ANTHROPIC VÀ NHỮNG BÀI VIẾT MỚI VỀ CUỘC CÁCH MẠNG AI

NGUYỄN TRUNG DÂN

Nguyễn Xuân Xanh giới thiệu

Kant đã tuyên bố rằng tinh thần (mind) diễn giải (interprets) thế giới. Chính tinh thần tạo ra thực tại xung quanh chúng ta. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để hiểu được trí tuệ (intelligence). Feynman đã có phát biểu nổi tiếng: “Những gì tôi không thể tạo ra, tôi không hiểu”. Nhưng lý do thực sự để xây dựng trí tuệ nhân tạo đã vượt ra ngoài khuôn khổ Kant và Feynman. Mục tiêu là để tiến gần hơn đến cái mà người ta có thể gọi là Thượng đế – trí tuệ được cho là đã thiết kế mọi thứ xung quanh chúng ta. Trước và trên hết, tôi là một nhà khoa học. Mục tiêu của tôi là hiểu biết về tự nhiên. Nhưng làm khoa học giống như người (có thể) đọc được suy nghĩ của Thượng đế. Hiểu được bí ẩn sâu thẳm của vũ trụ là tôn giáo của tôi, theo một nghĩa nào đó. Chúng ta, con người, có những khả năng này. Thế giới là có thể hiểu được. Nhưng tại sao lại như vậy? Tôi nghĩ rằng có một lý do. Máy tính chỉ là những mẩu cát và đồng. Tại sao chúng lại kết hợp với nhau để làm bất cứ điều gì? Ý tôi là, điều đó thật vô lý! Các electron di chuyển xung quanh và sau đó tạo ra một hệ thống AI có thể đánh bại một kiện tướng cờ vây? Tại sao điều đó lại có thể xảy ra? Điều này vượt xa sự trùng hợp ngẫu nhiên trong quá trình tiến hóa. Chúng ta có thể chế tạo kính hiển vi điện tử và nghiên cứu thực tại đến mức độ nhỏ nhất. Chúng ta có thể chế tạo các hệ thống phát hiện hố đen có niên đại hơn một tỷ năm trước. Ý tôi là, chuyện này là thế nào? Chuyện quái gì đang xảy ra ở đây vậy? Tôi muốn hiểu trước khi chết. Tôi muốn hiểu, và sau đó tôi hoàn toàn sẵn sàng rời bỏ cõi trần này.

— Demis Hassabis, đồng tác giả của DeepMind, AlphaGo, AlphaFord, và chia giải Nobel Hóa 2024 với John M. Jumper

Có một cảnh trong bộ phim chuyển thể từ cuốn sách “Contact” của Carl Sagan, trong đó nhân vật chính, một nhà thiên văn học đã phát hiện ra tín hiệu vô tuyến đầu tiên từ một nền văn minh ngoài hành tinh, đang được xem xét cho vai trò đại diện của nhân loại để gặp gỡ người ngoài hành tinh. Hội đồng quốc tế phỏng vấn cô ấy hỏi: “Nếu cô có thể hỏi [người ngoài hành tinh] chỉ một câu hỏi, đó sẽ là gì?” Cô ấy trả lời: “Tôi sẽ hỏi họ, ‘Các người đã làm điều đó như thế nào? Các người đã tiến hóa ra sao, làm thế nào các người có thể sống sót qua giai đoạn non nớt về công nghệ này mà không tự hủy diệt chính mình?'” Khi tôi nghĩ về vị trí hiện tại của nhân loại với trí tuệ nhân tạo – về những gì chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa – tâm trí tôi cứ quay trở lại cảnh đó, bởi vì câu hỏi đó rất phù hợp với tình hình hiện tại của chúng ta, và tôi ước gì chúng ta có câu trả lời của người ngoài hành tinh để dẫn dắt chúng ta. Tôi tin rằng chúng ta đang bước vào một nghi lễ chuyển tiếp, vừa hỗn loạn vừa không thể tránh khỏi, sẽ thử thách bản chất của chúng ta với tư cách là một loài. Nhân loại sắp được trao một quyền lực gần như không thể tưởng tượng được, và vẫn chưa rõ liệu các hệ thống xã hội, chính trị và công nghệ của chúng ta có đủ sự trưởng thành để sử dụng nó hay không.

—Dario Amodei, CEO của Anthropic, tháng 2, 2026

Dario Amodei (1983, 43t)

Lời nói đầu

Xin giới thiệu anh chị bốn bài viết mới của Tiến sĩ Nguyễn Trung Dân (NYC) về một đề tài đang nóng: cỗ máy trí tuệ nhân tạo Anthropic và người đứng đàng sau nó: Dario Amodei (1983, 43t). Được tác giả cho phép, chúng tôi xin đăng lại giới thiệu và một số trích dẫn, tuy không thể thay thế toàn bài. Cảm ơn anh Dân những bài viết rất thời sự và hết sức quý báu.

Thế hệ trẻ của Thung lũng Silicon có nhiều nhà đổi mới sáng tạo trẻ tài tình, rất nhiều người trong họ là tinkerer, những người đam mê và thích tò mò. Họ thường tự học hoặc bỏ học sớm để bước vào kinh doanh (ví dụ: Apple, Microsoft hoặc Meta). Trong khi đó, thế hệ AI có những nhà lãnh đạo có nền giáo dục đại học chất lượng cao. Những đột phá nền tảng trong AI phụ thuộc rất nhiều vào toán học phức tạp, vật lý và khoa học máy tính chuyên sâu. Do đó, phần lớn các nhà sáng lập AI và các giám đốc điều hành hàng đầu của các phòng thí nghiệm hiện nay đều có bằng Tiến sĩ hoặc Thạc sĩ. Nhiều nhà lãnh đạo và nhà nghiên cứu có ảnh hưởng nhất đã bắt đầu sự nghiệp tại các trường đại học danh tiếng như: Stanford, MIT, Caltech, Princeton và Oxford, hoặc học trực tiếp dưới sự hướng dẫn của các học giả tiên phong như Geoffrey Hinton. Yann LeCun (Meta) và Fei-Fei Li (Stanford/World Labs), là những học giả kỳ cựu có thâm niên giảng dạy, sau đó chuyển sang làm giám đốc điều hành trong ngành. Hãy nghĩ đến Joffrey Hinton, Demis Hassibis.

Câu chuyện xung quanh Anthropic và vị CEO trẻ tuổi là một đề tài rất thu vị để tiếp cận Trí tuệ nhân tạo tại thời điểm hiện tại mà Amodei gọi là “rite of change”, nghi lễ chuyển tiếp của nhân loại trong giai đoạn mới. Nhân loại đang sở hữu “Tuổi thiếu niên của công nghệ” nhưng nó có sức mạnh khủng khiếp, liệu loài người có trưởng thành kịp bước, có đủ khôn ngoan để sử dụng nó có lợi hay không.

Xin nhiệt tình giới thiệu anh chị.

Xem thêm sách của Nguyễn Trung Dân,

Giới thiệu sách Khi con chip lên ngôi của Nguyễn Trung Dân

11 Tháng Một, 2025

một tác phẩm được biết có nhiều ảnh hưởng ngầm trong giới công nghệ.

Nguyễn Xuân Xanh

BÀI 1

‘Cha đẻ’ của Anthropic làm AI bởi vì não người quá chậm

https://tiasang.com.vn/cha-de-cua-anthropic-lam-ai-boi-nao-nguoi-qua-cham-5068989.html

Trích đoạn:

Trong một cuộc phỏng vấn trên chương trình podcast “The Interesting Time” của New York Times hôm 12/2/2026 Dario kể về mình [3]:

“…trước khi làm việc trong lĩnh vực AI, trước khi làm việc trong lĩnh vực công nghệ nói chung, tôi là một nhà sinh học. Đầu tiên tôi làm việc về khoa học thần kinh tính toán (computational neuroscience), sau đó tôi làm việc tại Trường Y của đại học Stanford để tìm kiếm các dấu hiệu sinh học protein của bệnh ung thư, nhằm cải thiện chẩn đoán và chữa trị ung thư.

Một trong những điều tôi nhận thấy rõ nhất khi làm việc trong lĩnh vực đó là sự phức tạp đến không thể tin nổi. Không chỉ cần hiểu vai trò của mỗi loại protein trong từng tế bào mà còn phải hiểu nó ở đâu trong tế bào, nồng độ bao nhiêu, nó tương tác với các protein nào khác và cùng tạo ra các phức hợp nào.

Và tôi có cảm giác: Trời ơi, điều này vượt quá khả năng xử lý của con người. Chúng ta đang tiến bộ trong tất cả các vấn đề sinh học và y học, nhưng tiến bộ khá chậm.”

Chính từ cảm giác “quá phức tạp để con người xử lý” đó, Amodei bắt đầu nghĩ đến một công cụ có thể xử lý khối lượng và độ phức tạp dữ liệu vượt xa con người – trí tuệ nhân tạo.

BÀI 2

CEO Anthropic thuở đầu khởi nghiệp ngồi công viên bàn định hình AI thế giới

https://tiasang.com.vn/ceo-anthropic-thuo-dau-khoi-nghiep-ngoi-cong-vien-ban-dinh-hinh-ai-the-gioi-5071920.html

Trích đoạn:

Sứ mệnh ban đầu của công ty thật đơn giản: Xây dựng các mô hình ngôn ngữ lớn hàng đầu, áp dụng những quy tắc thực hành an toàn nhằm tạo ra áp lực buộc các bên khác phải làm theo, công bố những kinh nghiệm – ngoại trừ các chi tiết kỹ thuật cốt lõi của chính những mô hình đó.

Nghe có vẻ kỳ lạ khi một nhóm chưa đầy hai chục người tự mang theo ghế ngồi, tụ họp tại một công viên, lại mang trong mình tầm nhìn về một sứ mệnh to lớn; càng khó tin hơn khi biết rằng họ sẽ phải cần tới hàng tỷ đô la để hiện thực hóa sứ mệnh ấy. Nhưng đó chính là bầu không khí bao trùm Anthropic trong những ngày đầu thành lập.

Sau khi Anthroic cho ra mắt công cụ lập trình sử dụng AI – Claude Code, giá trị cổ phiếu của nhiều công ty phần mềm toàn cầu bốc hơi hàng trăm tỷ đô la.

Hiện tại, Anthropic đã bán các công cụ AI của mình cho nhiều doanh nghiệp với ngành nghề khác nhau như du lịch, y tế, dịch vụ tài chính, bảo hiểm, và nhiều lĩnh vực khác. Khách hàng của có cả những tên tuổi hàng đầu như Pfizer, United Airlines và AIG. Novo Nordisk – nhà sản xuất thuốc Ozempic (giảm cân) nổi tiếng đang sử dụng công nghệ của Anthropic để rút ngắn một quy trình vốn mất 15 ngày xuống chỉ còn vỏn vẹn 10 phút.

Tuy nhiên, chính một sản phẩm AI dành cho người tiêu dùng đại chúng lại là thứ khiến giới doanh nghiệp bắt đầu chú ý đến Anthropic. Đó là chatbot Claude được phát hành tháng 7/2023 – gần một năm sau khi ChatGPT của OpenAI. Ngay lập tức, Claude nhận được vô số lời tán dương nhờ vào tính cách đặc biệt của nó mà thực ra là một thành quả bắt nguồn từ những nỗ lực đảm bảo an toàn trong công nghệ AI của Anthropic.

Trong hơn một năm qua, Claude đã trở thành mô hình AI được chính phủ Mỹ ưu tiên lựa chọn, đồng thời là hệ thống tiên tiến đầu tiên được cấp phép sử dụng cho các tác vụ tối mật, với một hợp đồng trị giá lên tới 200 triệu đô la được ký kết vào mùa hè 2025. Các hãng thông tấn Wall Street Journal [5], TIME [6] đã đưa tin việc Claude được sử dụng để lên kế hoạch trong chiến dịch táo bạo bắt sống Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro và vợ của ông ở thủ đô Caracas vào hôm 3/1/2026 mà không tổn thất một binh sỹ Mỹ nào.

Trong những tuần lễ sau đó, mối quan hệ giữa Anthropic và Lầu Năm Góc đổ vỡ. Ngày 27/2, Chính quyền Mỹ tuyên bố sẽ gán nhãn ‘rủi ro chuỗi cung ứng’ đối với an ninh quốc gia. Sau đó, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tuyên bố rằng bất kỳ công ty nào đang giao dịch với chính phủ đều sẽ bị cấm hợp tác kinh doanh với Anthropic.

BÀI 3

Mythos: Nỗi lo AI siêu mạnh đã thành hiện thực

https://tiasang.com.vn/mythos-noi-lo-ai-sieu-manh-da-thanh-hien-thuc-5067441.html

Trích đoạn:

AI siêu mạnh Claude Mythos là phép thử đầu tiên cho thấy một AI có thể đe dọa an ninh mạng toàn cầu, trong khi thế giới chưa hề có hiệp ước kiểm soát AI siêu mạnh.

Tin tốt và tin xấu

Trước hết là tin tốt: trong quá trình phát triển Claude Mythos, các nhà khoa học của Anthropic nhận ra hệ thống AI này không chỉ có khả năng viết mã phần mềm tốt hơn, ở mức độ phức tạp cao hơn bất kỳ mô hình AI nào hiện có. Quan trọng hơn là nó có thể phát hiện các lỗ hổng bảo mật trong hầu hết mọi hệ thống phần mềm phổ biến nhất một cách dễ dàng.

Tuy nhiên, mặt xấu là nếu công cụ này rơi vào tay những tổ chức hoặc cá nhân bất hảo, chúng có thể tấn công và xâm nhập gần như mọi hệ thống phần mềm lớn trên thế giới, gây hậu quả khôn lường. Viễn cảnh một thế giới mà các tài khoản ngân hàng không chỉ của mọi cá nhân mà cả các tổ chức đều trở nên không an toàn, hay các tin tức tuyệt mật về an ninh quốc phòng của các quốc gia có thể bị tiết lộ dễ dàng không còn là chuyện khoa học viễn tưởng nữa.

BÀI 4

Mythos bị Mỹ từ chối phổ biến: Quyền lực địa chính trị mới với ‘siêu AI’

https://tiasang.com.vn/mythos-bi-my-tu-choi-pho-bien-quyen-luc-dia-chinh-tri-moi-voi-sieu-ai-5069359.html

Trích đoạn:

Khả năng kiểm soát “thần đèn”

Ngay sau khi phát hành siêu AI Claude Mythos có khả năng phát hiện hàng ngàn lỗ hổng bảo mật có mức độ cực kỳ nghiêm trọng, bao gồm cả những lỗ hổng trên mọi hệ điều hành và trình duyệt web lớn, hệ thống vận hành các lưới điện, hệ thống cấp nước, hệ thống hàng không, các bệnh viện trên khắp thế giới và các hệ thống quân sự… Anthropic đã ra ngay một cảnh báo về việc kiểm soát sức mạnh “thần đèn” của Mythos [1].

“Xét theo tốc độ phát triển của AI, sẽ không còn lâu nữa những năng lực như vậy sẽ trở nên phổ biến rộng rãi và có nguy cơ vượt ra ngoài tầm kiểm soát của những chủ thể vốn cam kết triển khai chúng một cách an toàn. Hậu quả trên các phương diện kinh tế, an toàn công cộng và an ninh quốc gia có thể sẽ vô cùng nghiêm trọng”, thông báo của Anthropic nhấn mạnh.

Những phát hiện đó đã khiến Anthropic lập ra Dự án Glasswing [2] bao gồm khoảng 40 công ty công nghệ của Mỹ, với các big tech đứng đầu như Amazon Web Services (AWS), Apple, Google, Microsoft, Nvidia… và một số cơ quan của chính phủ Mỹ. Đây là một sáng kiến nhằm hợp tác với các công ty công nghệ lớn nhất, đáng tin cậy nhất cùng các nhà cung cấp cơ sở hạ tầng trọng yếu, bao gồm cả các ngân hàng. Anthropic cho biết thêm rằng mục đích của dự án là “vận dụng những năng lực này vào các mục đích phòng vệ”, đồng thời giúp các công ty công nghệ hàng đầu giành được lợi thế tiên phong trong việc phát hiện và khắc phục các lỗ hổng bảo mật.

Trong số các lỗ hổng được Mythos phát hiện có một lỗi đã tồn tại hơn 27 năm trong một hệ điều hành mã nguồn mở OpenBSD [3], cho phép tấn công từ xa làm sập bất kỳ máy nào chạy hệ điều hành này. Đặc biệt, Mythos cũng tìm ra một lỗ hổng khai thác trình duyệt web cho phép các tội phạm mạng có thể đọc dữ liệu từ trang riêng chẳng hạn như tài khoản ngân hàng của những khách hàng [4]; và tìm các điểm yếu trong các thư viện mật mã cho phép tin tặc giải mã các thông tin được mã hóa hoặc làm giả các chứng chỉ… Tuy vậy, các chuyên gia an ninh mạng tin rằng việc tìm ra sự cân bằng phù hợp và an toàn trong việc sử dụng AI để phát hiện các lỗ hổng của mã nguồn là điều khả thi. Con người vẫn đóng vai trò thiết yếu trong tiến trình này.

Hạ tầng chiến lược cần được kiểm soát

Khi mới phát hành Mythos, do lo ngại khả năng AI siêu mạnh rơi vào tay các bên chưa có khả năng kiểm soát an toàn, Anthropic chỉ giới hạn cho hơn 40 đối tác là các công ty của Mỹ sử dụng. Trong tuần qua, Anthropic đã đề xuất cho phép thêm khoảng 70 công ty và tổ chức khác được sử dụng Mythos, Tuy nhiên, các nhà quản lý ở Mỹ cho biết đã thông báo với Anthropic rằng chính quyền phản đối động thái này, xuất phát từ những lo ngại về an ninh. Tờ Wall Street Journal dẫn những nguồn tin riêng cho biết thêm rằng một số quan chức Nhà Trắng lo ngại Anthropic sẽ không có đủ công suất tính toán (computing power) để phục vụ thêm một lượng lớn các đối tác như vậy, và sẽ làm ảnh hưởng đến khả năng sử dụng mô hình này của chính phủ Mỹ [5]. Trong một động thái khác, gần đây Lầu Năm góc cũng mới ký kết với 7 công ty công nghệ lớn khác, nhằm tích hợp AI cho các nhiệm vụ quan trọng, bí mật của quân đội.

Phản ứng trên cho thấy xu hướng các chính phủ bắt đầu coi những mô hình AI siêu mạnh như một dạng hạ tầng chiến lược cần được kiểm soát, tương tự năng lượng, viễn thông hay công nghệ bán dẫn.

Hồi tháng 3 chính quyền Mỹ đã tuyên bố cắt đứt quan hệ với Anthropic do công ty này không chấp nhận cho quân đội Mỹ sử dụng Claude điều khiển máy bay không người lái có toàn quyền tự quyết định tấn công cũng như sử dụng để theo dõi và giám sát trên diện rộng với người dân trong nước.

Đáp lại, bộ quốc phòng Mỹ đã gán nhãn “rủi ro chuỗi cung ứng” lên Anthropic (không những công ty bị dán nhãn này mà các đối tác của công ty đó sẽ bị loại ra không được giao dịch với Chính phủ Mỹ). Đây là lần đầu tiên chính phủ Mỹ công khai áp đặt nhãn mác này lên một công ty nội địa. Tổng thống Trump đã ra lệnh chấm dứt mọi hoạt động sử dụng phần mềm của Anthropic. Pete Hegseth, Bộ trưởng Quốc phòng, tuyên bố rằng bất kỳ công ty nào đang giao dịch với Chính phủ đều sẽ bị cấm hợp tác kinh doanh với Anthropic [6].

OpenAI, đối thủ chính của Anthropic, đã nhanh chóng chớp lấy cơ hội để ký kết hợp đồng quân sự. Tuy vậy, Anthropic đã giành được sự ủng hộ tại Thung lũng Silicon và nhiều khách hàng nhờ việc dám đứng lên đối đầu với Lầu Năm Góc.

CEO Amodei viết trong một ghi nhớ nội bộ bị rò rỉ ra ngoài [7], “Chúng tôi chưa từng dành cho ông Trump những lời ca tụng mang màu sắc độc tài như Sam Altman [CEO của OpenAI]; chúng tôi ủng hộ việc ban hành các quy định kiểm soát AI – điều đi ngược lại chương trình nghị sự của họ;… và chúng tôi thực sự đã kiên định giữ vững những ‘lằn ranh đỏ’ của mình một cách đầy chính trực, thay vì bắt tay thỏa hiệp với họ để tạo ra những màn ‘diễn kịch an toàn’ giả tạo.”

Đầu tư vào các AI phòng thủ và bảo mật

Việt Nam cũng như hầu hết các quốc gia trên thế giới đang đứng trước một lựa chọn khó khăn.

Trước mắt, trước những mối nguy mới, việc tăng cường bảo vệ an ninh mạng cho các cơ sở hạ tầng trọng yếu có thể được thực hiện bằng cách bổ sung thêm các lớp phòng thủ, và giám sát của chuyên gia an ninh mạng, mật mã học. Tuy vậy, về lâu dài không thể không sử dụng các công cụ AI tiên tiến.

Nhưng phát triển AI (và KH&CN nói chung) đòi hỏi những quyết sách đầu tư khổng lồ, các bước đi bài bản, không thể duy ý chí và cũng không thể đốt ngắn giai đoạn. Thậm chí đầu tư vào phát triển hạ tầng AI siêu mạnh sẽ vô cùng tốn kém, có thể hơn nhiều so với dự án đường sắt cao tốc Bắc-Nam.

Ảnh: Canva

Hơn thế nữa, để có được nguồn nhân lực cho lĩnh vực AI cần rất nhiều thời gian cũng như các hợp tác quốc tế, nhất là với các cường quốc công nghệ. Trong khi đó, chỉ trong có vài năm ngắn ngủi, nhu cầu cạnh tranh và cả mối lo an ninh kinh tế, quốc phòng… do các AI siêu mạnh mang lại đã trở nên cấp bách, không còn là các vấn đề lý thuyết.

Các mô hình AI tiên tiến trở thành các vũ khí địa chính trị đã là một thực tế. Quyền truy cập, sử dụng chúng phụ thuộc rất nhiều vào việc tham gia các liên minh quốc tế, nhất là trong bối cảnh quốc tế như hiện nay. Các liên minh này không đơn thuần chỉ là liên minh chính trị mà còn là liên minh công nghệ dựa trên năng lực khoa học và công nghệ của các thành viên.

Để có được các “ngọn núi thiêng” bảo vệ quốc gia như trường hợp TSMC của Đài Loan hay cỗ máy quang khắc siêu cực tím ASML của Hà Lan thì nằm ngoài khả năng của nhiều quốc gia. Tuy nhiên, có một hướng đi thực tế hơn là tận dụng lợi thế nguồn nhân lực và hệ sinh thái cởi mở. Cách phát huy sức mạnh nguồn nhân lực trí tuệ của Israel để thu hút nhiều công ty công nghệ hàng đầu của thế giới đặt các trung tâm nghiên cứu và phát triển, hợp tác với các công ty khởi nghiệp cũng như các trung tâm nghiên cứu có thể là bài học quan trọng cho các quốc gia nhỏ bé.

Nguyễn Trung Dân

Xem thêm các bài viết liên quan:

⇒Đối thoại với Hannah Arendt thông qua Trí tuệ nhân tạo Claude (Anthropic) 

⇒Sự trỗi dậy của Robot (Martin Ford)

⇒Khi Trí tuệ Nhân tạo trở thành người nhập cư mới (Yuval Noah Harari tại Davos 2026)

Và những bài viết gần đây nhất:

⇒Tuyển tập thơ Nguyễn Duy 15 Tháng Năm, 2026

⇒Tưởng niệm Jürgen Habermas (Số đặc biệt của Tạp chí Triết học và Tư tưởng) 14 Tháng Năm, 2026

⇒ do học thuật của các đại học Đức (Hermann von Helmholtz) 3 Tháng Năm, 2026

⇒Kỷ niệm 100 năm ngày mất của chủ tịch Charles W. Eliot đại học Harvard 18 Tháng Tư, 2026

⇒Phép gập trong toán và vật lý (GS Phan Thành Nam, LMU Munich) 10 Tháng Tư, 2026