Tấm bảng đen Einstein ở Đại học Oxford

by , under Uncategorized

CÂU CHUYỆN TẤM BẢNG ĐEN EINSTEIN Ở ĐẠI HỌC OXFORD

Nguyễn Xuân Xanh trình bày

 

Sự tồn tại liên tục của nó (tấm bảng đen) là sự thừa nhận về mặt văn hóa đối với sự mê hoặc và tầm quan trọng của thiên tài (Einstein).

— Andrew Robinson, tác giả của “Einstein in Oxford”

Ngay cả một con ngựa thồ cũng không thể chịu đựng được nhiều như vậy!

— Albert Einstein

 

Khoảnh khắc lịch sử: Ngày 23 tháng 5 năm 1931, Einstein nhận bằng tiến sĩ danh dự từ Đại học Oxford. (Ảnh: ZUMA Press, Inc./Alamy Stock Photo)

Xin giới thiệu Anh Chị một câu chuyện rất có ý nghĩa và thú vị về tấm bảng đen mà Einstein đã sử dụng ở Đại học Oxford. Einstein là người có nhiều quan hệ đặc biệt với các nhà khoa học Anh. Họ là công dân của hai quốc gia thù địch trong Thế chiến I, nhưng đã vượt qua mọi sự thù hằn. Họ hiểu biết và gắn bó với nhau trong mục đích chung là khoa học, ngay cả khi người Anh phải thừa nhận rằng Einstein là người đang “soán ngôi vị” hai trăm năm rưỡi của nhà khoa học vĩ đại Isaac Newton của họ. Năm 1919 dưới sự chủ trì của nhà vật lý Anh Eddington hai đoàn thám hiểm đã đi sang châu Phi và Brazil vào ngày thực nhật toàn phần để kiểm tra độ lệch ánh sáng khi đi ngang qua mặt trời. Họ đã xác nhận độ lệch Einstein tiên đoán là chính xác so với tiên đoán sử dụng thuyết Newton. Anh chị có thể xem chi tiết ở đây:

100 năm ánh sáng lệch trên trời

https://rosetta.vn/nguyenxuanxanh/100-nam-anh-sang-bi-lech-tren-troi/

Vào tháng 10 năm 1930, Albert Einstein đã từ Đức sang Anh để tham dự bữa tối gây quỹ từ thiện dành cho những người Do Thái Đông Âu bị đối xử bất công, được tổ chức để vinh danh ông tại London. Tại đó, ông đã nghe những lời khen ngợi của nhà viết kịch George Bernard Shaw — một phần của bài phát biểu “nổi tiếng là một trong những ví dụ điển hình nhất của thế kỷ 20 về bài tán dương trước công chúng”:

Tôi vui mừng về vũ trụ mới mà [Einstein] đã giới thiệu cho chúng ta. Tôi vui mừng vì ông đã phá hủy tất cả các bài thuyết pháp (sermon) cũ, tất cả các tuyệt đối cũ, tất cả các quan niệm cũ kỹ, ngay cả về thời gian và không gian, những thứ vốn làm rất nản lòng …

— George Bernard Shaw, 1930

Shaw cho rằng Einstein thuộc nhóm ‘người tạo ra vũ trụ’ cùng với Pythagoras, Ptolemy, Aristotle, Copernicus, Kepler, Galileo và Newton – ‘không phải là người tạo ra đế chế’ như Alexander và Napoleon. Họ là những người bất tử, và ông nói tiếp:

Và khi họ tạo ra những vũ trụ đó, bàn tay của họ không vấy bẩn máu của bất kỳ con người nào trên trái đất.

Einstein đáp lại bằng tiếng Đức, với sự khiêm tốn thực sự pha lẫn khiếu hài hước thông thường của ông:

Cá nhân tôi xin cảm ơn ông vì những lời lẽ khó quên mà ông đã dành cho người cùng tên huyền thoại với tôi, người đã khiến cuộc sống của tôi trở nên nặng nề [nhưng] mặc dù người ấy vụng về và đáng kính, nhưng xét cho cùng, anh ta là một gã rất vô hại.

Khoảng sáu tháng sau, tháng 5 năm 1931, Einstein đến Oxford, với tư cách là khách mới của Christ Church College để có ba bài giảng tại Rhodes House về thuyết tương đối, vũ trụ học và công trình mới nhất của ông về vật lý — và để nhận bằng tiến sĩ danh dự của Oxford tại Nhà hát Sheldonian. Trong thập niên 1930, Einstein có đến thăm Anh tất cả ba lần, 1931, 1932 và 1933, giữa những căng thẳng chính trị gia tăng ở Đức không có lợi cho ông và cộng đồng người Do Thái.

Để giảng bài, Einstein đương nhiên sử dụng các tấm bảng đen. Bài giảng thứ hai vào ngày 16 tháng 5 tại Rhodes House yêu cầu đến hai tấm bảng. Một số nhà khoa học Anh nảy ra ý tưởng muốn bảo quản trong Bảo tàng chính hai tấm bảng này. 

Einstein kiên quyết phản đối việc bảo quản bảng đen của mình. Trước hết vì ông coi chúng chỉ là phù du. Và vì việc bảo quản chúng đã thu hút sự chú ý đáng ghét đến địa vị huyền thoại của ông. Vì vậy, vào ngày 16 tháng 5, sau bài giảng thứ hai, Einstein đã viết trong nhật ký của mình với sự khó chịu đặc biệt:

 Buổi thuyết trình thực sự có đông người tham dự và hay. [Nhưng] bảng đen đã được thu dọn. (Sự sùng bái cá nhân, có tác động tiêu cực đến người khác. Người ta có thể dễ dàng thấy sự đố kỵ của các học giả lỗi lạc Anh. Vì vậy, tôi đã phản đối; nhưng điều này được coi là sự khiêm tốn giả tạo.) Khi trở về [Christ Church], tôi cảm thấy tan nát. Ngay cả một con ngựa thồ cũng không thể chịu đựng được nhiều như vậy!

Einstein tỏ ra luôn luôn có mối quan hệ thân thiện với Christ Church College nhưng không thiếu tính “lập dị” của mình. Trong nhật ký, ông mô tả những vị giáo sư Christ Church mặc áo khoác và áo choàng đang dùng bữa tối trong hội trường lớn của họ là “vòng huynh đệ thánh thiện trong trang phục đuôi tôm”.

Sự sang trọng và nghi lễ đối với Einstein bao giờ cũng xa lạ: Các giáo sư Anh, đều là gentlemen, tuân thủ khi dùng bữa tại đại sảnh của trường Christ Church College. Tại đây có bức chân dung của Einstein (bên dưới) trên các cửa sổ kính màu. (Ảnh: Shutterstock/John Selway)

Một trong những tấm bảng đen này sau đó đã vô tình bị lau sạch trong kho của Bảo tàng, nhưng may mắn làm sao tấm bảng thứ hai vẫn còn nguyên vẹn và được tôn kính cho đến ngày nay. Tác giả Andrew Robinson viết trong quyển sách mới nhất của mình Einstein in Oxford:

“thú nhận rằng tôi là một trong số nhiều du khách ngắm nhìn nó với sự kính sợ. Nó là một lá bùa hộ mệnh, sự tồn tại liên tục của nó là sự công nhận về mặt văn hóa đối với sự mê hoặc và tầm quan trọng của thiên tài.”

Ảnh bìa quyển sách Einstein in Oxford của tác giả Andrew Robinson, xuất bản năm 2024

Bảo tàng Lịch sử Khoa học ở Oxford có 18.000 hiện vật, từ đồng hồ mặt trời của La Mã cổ đại đến máy quang phổ tia X do nhà vật lý Henry Moseley chế tạo năm 1913. Tuy nhiên, hiện vật nổi tiếng nhất của bảo tàng là một tấm bảng đen khiêm tốn – được Albert Einstein viết phấn vào ngày 16 tháng 5 năm 1931 với các phép tính về kích thước, mật độ và tuổi của vũ trụ. Trang web của bảo tàng mô tả nó là “di vật của một vị thánh thế tục“, đồng thời nói thêm rằng một số du khách “coi nó gần như là một vật thể của sự tôn kính, và họ háo hức hỏi về vị trí của nó khi đến nơi, và nóng lòng chờ đợi sự trải nghiệm một mối liên hệ với nhân vật khoa học gần như huyền thoại này”. (physicsworld.com, 2019)

Tấm bảng đen được Albert Einstein sử dụng trong bài giảng năm 1931 được lưu trữ tại tòa nhà Rhodes House ở Oxford, tại Bảo tàng Lịch sử Khoa học, Oxford. Tấm bảng đen này được giới thiệu trong phần lời tựa của cuốn sách Einstein in Oxford (trang 8–14).

Tấm bảng đen có lẽ là di sản tồn tại lâu dài nhất của chuyến thăm mà Einstein đã dành cho Oxford vào mùa xuân năm 1931. Nó tồn tại cho đến nay đã gần 100 năm. Ông đã từng đến thành phố này một lần trước đó, ghé qua một thời gian ngắn vào năm 1921 trong chuyến thăm đầu tiên của ông đến Anh. Đó là ngay sau khi các nhà thiên văn học Anh quan sát nhật thực năm 1919, xác nhận thuyết tương đối rộng của Einstein và đưa ông lên vũ đài danh tiếng có một không hai. Vào dịp đó, ông và người vợ thứ hai, Elsa, chỉ ở Oxford trong vài giờ, được Frederick Lindemann, người ngưỡng mộ Einstein, hướng dẫn tham quan thành phố và đại học. Là một nhà vật lý người Đức, Lindemann lúc đó là người đứng đầu Phòng thí nghiệm Clarendon tại Oxford và sau đó trở nên nổi tiếng với tư cách là cố vấn khoa học của Winston Churchill. (physicsworld)

Sự bảo tồn tấm bảng như kỷ vật, di tích, của Einstein cho thấy người dân Anh quý trọng Einstein đến dường nào. Họ hiểu sự vĩ đại của Einstein, có lẽ như đã từng hiểu được sự vĩ đại của Newton, vị anh hùng của họ. Tấm bảng luôn luôn nhắc nhở rằng có một thiên tài vừa đi qua đất nước họ. Họ có thể hình dung một Einstein đứng cạnh tấm bảng đen nhìn họ và mỉm cười. Người Anh cũng có thể nghĩ Einstein là thiên sứ được gửi xuống để dẫn dắt cuộc cách mạng khoa học mới. Họ ít quan tâm đến hiểu biết nội dung khoa học Einstein trình bày, thường được trình bày bằng tiếng Đức, mà quan trọng hơn là được nhìn tận mắt một thiên sứ bằng xương bằng thịt đang đứng trước mặt mình.

Ngày nay, du khách từ khắp nơi trên thế giới đến Bảo tàng là đặc biệt để xem tấm bảng đen Einstein. Đây là ‘di vật của một vị thánh thế tục’, như trang web của Bảo tàng mô tả.

 

Bảo táng Lịch sử Khoa học Oxford

Christ Church College, là một trong 30 college của đại học Oxford

Tấm bảng đen là câu chuyện “nhập đề” cho quyển sách của Andrew Robinson. Ông cũng là tác giả có nhiều quyển sách có tiếng về Einstein. Nhưng tấm bảng đen là câu chuyện tuyệt vời.

Robinson viết: “Einstein luôn luôn trung thực với chính mình – bất cứ nơi nào ông đi qua, dù là Anh, Đức, Nhật Bản, Palestine, Nam Mỹ hay Hoa Kỳ, nơi ông đã sống hai thập kỷ cuối đời. Và chính điều này là lý do tại sao Einstein vẫn còn hấp dẫn mạnh mẽ đến vậy, không những đối với thế giới các nhà khoa học, mà còn đối với toàn thế giới.”

 

CẬP NHẬT NGÀY 29. 6. 2025:

CÓ MỘT TẤM BẢNG ĐEN HIDEKI YUKAWA

GS Đàm Thanh Sơn, Chicago, đã vui lòng cung cấp thêm một tin rất đáng ngạc nhiên: Có một tấm bảng đen nữa của nhà vật lý Nhật Bản Giải Nobel Hideki Yukawa (1907-1981) cũng được được bảo quản cẩn thận tại Đại học Osaka như một hiện vật có ý nghĩa lịch sử. Thật vậy, đó là chiếc bảng đen mà Yukawa đã thường xuyên sử dụng trong phòng thí nghiệm của mình tại Đại học Columbia lúc ông làm giáo sư thỉnh giảng tại Đại học Columbia ở Hoa Kỳ từ năm 1949 đến năm 1953. Cùng năm 1949 ông được thông báo nhận giải Nobel vật lý cho tiên đoán năm 1935 của ông về sự tồn tại của loại hạt cơ bản có tên meson, là những hạt được cấu thành bởi một quark và một phản quark, sau khi loại hạt này được xác nhận vào năm 1947 bởi một nhóm nhà vật lý Anh do Cecil Frank Powell đứng đầu. Yukwa đã làm tiên đoán này tại Đại học Osaka. Từ năm 1933 ông đã chuyển đến Đại học Ōsaka và nhận bằng tiến sĩ ở đó năm 1938.

Yukawa Hideki và bảng đen của ông trong thời gian làm việc tại Đại học Columbia năm 1949

Sau khi Yukawa về Nhật Bản, căn phòng của ông ở Đại học Columbia bỏ trống. Nó được Giáo sư Tsung-Dao Lee sau đó sử dụng. Giáo sư Lee sau này là nhà vật lý cũng đã nhận giải Nobel Vật lý chung với C.N.Yang, cả hai đều ở tuổi rất trẻ, 30 và 34. Giáo sư Lee tiếp tục sử dụng bàn làm việc, bảng đen và những thứ khác mà Yukawa đã sử dụng, một cách trân trọng.

Một sinh viên tốt nghiệp của Đại học Osaka đang viết công thức toán học trên bảng đen của Yukawa

Sau nửa thế kỷ, được sự thỏa thuận giữa Đại học Columbia và Viện RIKEN của Nhật Bản, sự hỗ trợ của Giáo sư T. D. Lee, tấm bảng đen của Yukawa đã được chuyển đến Đại học Osaka vào tháng 3 năm 2014. RIKEN là viện nghiên cứu toàn diện lớn nhất Nhật Bản, nổi tiếng với các nghiên cứu chất lượng cao trên nhiều lĩnh vực khoa học, lý thuyết và thực nghiệm. Nó giống như Max Planck Society.

Tại buổi lễ kỷ niệm ngày chiếc bảng đen của Hideki Yukawa được giới thiệu chính thức, có sự tham dự của Hiệu trưởng trường Đại học Osaka Toshio Hirano, con trai của Hideki Yukawa, và Yoichiro Nambu, giáo sư danh dự của trường Đại học Osaka. Tấm bảng đen được được bảo quản như một hiện vật lịch sử. Nó được trưng bày tại trường Khoa học sau đại học (graduate school) của Đại học và được sinh viên và nhà nghiên cứu sử dụng, giúp truyền cảm hứng và cho họ cảm thấy sự gắn bó với nghiên cứu và di sản của Yukawa. Tấm bảng đen này là một phần của Đài tưởng niệm Yukawa tại Đại học Osaka, nơi trưng bày các bản thảo bài giảng, giấy tờ và các tài liệu lịch sử khác của Yukawa.

Xin cảm ơn Giáo sư Đàm Thanh Sơn.

Về nhà vật lý Hideki Yukawa, xin xem thêm chi tiết về cuộc đời và hành trình vật lý của ông ở đây trong bối cảnh lịch sử thời ông:

Hideki Yukawa – Người lữ hành cô đơn

(14 Tháng Mười, 2021).

 

Nguyễn Xuân Xanh

Mời đọc thêm những bài mới:

Đón xem bài tới: Mes projects d’avenir (Các dự án tương lai của tôi, Albert Einstein). Người học sinh trung học Albert nghĩ gì về dự tính tương lai của mình khi sắp bước vào Đại học Bách khoa Zurich, Thụy Sĩ? Môt giấc mơ, tham vọng lớn? Hay một mơ ước khiêm tốn bình dị như bao nhiêu học sinh khác?