Tưởng niệm Jürgen Habermas (Số đặc biệt của Tạp chí Triết học và Tư tưởng)

by , under Uncategorized

SỐ ĐẶC BIỆT TƯỞNG NIỆM

JÜRGEN HABERMAS

Tháng 5 - 2026

Là một nhà tư tưởng bậc thầy, ông (Jürgen Habermas) đã định hình nền tảng trí tuệ của nền dân chủ chúng ta.

— Wolfram Weimer, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Đức

Nhưng nếu bạn nhìn vào những bức ảnh cũ từ Frankfurt vào cuối những năm sáu mươi, bạn chắc chắn có thể thấy được sức hút của một người đàn ông hết mình tham gia vào các cuộc thảo luận. Một người đàn ông tin vào lập luận. Vào cuộc tranh luận giữa những người cùng ở trong một căn phòng. Một người đàn ông toát lên vẻ thanh lịch của một trí thức yêu thích tranh cãi. “Dưới những chiếc áo choàng hàn lâm là mùi hôi mốc của ngàn năm” là một trong những khẩu hiệu của phong trào sinh viên: Và một phần của lớp bụi tích tụ ở đó là do các giáo sư già không tham gia tranh luận với sinh viên.

— Tuần báo DER SPIEGEL về JÜRGEN HABERMAS sau ngày mất

Jürgen Habermas (18 tháng 6 năm 1929 – 14 tháng 3 năm 2026)

Lời nói đầu

Nhóm Tạp chí Triết học và Tư tưởng đã có những nỗ lực hết sức quý báu để ra được một số đặc biệt tưởng niệm nhà triết học và xã hội học Jürgen Habermas vừa qua đời ngày 14, tháng Ba rồi. Những bài viết hết sức chất lượng và phong phú. Triết học không cắt đứt khỏi hoạt động của xã hội con người. Nó tìm cách mô tả sự vận hành của xã hội ở thượng tầng quy luật. Báo DER SPIEGEL viết về ông trong số đặc biệt tưởng niệm ông: “Không ai hiểu Cộng hòa Liên bang Đức như ông. Jürgen Habermas là nhà tư tưởng có ảnh hưởng nhất nước Đức kể từ năm 1945; cho đến tận cuối đời, ông vẫn nhiệt huyết tham gia vào mọi cuộc tranh luận.” Họ viết về “Những kỷ niệm về một người luôn thông minh hơn cả những nhà phê bình thông minh nhất của mình.” Các quốc gia vận hành dưới một số nguyên lý triết học. Triết học giống như Kiến trúc giúp người ta hiểu cấu trúc của thế giới, quốc gia hay cả bản thân (Ludwig Wittgenstein). Thế giới vật chất thì được Isaac Newton mô tả bằng các Nguyên lý toán học làm cho Triết học tự nhiên được chính xác trong tác phẩm “The mathematical principles of natural philosophy”. 

Căn nhà của Habermas ở thành phố Starnberg, bang Bavaria (Thượng Bavaria) cách Munich khoảng 23 km về phía Tây Nam, phía bắc của hồ Starnberg. Căn nhà ông sẽ trở thành gì?

Habermas năm 1981 tại nhà riêng ở Starnberg (Foto Roland Witschel/ dpa)

Habermas với sinh viên năm 1969. Ảnh: Max Scheler / SZ Photo

Habermas: “Mọi nỗi ám ảnh đều bắt nguồn từ nguồn gốc lịch sử cuộc đời của mỗi người”, Habermas viết trong bài phát biểu nhận giải thưởng Kyoto danh giá năm 2004, đề cập đến tiểu sử cá nhân của mình, đặc biệt là kinh nghiệm thời thơ ấu với chứng hở hàm ếch (và các cuộc phẫu thuật sau đó), điều đã định hình đáng kể sự quan tâm của ông đến giao tiếp và hiểu biết ngôn ngữ. Cũng theo ông, “Chỉ người nào nắm quyền kiểm soát cuộc đời mình mới có thể thấy được sự hiện thực hóa bản thân trong đó. Trách nhiệm nắm quyền kiểm soát tiểu sử cuộc đời mình có nghĩa là phải xác định rõ mình muốn trở thành người như thế nào.” Foto: Brigitte Friedrich / SZ Photo / picture alliance

Sự phát triển trí tuệ của Habermas được hình thành ở Frankfurt am Main: Là trợ lý của Theodor W. Adorno tại Viện Nghiên cứu Xã hội, ông đã nghiên cứu các lý thuyết kinh tế, phân tâm học của Sigmund Freud và chủ nghĩa Mác. Habermas trở thành một nhân vật hàng đầu của thế hệ thứ hai của cái gọi là Trường phái Frankfurt. Tư tưởng của ông đã gây được tiếng vang với thế hệ tiếp theo của Lý thuyết Phê phán, những người đã phát triển một tầm nhìn sinh thái cho tương lai. Với Habermas, một điều rất rõ ràng: Cuộc đấu tranh để bảo vệ và phát triển hơn nữa nhà nước phúc lợi và nền dân chủ tự do phải tiếp tục. 

Các tác phẩm xã hội học và triết học của Jürgen Habermas đã được dịch ra hơn 40 ngôn ngữ. Là một nhà tư tưởng phê phán mang tính xây dựng, ông không chỉ muốn mô tả xã hội hiện thực mà còn muốn chỉ ra cách thức định hình xã hội một cách hợp lý hơn. Ý tưởng lạc quan của ông là bằng cách đối thoại với nhau, chúng ta bắt đầu tìm kiếm sự đồng thuận. Habermas cho rằng triết học cần nắm bắt thời đại của nó một cách trí tuệ: một trong những mục tiêu chính của ông là chế ngự chủ nghĩa tư bản. Khi làm như vậy, ông cũng muốn làm sáng tỏ các cơ chế của xã hội. 

Habermas phát triển tiếp luận điểm của Max Horkheimer và Theodor W. Adorno từng mô tả cách ngành công nghiệp văn hóa phá hủy văn hóa bằng cách thương mại hóa nó: “Ngành công nghiệp văn hóa không đưa nghệ thuật xuống tầm đại chúng để nâng cao nhận thức của họ, mà đúng hơn là đưa đại chúng xuống tầm của ngành công nghiệp văn hóa để đảm bảo sự tiêu thụ của họ.” Trong tác phẩm “Lý thuyết hành động giao tiếp”, Habermas mô tả mối nguy hiểm của “sự thuộc địa hóa thế giới đời sống” bởi các hệ thống kinh tế và quan liêu. Ông xem xét “sự phê phán toàn diện” đối với ngành công nghiệp văn hóa. Ông cảnh báo chống lại sự “phẫn nộ đơn thuần trước đặc quyền giáo dục bị san phẳng đi”, cảnh báo trước những hệ quả của việc thương mại hóa: “Nếu sự bất an này đạt đến một chiều kích nguy hiểm, nó không được phép chỉ dừng lại ở phản ứng tự bảo vệ về mặt cảm xúc; cụ thể ở sự phẫn nộ trước đặc quyền giáo dục bị san bằng, trước lý tưởng giáo dục bị tầm thường hóa, trước phong thái giáo dục bị bán bổ.” (Jürgen Habermas, “Ghi chú về sự mất cân đối giữa Văn hóa và Tiêu dùng”)

Được các anh của nhóm thực hiện Tạp chí Triết học và Tư tưởng cho phép, tôi xin đăng lại và giới thiệu với các anh chị đường links của các bài viết với nội dung phong phú, và tính học thuật rất cao, rất đáng xem. Xin nồng nhiệt giới thiệu. Anh chị cũng có thể tham gia và gửi bài trực tiếp đến Tạp chí. Hy vọng nó sẽ phát triển ngày càng mạnh mẽ hơn như một diễn đàn triết học cho người Việt Nam.

Nguyễn Xuân Xanh

 

MỤC LỤC

Lời Phi Lộ: Tạp chí Triết học và Tư tưởng , số 17 , Tưởng niệm Jürgen Habermas –Nguyễn Hữu Liêm

PHẦN 1 
TƯỞNG NIỆM JÜRGEN HABERMAS - IN MEMORY OF JÜRGEN HABERMAS (1929-2026)
PHẦN 2: GIỚI THIỆU SÁCH
Tạp chí Triết học và Tư tưởng, số 17 - Bản PDF 

Xem chi tiết của Tạp chí triết ở đây:

Tạp Chí Triết Học Và Tư Tưởng