệm lượng tử như những gói năng lượng được truyền trong thế giới vật chất ở cấp vi mô: E = hv, chứ năng lượng không được truyền một cách liên tục, như các nhà khoa học phương Tây quan niệm từ bao đời. Vì thế, đó là điều trước nhất bản thân Max Planck không thể tin được. Ông nghĩ rằng đó chỉ là “giải pháp tình thế” với toán học. Với khám phá gói lượng tử, ông trở thành một “nhà cách mạng”, nhưng miễn cưỡng. Năm 1905, Albert Einstein tiếp sức Max Planck trong bài báo đặc biệt có tính “cách mạng” của mình, khi cho rằng ánh sáng cũng được câu tạo bằng những gói lượng tử năng lượng sau đó được đặt tên là photon. Nhưng sự chống đối vẫn mạnh mẽ. Nó kéo dài mãi cho tới đầu những năm 1920 mới im bặt. Đấy là một bài học lớn cho những khám phá lớn đi ngược common sense của con người. Nhưng khoa học luôn luôn là “nổi loạn”, vì thế nó mới tạo ra một thế giới mới mà con người phải tuân thủ.
Khám phá của Max Planck mở đầu cho kỷ nguyên lượng tử với những khám phá và hệ quả không lường được, với hàng loạt khám phá mới của môt thiên hà nhà vật lý thiên tài như Albert Einstein, Niels Bohr, Louis de Broglie, Werner Heisenberg, Max Born, Erwin Schrödinger, Paul Dirac …
Chính vì tầm quan trọng hết sức lớn mà năm 2008 nhiều nhà vật lý, nghiên cứu trong và ngoài nước tập hợp lại đã làm số kỷ yếu kỷ niệm 150 năm sinh nhật của ông. Đó cũng là số kỷ yếu khoa học đầu tiên, với niềm hy vọng, chuỗi kỷ yếu sẽ định hình văn hóa khoa học cho Việt Nam:
Kỷ yếu Max Planck 2008
Ảnh bìa Kỷ yếu Max Planck (2008). Sách dày gần 600 trang. Khổ 16x24cm, NXB Tri Thức.
Sách do Viện văn hóa Goethe Hà Nội tài trợ
Danh sách tác giả:
Trần Hà Anh (Đà Lạt) – Nguyễn Trọng Anh (Palaiseau) – Cao Chi (Hà Nội) – Phạm Đức Chính (Hà Nội) – Nam Dao (Quebec) – Hồ Trung Dũng (TP HCM) – Đào Vọng Đức (Hà Nội) – Phan Huy Đường (Paris) – Jerome I. Friedman (Cambridge MA) – Trần Trọng Giễn (St. John) – Đỗ Đăng Giu (Orsay) – Chu Hảo (Hà Nội) – Nguyễn Trọng Hiền (Caltech) – Nguyễn Đức Hiệp (Sydney) – Nguyễn Văn Hiệu (Hà Nội) – Dieter Hoffmann (Berlin) – Pham Quang Hưng (Virginia) – Christian Ngô (Saclay) – Mai Ninh (Caen) – Nguyễn Đức Phường (Hà Nội) – Hồ Kim Quang (Toronto) – Jürgen Renn (Berlin) – Nguyễn Quang Riệu (Paris) – Trương Văn Tân (Melbourne) – Nguyễn Minh Thọ (Leuven) – Trịnh Xuân Thuận (Virginia) – Nguyễn Văn Trọng (TP HCM) – Hà Dương Tuấn (Paris) – Nguyễn Đức Tường (Ottawa) – Nguyễn Xuân Xanh (TP HCM) – Phạm Xuân Yêm (Paris)
Số kỷ yếu này có số bài viết rất đa dạng, như mục lục trong link trên cho thấy, được hơn ba mươi tác giả trong và ngoài nước tham gia. Kỷ yếu nói về cuộc đời Max Planck, khám phá khoa học và ý nghĩa và có tầm vóc ảnh hưởng xuyên thế kỷ, về triết lý khoa học của Planck. Đặc biệt có một bài viết về câu chuyện bom nguyên tử đã được hình thành theo những bước khoa học nào.
Quyển sách quá hay, quá bổ ích để nó vẫn nằm yên trong ngăn kéo vào thời đại mà khám phá Planck ngày càng có ý nghĩa. Cho nên tôi đề nghị, chúng ta cố gắng tái bản. Nó cũng rất phù hợp với sự kiện kỷ niệm 100 năm khám phá cơ học lượng tử năm 2025, và cả cho giai đoạn phát triển hiện tại khi mà lượng tử ngày càng có tầm quan trọng to lớn cho thời đại. Hoặc nói một cách khác, nếu chúng ta kỷ niệm khám phá cơ học lượng tử mà không có gì để kỷ niệm nguồn gốc lượng tử thì e đó là một thiếu sót lớn.
Nếu chúng ta có khoảng 1000 người đầu tiên nhiệt tình mua nó, thì chắc chắn việc tái bản là rất khả thi. Anh chị cũng có thể mua tặng.
Mong nhận được sữ hỗ trợ nồng nhiệt của anh chị để Kỷ yếu Max Planck được tái bản cho độc giả, nhất là giới trẻ hôm nay. Dưới đây là một bài ngắn trong Kỷ yếu. Xem thêm trong link trên.
Xem thêm:
Einstein và Heisenberg: Những người đặt nền tảng cho nền Vật lý hiện đại (K. Kleinknecht)
Thân mến,
Nguyễn Xuân Xanh
Người cách mạng miễn cưỡng1
Max Planck – The reluctant revolutionary
Vào ngày 14. 12. 1900 một cuộc cách mạng của vật lý học bắt đầu diễn ra âm thầm. Vào ngày đó Max Planck trình bày một trong một bài thuyết trình giả thuyết lượng tử trước Hội Vật lý ở Berlin nhằm giải quyết sự không dung hợp với sự phân bổ năng lượng của bức xạ nhiệt trong hộp đen nếu giả thuyết năng lượng được trao đổi liên tục. Bức xạ, theo giả thuyết mới của Planck, được cấu thành từ những gói năng lượng, “các lượng tử”, E= hv. Với giả thuyết mới này, công thức phân bổ bức xạ của hộp đen hoàn toàn được chứng mình chính xác! Nhưng Planck nhìn giả thuyết của ông, và của những hệ quả của cuộc cách mạng này một thời gian dài một cách hoài nghi.
Ông yêu cái đã được thử thách. Những cuộc biến động chính trị cũng hầu như không làm rún động thế giới quan của ông. Dù trong hệ thống nào, khoa học đối với ông vẫn luôn là ưu tiên hàng đầu. Planck phục vụ nó với tư cách nhà tổ chức khoa học, và sự tự quản của khoa học đối với ông là quan trọng. Sau chiến tranh ông trở thành người bảo trợ cho Max-Planck-Gesellschaft bằng cái tên mình.
Di sản khoa học của ông đã thay đổi không những vật lý học. Vật lý lượng tử đặt ra những câu hỏi mới, và góp phần tạo ra những công nghệ hiện đại nhất. Quan niệm về bức xạ, vật chất và năng lượng đặt chúng ta trước những bí ẩn gì? Các cuộc cách mạng khoa học hình thành như thế nào? Khoa học cần các điều kiện khung nào? Những câu hỏi này ngày hôm nay cũng còn thời sự như thời của Planck.
Nguyễn Xuân Xanh
Theo Spektrum der Wissenschaft, Biografie, số 1/2008. Max Planck, Revolutionär wider Willen. Số kỷ niệm do Max-Planck-Gesellschaft xuất bản.
1 Tiêu đề của cuộc triển lãm lớn về Max Planck tại Berlin tháng tư năm 2008.
